recenzjab.kubiak@pb.edu.plPolitechnika Białostocka2139739

Kubiak, Barbara

Studia Podlaskie

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

STUDIA PODLASKIE tom XXI BIAŁYSTOK 2013BARBARA KUBIAKPolitechnika Białostockab.kubiak@pb.edu.plLudwik Grzebień SJ, Organizacja bibliotek jezu-ickich w Polsce od XVI do XVIII wieku, Kraków2013, 250 stronPrawie po 40 latach od pierwszego wydania nakładem WydawnictwaWAM Akademia Ignatianum w Krakowie ukazało się drugie wydanie nie-zmiernie ciekawej pracy dotyczącej bibliotek jezuickich w Polsce. Autorempracy jest prof. Ludwik Grzebień SJ, członek Towarzystwa Jezusowego (SJ)od 1956 r., teolog, historyk, filozof. Autor około 750 prac dotyczących głów-nie historii zakonu jezuitów. Pierwsze wydanie Organizacja bibliotek jezuickichw Polsce od XVI do XVIII wieku cieszyło się dużą poczytnością wśród history-ków bibliotekarstwa, jednakże ze względu na sposób wydania było trudnodostępne. Nowe wydanie jest dostępne i jednocześnie uzupełnione o znacz-nie rozszerzoną bazę źródłową.Towarzystwo Jezusowe (Societas Jesu, SI) – jezuici – męski papieski za-kon apostolski Kościoła katolickiego zatwierdzony przez papieża Pawła IIIw 1540 r., zostało założone w głównej mierze do walki z reformacją, by bro-nić i rozszerzać wiarę oraz naukę Kościoła katolickiego, przede wszystkimprzez publiczne nauczanie. Od początku istnienia zakonu podstawowymi za-daniami odróżniającymi jezuitów od innych zakonów było m.in. stałe edu-kowanie własnych członków – tak aby posiadali oni możliwie jak najpeł-niejsze wykształcenie, by móc rozumieć otaczającą rzeczywistość. Można tobyło osiągnąć tylko poprzez rozwój szkolnictwa. Jezuici w niektórych pań-stwach Europy (np. w Hiszpanii, we Włoszech, w Polsce) przyczynili się dostworzenia podstaw systemu szkolnictwa podstawowego i średniego. Szkol-nictwo oczywiście nie mogło się rozwijać bez książek, bez dobrze funkcjonu-jącej biblioteki. Powstawały więc biblioteki. Organizacja bibliotek jezuickichw XVI w. stała się w okresie odrodzenia wzorem do urządzania wszystkichbibliotek europejskich i w swym zrębie przetrwała do czasów dzisiejszych.Z pracy prof. Grzebienia uzyskujemy szczegółowe informacje dotycząceorganizacji bibliotek jezuickich w Polsce. Liczne prace historyczne poświę-398 Barbara Kubiakcone zakonowi jezuitów pomijały biblioteki i ich księgozbiory. Stało się todlatego, gdyż po kasacji zakonu w 1773 r. zaginęła większość archiwaliówjezuickich.Celem pracy jest pokazanie przeszłości księgozbiorów jezuickich tak,aby zrozumieć organizację życia zakonnego oraz rolę i zadania bibliotekiw różnych placówkach zakonnych.Całość pracy podzielono na cztery zasadnicze kwestie mówiące o or-ganizacji zakonu, gromadzeniu zbiorów, przechowywaniu i porządkowaniuoraz o udostępnianiu.Czasowo praca obejmuje okres przedkasacyjny Towarzystwa Jezuso-wego, tj. lata 1564–1773. Terenowo zaś – całość asystencji polskiego zakonu,czyli 4 prowincje: wielkopolską, małopolską, litewską i mazowiecką, które le-żały w granicach przedrozbiorowego państwa polskiego lub należały do za-sięgu jezuitów polskich jak Ryga, Dorpat, Smoleńsk.Głównymi źródłami dla poznania przeszłości bibliotek jezuickich są: ka-talogi biblioteczne, które