The author presents an outline of the theology of beauty drawing from the Bible, Church Fathers from both the East and the West, as well as contemporary theologians. The reference point is the biblical story of creation, where God calls everything he creates good- beautiful, filled with light. Ugliness creeps into this reality along with original sin. This darkness of sin can be transformed back into light with the coming of „the most beautiful of human sons", the God-Man: Christ. Artists serve beauty in its proper sense and they are called to continue the work of creation in the world by creating the good- the beautiful.Politechnika Białostocka105-11

Kimsza, Radosław

Rocznik Teologii Katolickiej

The author presents an outline of the theology of beauty drawing from the Bible, Church Fathers from both the East and the West, as well as contemporary theologians. The reference point is the biblical story of creation, where God calls everything he creates good- beautiful, filled with light. Ugliness creeps into this reality along with original sin. This darkness of sin can be transformed back into light with the coming of „the most beautiful of human sons", the God-Man: Christ. Artists serve beauty in its proper sense and they are called to continue the work of creation in the world by creating the good- the beautiful.Politechnika Białostocka105-111310511

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Ks. Radosław Kimsza Politechnika Białostocka ROCZNIK TEOLOGII KATOLICKIEJ Tomm Rok 2004 I WSZYSTKO, CO STWORZYŁ BÓG BYŁO PIĘKNE . . .  TEOLOGIA PIĘKNA A N D EVERYT H I NG, T H AT C O D  CREATED, WAS B EA U T I F U L . . .  T H E  T H EOLOGY O F  B EAUTY The author p resen ts a n  out l i ne of the theo l ogy of bea u ty draw i n g  from the B ib ie, Chu rch Fathers from both the E ast and the West, as wel l  as co ntemporary theo l og i a ns.  The referen ce po i n t  is the b ib l ica l  story of creat i o n ,  where G od ca l ls everyth i n g  he creates good- beaut ifu l ,  f i l led with l i ght. U g l i ness creeps i nto this  rea l i ty a l o n g  wi th o r i g i n a l  s i n .  Thi s  darkness of s i n  can be transformed back i nto l i ght with the com i n g  of „the most beaut i fu l of human so ns" ,  the G od-M a n :  Chr ist .  Artists serve bea uty i n  i ts proper sense a n d  they a re ca l led t o  co nt i n ue the work of creat i o n  i n  the wor ld  by creat i n g  the good- the beautifu l .  Filozofia starożytnej Grecj i  dobro, prawdę i piękno połączyła nierozerwal­ną więzią. Jednakże wydaje się, że spośród tych trzech pojęć najtrudniej sze do uchwycenia i opisu jest piękno . Hans Urs von Balthasar we wstępie do Herr­lichkeit zaznaczył z ubolewaniem, że „piękno w rodzinie nauk ścisłych nigdy nie miało ani pewnego miej sca, ani głosu " 1 •  Specjaliści uważają - pisze - że może ono być przedmiotem studiów jedynie „amatorów-próżniaków" . Także teologia w czasach współczesnych wyraźnie zdystansowała się od piękna -konkluduje gorzko von Balthasar2. Tymczasem, będąc epifanią prawdy i dobra, piękno jest królewską drogą ku Bogu. Podpowiada ono człowiekowi kim jest Bóg, wzbudza pragnienie posiadania Go w odpoczynku kontemplacj i ,  nie tylko dlatego ,  że On j eden może napełnić umysł i serce, ale także dlatego, że sam w sobie zawiera doskonałość bytu, niewyczerpane i pełne harmonii źródło jas­ności i światła. „Piękno jest blaskiem prawdy a prawda jest zawsze piękna" ' H. U.  von Balthazar, Herrlichkeit. Eine theologische Asthetik, t .  I ,  Einsiedeln 1961 ,  s .  59. 2 Por. tamże. 