Lachowicz, Jerzy

Rocznik Teologii Katolickiej

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Rocznik Teologii Katolickiej, tom XIII/2, rok 2014SPRAWOZDANIA I RECENZJEEwa Wipszycka, Drugi dar Nilu czyli o mnichach i klasztorach w późnoantycznym Egipcie,  Źródła monastyczne, monografie 3, Kraków 2014, 502 s.Do sięgnięcia po lekturę książki Drugi dar Nilu czyli o mnichach i klasztorach w późnoantycznym Egipcie skłania kilka powodów. Pierw-szym jest fakt napisania jej przez autorkę, słusznie uważaną za auto-rytet w dziedzinie badań nad wczesnym monastycyzmem egipskim zarówno w Polsce, jak i poza jej granicami. Profesor Ewa Wipszycka, historyk, papirolog, obecnie emerytowany profesor Uniwersytetu Warszawskiego, związana jest z tą uczelnią od czasów studenckich. Białostockie zaś środowisko pamięta ją z lat zaangażowania w tu-tejszej Filii Uniwersytetu Warszawskiego, poprzedniczki obecnego Uniwersytetu w Białymstoku, gdzie m.in. pełniła funkcję dziekana Wydziału Humanistycznego. Autorka jest znana z licznych prac na temat starożytności chrześcijańskiej. Dość wspomnieć pozycje książ-kowe, jak Kościół w świecie późnego antyku, Moines et communautés monastiques en Égipte (IV-VIII siècles), albo też pracę, jaką wykonała na rzecz krakowskiej serii „Źródła monastyczne”. Całościowa biblio-grafia autorki, zresztą pomieszczona na końcu omawianej publikacji, obejmuje niemal 400 pozycji i stanowi kopalnię wiedzy na temat historii Egiptu, starożytnego chrześcijaństwa i nie tylko. Drugim powodem atrakcyjności dzieła jest, iż stanowi ono doniosłe novum. Zaznaczyć trzeba, iż dotąd nie ukazało się podobne dzieło pióra rodzimego pisarza. Owszem, dysponujemy tłumaczeniami uczo-nych ksiąg o podobnej tematyce. Dość wspomnieć zgrabną i wielce kompetentną książkę Williama Harmlessa SJ, Chrześcijanie pustyni. Wprowadzenie do literatury wczesnego monastycyzmu (Kraków 2009, wyd. UJ) czy Derwasa Chitty A pustynia stała się miastem… Wprowa-dzenie do dziejów monastycyzmu w Egipcie i Palestynie pod panowaniem chrześcijańskim (Kraków 2008, wyd. Tyniec, ŹMon 45). Do polskich 284Sprawozdania i recenzjeks. Jerzy Lachowiczprób przedstawienia tematu można zaliczyć dzieło o. Mariana Kaniora OSB, czyli 1 tom Historii monastycyzmu chrześcijańskiego (Kraków 1993, wyd. Unum) oraz cenioną pozycję Ryszarda Przybylskiego, Pu-stelnicy i demony (Kraków 1994, wyd. Znak). Pierwsze jednak jest, siłą rzeczy, pozbawione cech szczegółowości, drugie, skądinąd piękny esej, nie może pretendować do rangi akademickiej. Podobnie rzecz ma się z obecnością dzieła E. Wipszyckiej pośród dzieł światowych. Cechuje się na ich tle oryginalnością podejścia do tematu i rzadko spotykaną umiejętnością połączenia szczegółowych informacji na temat źródeł z analizą zjawisk w omawianej przestrzeni.Jest jeszcze i trzeci powód. Związany jest on z wydaniem książki w istniejącej od z górą dwudziestu lat krakowskiej (tynieckiej) serii „Źródła monastyczne”. A tu mamy do czynienia z najwyższą jakością i niekwestionowaną rangą na rynku wydawniczym. Tytuł dzieła, jak autorka sama zaznacza, bierze się z analogii do zdania Herodota, który stwierdził, iż Egipt jest darem Nilu. Życie monastyczne, które właśnie nad nim znalazło swój początek, widzi autorka w takim właśnie świetle, kierując w ten sposób czytelnika w z góry określone rejony poszukiwań.Lekturę, po zapoznaniu z dosyć osobistym wprowadzeniem au-torki1, z którego dowiadujemy się o żmudnym, wieloletnim procesie dojrzewania tej publikacji, rozpoczynamy od rozdziału wstępnego, który przenosi nas do antycznego Egiptu2. Mamy oto okazję zapo-znania się z obrazem ogólnym, spojrzenia na pustynię i