zachowały się dla niektórych placówek zakonnych,kroniki domów zakonnych lub diariusze, sprawozdania ze stanu kolegióww okresie rządów każdorazowego rektora, księgi rachunkowe, gdzie znajdu-jemy informacje o zakupach nowych pozycji, nekrologi i żywoty zmarłychjezuitów polskich, plany kolegiów jezuickich informujące o lokalizacji bi-bliotek, Raport Komisji Rozdawniczej, Sprawozdania Komisji Edukacyjnej, gdziepo kasacji zakonu zostały opisane księgozbiory, korespondencje, zachowaneegzemplarze książek z bibliotek jezuickich, z których można było m.in. po-znać exlibrisy, rozporządzenia skierowane do polskich jezuitów na tematzakonnych księgozbiorów.Wiek XVI był w Polsce stuleciem największego rozwoju księgozbio-rów kościelnych i świeckich. W tym czasie jezuici zadomowili się w kilkuwiększych miastach Polski, otwierając szkoły, a przy nich biblioteki. Zajęciaszkolne, walka z reformacją, praca pisarska wymagały odpowiednich księgo-zbiorów i dlatego zakon bardzo szybko wypracował swoje ustawodawstwow zakresie bibliotek. W pierwszym okresie pobytu jezuitów na ziemiachpolskich księgozbiory ich rosły szybko, były też dobrze uporządkowane.Ale już w 1621 r. rozpoczął się dla bibliotek jezuickich okres najcięższy.Wojny, grabieże, zniszczenia, pożary dziesiątkowały księgozbiory. Dopierow latach 80. XVII w. zadbano o poprawę sytuacji bibliotek w kolegiach je-zuickich. W okresie baroku pomyślano nie tylko o samych księgozbiorach,ale i pomieszczeniach bibliotecznych, które stały się najbardziej reprezenta-cyjnymi lokalami w kolegiach. Oświecenie przyniosło odrodzenie bibliotek.Księgozbiory powiększano licznymi zakupami książek polskich i zagranicz-Organizacja bibliotek jezuickich w Polsce od XVI do XVIII wieku 399nych. Rozumiano powiązanie bibliotek z rozwojem oświaty. Finał bibliotekjezuickich był w większości tragiczny. Rok 1773, data kasacji zakonu, poło-żył kres prawie wszystkim księgozbiorom Towarzystwa. Dzisiaj po przeszłodwóch wiekach nie istnieje już ani jedna biblioteka jezuicka, która posia-dałaby większość dawnych pozycji. Trzeba pamiętać, że księgozbiory jezu-ickie w Polsce nie odbiegały od księgozbiorów w innych krajach Europy,a w porównaniu z innymi bibliotekami zakonnymi stały na nieco wyższympoziomie. Biblioteki jezuickie odegrały kulturową rolę dla podtrzymania ję-zyka i ducha narodowego Polaków. Do dzisiaj książki z dawnych zbiorówjezuickich stanowią znaczną część starodruków w bibliotekach, stanowiącwarsztat do badań nad kulturą i historią Polski. Przepisy dla bibliotek je-zuickich nie straciły wiele ze swej aktualności. Zasługi jezuitów dla nauki,kultury i bibliotekoznawstwa są niekwestionowane.Książka Ludwika Grzebienia SJ, Organizacja bibliotek jezuickich w Polsceod XVI do XVIII wieku, jest pracą wybitną, z którą powinni się zapoznać nietylko bibliotekarze i historycy.

Ludwik Grzebień SJ, Organizacja bibliotek jezuickich w Polsce od XVI do XVIII wieku, Kraków 2013, 250 stron

https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/2698/1/Studia_Podlaskie_21_Kubiak_%5brecenzja%5d.pdf

Ludwik Grzebień SJ, Organizacja bibliotek jezuickich w Polsce od XVI do XVIII wieku, Kraków 2013, 250 stron

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)