106 Ks. Radosław Kimsza mawiał Platon i z pojęcia kalokagathia uczynił dwa zbocza jednego szczytu:  jednym jest dobro , drugim - piękno3. Potęga dobra i prawdy chroni się w natu­rze piękna. Jednakże to, co piękne mówi więcej niż to, co prawdziwe lub to, co dobre. Powiedzieć o jakiej ś istocie, że jest piękna to nie tylko poznać ją  umy­słem, lecz j ednocześnie sprecyzować, że ona pociąga, zniewala. Rzeczywistość piękna promieniuje ,  stając się zdolną wzbudzić w człowieku zachwyt i pra­gnienie oglądania, nieustające oczarowanie w kontemplowaniu j ej .  Dobro mówi o tym, czego człowiek pragnie, piękno zaś bardziej mówi o blasku i świe­tle ujawniającej się w nim doskonałości . Piękno w Biblii W języku Biblii prawda i dobro, żyjąc we wzajemnej symbiozie, stają się stygmatem wszelkiego stworzenia, odbiciem Stwórcy, ci zaś, którzy podjęli się trudu odzyskania utraconego przez pierwszą winę boskiego podobieństwa okre­ślani są przez chrześcijański wschód jako „miłujący Najwyższe Piękno"4• Czy jednak stworzenie może mówić o pięknie Stwórcy? Natchniony autor Księgi Mą­drości głupimi nazywa tych, „którzy nie poznali Boga; z dóbr widzialnych nie zdołali poznać Tego, który jest ,  patrząc na dzieła, nie poznali Twórcy. Jeśli urzeczeni ich pięknem wzięli je za bóstwa - winni byli poznać, o ile wspanialszy jest ich władca, stworzył je bowiem Twórca piękności" (Mdr 13,1-3). I nie chodzi tu tylko o uznanie więzi stwórczej , przez którą wszelkie piękno uczestniczy w boskim pięknie .  Autor Księgi Mądrości dopowiada: „z wielkości i piękna stwo­rzeń poznaje się przez podobieństwo ich Sprawcę" (Mdr 13,5). Św. Augustyn dopowie: „Zapytaj piękna ziemi, zapytaj piękna morza, zapytaj piękna powietrz­nych przestrzeni, które rozciągają się i rozszerzają, zapytaj piękna nieba, zapy­taj wszystkich tych rzeczywi stości. Wszystkie ci odpowiedzą: patrz jesteśmy pię­kne. Ich piękno jest wyznaniem, te piękności podlegają zmianom" .  I pytał św. Augustyn: „któż je uczynił, jeśli nie Piękno niepodległe zmianom?"" Dlatego wszystkie stworzenia odznaczają się pewnym podobieństwem do Boga. Spośród nich tylko człowiek został stworzony na Jego obraz i podobieństwo (Por. Rdz 1 ,  26). Stąd nosi o n  w sobie szczególne znamiona tego podobieństwa. Dla jednego z Ojców Kościoła tradycji wschodniej Pseudo-Dionizego Areopagity piękno stanowi jedno z imion Boga. Pozostaje ono względem osoby ludzkiej w „stosunku odpowiedniości ' ' ,  który wspierając się o biblijny opis stworzenia człowieka mówi o istnieniu Archetypu Piękna, na którego obraz i podobie11stwo został stworzonyczłowiek0. To właśnie z ukoronowania dzieła stworzenia wypływa powołanie i przeznaczenie człowieka. Jest nim, dowodził ten sam Dionizy Areopagita, uczestnictwo w pięknie Boga: „Bóg pozwala uczestniczyć człowiekowi w swoim 3 Por. P. Evdokimov, Teologia della bellezza. L 'arte dell 'ico1W, Milano 1996, s .  29. 4 Jest to określenie jednego z najwybitniej szych teologów wschodnich Mikołaja Kabasilasa. Por. M. Lot Borodine , Nicolas Cabasilas, Paris 1958, s .  156. 5 Por. P. Poupard, Piękno drogą do wiary, „Pastores" 2002, m 17, s .  34. " Por. Pseudo Dionizy Areopagita, De ecclesiastica hierarchia , t .  III, s .  7 .  I wszystko, co stworzył Bóg było piękne . . .  Teologia piękna 1 0 7  Pięknie"7 •  Grzech pierworodny zafałszował obraz Boga w człowieku, uczynił „obraz niepodobny" . Dopiero Wcielenie i Odkupienie odnowiło podobieństwo Boga w człowieku przez Prototyp piękna - Jezusa Chrystusa. Do piękna dzieła stworzenia, przyćmionego przez grzech pierworodny, Bóg dodaje  piękno łaski, tajemnicy nowego stworzenia. W odpowiedzi człowiek w postawie dziękczy­nienia uwielbia Chrystusa, pozwala, by chwalebny dar, który otrzymał , oświe­cał j ego wnętrze. Tak więc miara tego piękna j est chrystologiczna. Jezus Chry­stus, jak wyśpiewuje psalmista, j est najpiękniej szym z synów ludzkich (por. Ps 45, 3), a prorok Izajasz poprzez Cierpiąceg·o Sługę Jahwe chroni tę tezę od pustego estetyzmu. To piękno jest trndne, ponieważ oznacza wyniszczenie, oszpecenie, znieważenie, odrzucenie, to piękno podpisane jest piłatowym „Oto człowiek" (J 19 ,5) , „Oto piękno - powiedzą ojcowie Kościoła - jakże trudne piękno" .  