nadrzeczne tereny zielone, poznania fundamentalnych różnic między miejscami wybieranymi na siedziby eremitów i wspólnot, w końcu zrozumienia klarownie przedstawionej terminologii. Zapoznajemy się z geografią. Poznajemy Kościół egipski, biskupów, zdobywamy wstępne informacje na temat liturgii, języka koptyjskiego i narodzin ruchu monastycznego. Rozdział stanowi równocześnie rys historyczny omawianego okre-su a kończy go obszerna bibliografia, w której nie brakuje zarówno literatury polskiej, jak i zagranicznej. Obecność podstawowej, choć bogatej, bibliografii przy końcu każdego rozdziału jest zresztą cechą charakterystyczną dzieła.Zrąb zasadniczy publikacji stanowią dwie części. Pierwsza stanowi „wycieczkę” po najważniejszych źródłach wiedzy na temat życia mni-szego w Egipcie. Otwiera ją omówienie pochodzącego z lat 356-374 1 E. Wipszycka, Drugi dar Nilu czyli o mnichach i klasztorach w późnoantycznym Egipcie, Kraków 2014, s. 15-20.2 Tamże, s. 21-42.285Sprawozdania i recenzjeEwa Wipszycka, Drugi dar Nilu czyli o mnichach i klasztorach...Żywota Antoniego, pióra św. Atanazego3, choć warto zaznaczyć, iż kwestie datacji i autorstwa (i kontrowersje z nimi związane) są jednymi z pierwszych tu poruszanych. Omówione zostają takie zagadnienia, jak chronologia, źródła wiedzy autora Żywota, rękopisy i recenzje tekstu, kwestie drogi św. Antoniego ku ascezie, jego stosunek do kleru i prądów heterodoksyjnych, jak arianizm, w końcu także konotacje geograficzne. Po zapoznaniu się z Żywotem Antoniego czytelnik ma szansę poszerzenia wiedzy na temat kolejnego źródła, jakim okazuje się Historia mnichów w Egipcie4, owoc podróży grupy mnichów z Jero-zolimy po egipskich ośrodkach ascetycznych, jaką odbyli na przełomie lat 394 i 395. Autorka, korzystając z wcześniej już publikowanego tek-stu, napisanego wespół z Robertem Wiśniewskim dla potrzeb wydania Historii w tynieckiej serii źródłowej (ŹMon 42), zapoznaje nas z dzieja-mi tekstu powstałego niebawem po opisywanych wydarzeniach, jego wersją grecką, wkładem Rufina z Akwilei w powstanie wersji łacińskiej, w końcu z duchowym przesłaniem, które czyni ów tekst jednym z naj-popularniejszych zjawisk na polu popularyzacji monastycznego stylu życia. Kolejnym dziełem jest słynny zbiór Palladiusza, Opowiadania dla Lausosa5. Zapoznajemy się przeto z dziejami powstałego na początku V wieku tekstu, jego licznymi recenzjami oraz dziejami najstarszych przekładów. Jak wcześniej, tak i tu mamy okazję poznać strukturę dzieła, jego bohaterów, na czele z mistrzem autora, Ewagriuszem z Pontu, oraz przeczytać o późniejszych próbach cenzurowania dzieła w związku z kontrowersjami wokół doktryny Orygenesa. Znacznie mniej miejsca, niż poprzednim tekstom źródłowym, poświęciła autorka kolejnym pozycjom. Mowa wpierw o Regułach i Rozmowach z Ojcami Jana Kasjana6, czyli skierowanych do środowiska galijskiego przedsta-wieniach monastycznego ideału, którego wizję zmarły u początków V wieku pisarz budował wędrując ze swym przyjacielem Germanusem po wschodnich ośrodkach monastycznych w latach 380-400. Niewiele miejsca zajmuje także omówienie apoftegmatów7. Przeczytać jednak możemy o ich cechach literackich, miejscu i czasie powstawania czy o zasadach doboru treści. W końcu autorka przenosi nas na południe Egiptu  – do Tebaidy – i zapoznaje z cenobityzmem. Czyni to wprowa-dzając najpierw w dossier pachomiańskie, czyli zbiory odnoszące się do trzech pierwszych przywódców kongregacji pachomiańskiej: Pacho-3 Tamże, s. 43-124.4 Tamże, s. 125-152.5 Tamże, s. 125-188.6 Tamże, s. 189-194.7 Tamże, s. 195-201.286Sprawozdania i recenzjeks. Jerzy Lachowiczmiusza, Horsiesiego i Teodora oraz