Prawda o pięknie i człowieku spotykają się w Chrystusie,  nakładają na siebie, ukazują  wzajemną zależność. Archetyp piękna ujawnia się w obliczu Syna Bożego i Człowieczego .  Nowy Adam, Słowo Boże, prawdziwy obraz Ojca Przedwiecznego, blask Jego chwały, odbicie Jego istoty (por. Hbr 1 ,3) przy­ciąga spragnione piękna oczy człowieka. „Piękno Chrystusa odsłania piękno Boga, a także piękno człowieka"8. W Nim przedwieczne Piękno staj e  się ciałem i od chwili w której nadeszła „pełnia czasu" (por. Gal 4 ,4) , nosi rysy ludzkie. Skoro Słowo, Jezus Chrystus ,  wyraża Ojca, samo w sobie j est Jego Pięknem, podkreśla kardynał Paul Poupard!1• Zanim jednak człowiek odkryje takie piękno potrzeba, by w poszukiwaniu prawdy o Bogu objawiającym siebie w pięknie stworzenia, a najpełniej w Swoim Synu, odczytując teologię piękna, sięgnął po natchnione stronnice Księgi Rodzaju  i wsłuchał się w „Symfonię sześciu dni - Hexameron",  w której refrenem powraca boska refleksja nad dziełem stworzenia, że wszystko, co stało się j est dobre (por. Rdz 1 , 1 8) .  Grecki tekst opowiadania o stworzeniu: mówi piękny, a nie dobry, zaś język Starego Testamentu określa oba te pojęcia równocześnie - dobre j est także piękne 10 •  Dzieło stworzenia to echo Boskiej miłości, „Bóg jest  Miłością" (1J 4,8) -zapisze św. Jan, a moc tej miłości utrzymuje wszechświat, z chaosu czyni Ko­smos, Piękno . I dlatego całe stworzenie z natury swojej zwraca się ku „Słońcu Bożego Piękna".  W tym kontekście św. Bazyli Wielki napisał :  „Ludzie w sposób naturalny pragną piękna" 1 1 ,  zaś św. Grzegorz z Nyssy dodał: „człowiek w isto­cie swojej został stworzony z pragnieniem piękna, a nawet sam jest tym pra­g·nieniem, gdyż jako obraz Boży i będąc z rodu Bożego spokrewniony j est z Bogiem, a w swoim podobieństwie ukazuje Boże piękno" 1 2 .  Jednakże w boskim dziele stworzenia staje  się j edynie zarodek piękna, który Stwórca 7 Tamże. 8 P. Poupard, Piękno drogą do wiary, dz. cyt„ s .  36. " Tamże. "'Por. P. Evdokimov, Teologia della bellezza, dz. cyt. ,  s .  30. 1 1 Bazyli Wielki, Regulae fusius tractate , PG 3 1 ,  912 A. 1 2 Grzegorz z Nyssy, De hominis opificio, 18, 1 92CD. 108 Ks. Radosław Kimsza powierza człowiekowi . Odtąd pisana jest nieustannie historia synergizmu działania Boga i człowieka, prowadzenia pierwotnego piękna ku spełnieniu się go u kresu, w pięknie doskonałym w które przyobleczone j est Królestwo, Królestwo o nadej ście którego polecił uczniom swoim modlić się Jezus:  „Przyjdź Królestwo Twoje ! " (Łk 1 1 ,2) r n .  Myśl teologiczna Ojców Kościoła utożsamiała Królestwo z Duchem Świętym. Jeśli więc Królestwo j est Pięknem, to Trzecia Osoba Trójcy Świętej objawia się jako Duch Piękna. „Duch Święty jest bezpośrednim uchwyceniem Piękna, które przekazuje  blask świętości" 1 4 •  Atrybutami Ducha są Życie i Światło. Owo Światło nie j est elementem optycz­nym - to ukaże się dopiero czwartego dnia stworzenia, wraz z astro­nomicznym słońcem. „Niechaj się stanie światłość" (Rdz 1, 3) z pierwszego dnia stworzenia oznacza: niechaj dokona się Objawienie, niech Duch Święty przyjdzie.  W wydarzeniu tego Objawienia Bóg sam „wkracza" w rzeczywistość człowieka, aby świadczyć o swoim pięknie :  „Przed Nim kroczą majestat i piękno" ( 1 Krn 1 6, 27; Ps 96, 6) . Mądrość Boska j est piękna: „ stałem się miłośnikiem jej piękna" (Mdr 8 ,  2) ,  wyzna Autor Księgi Mądrości 1 " .  