omawiając cechy ascezy właściwej temu środowisku8. W dalszej zaś kolejności przedstawia nam postać i dzieło Szenutego z Atripe, pozostającego niemal do czasów współcze-snych na marginesie zainteresowań badaczy9. Poznajemy tzw. Biały Klasztor, dowiadujemy się o działalności literackiej i pracach kopistów, oraz o żywocie Szenutego i pokaźnym korpusie jego (i nie tylko) dzieł, które do dziś stanowią dla wielu badaczy teren niezgłębiony. Omówiwszy podstawowe pomniki literackie, stanowiące bazę źró-dłową dla zdobywania wiedzy o monastycyzmie egipskim IV/V wieku, a jeszcze nie sięgając do zagadnień szczegółowych, odnajdujemy bar-dzo cenny rozdział metodologiczny, który stanowić może pouczenie nie tylko dla zainteresowanych tematyką Egiptu. Autorka słusznie w jego tytule umieściła zdanie: „(…) jak rozdzielić rzeczywistość lite-racką od rzeczywistości «rzeczywistej»”, odnosząc się w ten sposób do pojęć ukutych przez francuskich historyków drugiej połowy XX wieku. Mamy tu okazję zapoznać się z różnymi sposobami patrzenia na źródła, zaczerpnąć wiedzy na temat wartości papirusów pocho-dzących ze środowisk monastycznych oraz przeczytać o archiwach zachowanych zbiorów. Pokrzepiony tą porcją wiedzy czytelnik może teraz zagłębić się w problematykę drugiej części dzieła. Otwiera ją rozdział stanowiący próbę przedstawienia portretu mnichów10. Dowiadujemy się o spo-sobach rozpoczęcia przygody z monastycyzmem, pochodzeniu spo-łecznym i wykształceniu adeptów, hierarchii, różnicach w tytulaturze (abba i apa), relacjach panujących między mnichami, w końcu także o ideale stabilności miejsca i podróżach mnichów. Po przedstawieniu tych informacji autorka sprawnie wprowadza czytelnika w świat ascetyzmu kobiecego11, do lat siedemdziesiątych XX wieku generalnie marginalizowanego. Tu mamy okazję zapoznać się z rodzajami klasz-torów żeńskich, połączonych z klasztorami męskimi i niezależnych, z ascezą domową, przeczytać o bohaterkach ascezy wspomnianych w apoftegmatach, także o mniszkach z laur pustynnych i ascetkach wędrownych. Tematyką kolejnego rozdziału okazuje się obecność kleru w ośrodkach monastycznych12. Czytamy tu o stosunku do ducho-wieństwa Świętych Antoniego i Pachomiusza, o kwestii przyjmowania święceń przez mnichów, stosunku mnichów do Eucharystii, obecności 8 Tamże, s. 203-213.9 Tamże, s. 215-222.10 Tamże, s. 237-270.11 Tamże, s. 271-318.12 Tamże, s. 319-332.287Sprawozdania i recenzjeEwa Wipszycka, Drugi dar Nilu czyli o mnichach i klasztorach...i roli duchowieństwa w życiu wspólnot monastycznych oraz relacjach środowisk monastycznych z hierarchią Kościoła. Po zapoznaniu się z tymi zagadnieniami poznać możemy z kolei zagrożenia, które czy-hały na pustynnych ascetów13. Autorka pisze o stanie posiadania mni-chów, gromadzonych środkach materialnych i złodziejach chętnych do rabunku tych dóbr. Poznajemy różne grupy łase na monastyczne bogactwa, jak Persowie, Saraceni, Mazykowie czy Blemmiowie. Do-wiadujemy się także o sposobach zabezpieczeń w postaci murów i wież strażniczych czy nawet zamurowywaniu wejść do miejsc zamieszka-nia ascetów, także o interwencjach ze strony władz. Rozdział zamyka zwięzłe przedstawienie chronologiczne najazdów barbarzyńskich na Egipt, w tym ośrodki monastyczne. Tematem następnego rozdziału jawi się strona ekonomiczno-gospodarcza14. Tu przeczytać możemy o kwestii majątku osobistego mnichów, normach prawnych regulują-cych sprawy majątkowe, własności ziemskiej klasztorów, rolnictwie, hodowli zwierząt, uprawach, rzemiośle praktykowanym przez mni-chów, pieczeniu chleba i wielu innych aspektach podjętego zagadnie-nia. Nie braknie nawet kwestii transportu i podatków. Kontynuację tych zagadnień, przedstawioną na modelu środowiska monastycznego skupionego w Celach znajdujemy w kolejnym rozdziale, w którym autorka opisuje życie codzienne w laurach i eremach15. Poznajemy metody pracy żyjących tam osób, czytamy o plecionkarstwie, tkactwie, kopiowaniu rękopisów, rzemiośle. Znajdujemy informacje o ubóstwie, o darach, które mnisi otrzymywali i którymi się dzielili, o działalności charytatywnej itd. Zapoznawszy się ze sprawami gospodarczymi czy-telnik przejść może do ostatniego rozdziału, traktującego o liczebności wspólnot egipskich16. Autorka rozprawia się tu z hagiograficznymi i obiegowymi opiniami na powyższy temat, zapoznając z danymi zaczerpniętymi na drodze analiz pomników piśmiennictwa i badań archeologicznych. W zakończeniu17 znajdujemy garść informacji podsumowujących, tyczących roli mnichów w Kościele, odniesienia do struktur hierarchicznych, regulacji prawnych z tę kwestią związa-nych, jak ustalenia Soboru Chalcedońskiego czy nowele Justyniana, w końcu rozbieżności pomiędzy normami a rzeczywistością opartą na tradycjach monastycznych. 13 Tamże, s. 333-360.14 Tamże, s. 361-388.15 Tamże, s. 389-420.16 Tamże, s. 421-446.17 Tamże, s. 447-451.288Sprawozdania i recenzjeks. Jerzy LachowiczKsiążkę zamyka bibliografia prac autorki18, oraz indeks rzeczowo-geograficzny19 i indeks badaczy współczesnych20.Podsumowując stwierdzić można, iż biorąc do ręki dzieło prof. E. Wipszyckiej, czytelnik wkracza na teren rozległy a zarazem głęboki. Jest ono pomnikiem erudycji autorki, która większość swego życia poświęciła zagadnieniom omówionym w tej publikacji. Słusznie zatem napisano w nocie redakcyjnej, iż mamy do czynienia z najbardziej kompetentnym polskim wprowadzeniem do studium nad mnichami egipskimi doby późnego antyku. Od recenzji wymagamy zwykle wyka-zania także minusów przedstawianej pozycji. W tym wypadku trudno o ich zlokalizowanie. Owszem, można narzekać choćby na małą ob-jętość niektórych rozdziałów, jak ten o apoftegmatach, na brak zdjęć czy rysunków, które byłyby tu mile widziane. Znajdujemy ledwie dwie mapki. Jednak autorka uzasadnia to na początku książki koniecznością zachowania umiaru, by nie windować ceny wydawnictwa ponad gra-nice możliwości czytelnika. Te niedogodności nikną jednak w blasku całości dzieła, które jawi się z jednej strony elementarzem dotyczącym tematyki monastycyzmu egipskiego, z drugiej wysokiej klasy dziełem akademickim, z dobrze zbudowaną bazą warsztatową. Myliłby się jed-nak ten, kto sądziłby, iż jest w tym coś podobnego do trudnych niekiedy w odbiorze uniwersyteckich tomów. Książka prof. E. Wipszyckiej jest nacechowana doskonałą znajomością rzeczy ale i narracyjnym stylem, nie pozbawionym odniesień osobistych, nawet pewnej dozy humoru. Wszystko to czyni ją łatwą do czytania, możliwą do wykorzystania na-ukowego, ale i do polecenia każdemu, komu podjęty temat pozostaje w jakikolwiek sposób bliski.ks. Jerzy Lachowicz18 Tamże, s. 453-481.19 Tamże, s. 483-499.20 Tamże, s. 501-502.

Ewa Wipszycka, "Drugi dar Nilu czyli o mnichach i klasztorach w późnoantycznym Egipcie", Źródła monastyczne, monografie 3, Kraków 2014, 502 s

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/2682/1/RTK_13.2_2014_Lachowicz_%5brecenzja%5d.pdf

Ewa Wipszycka, "Drugi dar Nilu czyli o mnichach i klasztorach w późnoantycznym Egipcie", Źródła monastyczne, monografie 3, Kraków 2014, 502 s

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Ewa Wipszycka, "Drugi dar Nilu czyli o mnichach i klasztorach w późnoantycznym Egipcie", Źródła monastyczne, monografie 3, Kraków 2014, 502 s

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w