Piękno Boskie najpełniej objawiło się w obliczu Chrystusa: „Albowiem Bóg, Ten, który rozkazał ciemnościom, by zajaśniały światłem, zabłysnął w naszych sercach, by olśnić nas jasnością chwały Bożej na obliczu Jezusa Chrystusa" (2Kor 4 ,  6) . Przestrzeń istnieje dzięki światłu, ono też sprawia, że w niej rodzi się życie.  Dlatego też życie i światło utożsamiają  się .  Św. Cyryl Aleksandryj ski uściśla, że właściwością Ducha jest być Duchem Piękna, formą form. Poprzez Ducha człowiek „obraz i podobief1stwo Boga" uczestniczy w Pięknie Bożej natury11 ' . Poprzez tchnienie życia osoba ludzka została uposa­żona w piękno doskonałe, a naznaczona darami Ducha Świętego otrzymuje charyzmat kontemplacj i :  „nosi w sobie ukryty logos poetyczny i mikrotheos , tak jak w mikrokosmosie w sobie samym kontempluje Bożą mądrość, piękno poetyckich logoi wszechświata" 1 7 .  Tak więc : „Piękno doskonałe pochodzi z wysokości, z j edności ze światłem więcej niż promieniejącym i będącym jedy­nym źródłem teologi i  pewnej" 1 8 .  W biblijnym opisie stworzenia świata ciemność nie istnieje .  Każdy jego dzień wyznacza granica wieczoru i poranka, pomiędzy którymi j est czyste światło.  Tylko ono w refleksj i Boga jest dobre i dlatego zostaj e  oddzielone od ciemności .  Według myśli teologicznej pierwszych wieków chrześcijaństwa, ciemność nie została stworzona przez Boga. Weszła ona w stworzony świat i okryła Piękno po pierwszym nieposłuszeństwie.  Nie chodzi tu bynajmniej r n  Por. P. Evdokimov, Teologia della bellezza , dz. cyt . ,  s .  30. 14 Jest to sformuowanie F .  Dostojewskiego. Cyt .  za: tamże. r n  Por. tamże, s .  14 .  w Por.  Cyryl Aleksandryjski, Expositio sive commentarius in Joannis Evangelium, 16 ,  25; PG 73, 464B. 1 7  Bazyli Wielki, Homiliae , 2 1 ;  PG 3 1 ,  549A; 2 1 6A. 1 8  Grzegwz Palamas , Triadi, w: J. Meyendorff, Defense des saints hesycates , t. I ,  Loviano 1 973, 1 78. I wszystko, co stworzył Bóg było piękne . . .  Teologia piękna 1 09 o ciemność jako brak światła, lecz o tę, która jest „rozpaczliwą ucieczką w głąbsamej siebie, ponieważ, niezdolna, by ustrzec się przed Światłem i w poszuki­waniu ukrycia otaczająca się pełnią poczucia winy nieprzej rzystością, wyraża ona świadomą i demoniczną postawę negacji i odrzucenia" rn. Taka ciemność ogarnęła Judasza, pchnęła go w noc i skryła straszliwą tajemnicę jego przy­mierza ze złein - brzydotą, - która jak powie Fiodor Dostojewski - zabija. Dla­tego nie mógł przebywać w Wieczerniku Wielkiego Czwartku w obecności Jezu­sa, w promieniach Światła - Piękna, „Światłości świata", której nie ogarnęły ciemności (por. J 9, 5 ) ,  nie mógł i dlatego wszedł w tragedię ciemności nocf0. Piękno w tradycji Kościoła Liturgia bizantyj ska określa niektórych świętych „bardzo podobnymi" .  Zbiór ascetycznych tekstów o modlitwie chrześcijańskiego wschodu nosi na­zwę „Filokalia", co znaczy „umiłowanie piękna" i odnosi się do „mówiących z Bogiem" ,  którzy są nie tylko dobrzy, lecz także piękni, promieniujący pię­knem Bożym, są „Piewcami boskiego promieniowania"2 1 . „Światło jaśnieje  w ciemnościach" i budzi nadzieję ,  że całość stworzenia może być przez nie obleczona, „Światło jaśnieje  w ciemnościach" i staje  się propozycją,  by każdy podążał do bycia światłem stając się podobnym do swego Stwórcy, stając się ikoną Boga - Światła. Dlatego człowiek pozwalający pocią­gnąć się ku Światłu, wzwyż, osiąga poziom Bożego piękna, staje  się podobny do Stwórcy i słyszy, jak słyszeli osiągający szczyty świętości słowa Tego,  który jest samym Światłem - Pięknem: „stałeś się pięknym zbliżając się do Mojego światła"22• Poddawać się promieniowaniu Światła - Piękna to trwać w oświeca­jącej komunii, „która objawia ikony istot i rzeczy, wychwytuje ich myśli zawarte w Bożej myśli  i tym sposobem wprowadza ich w doskonałą inte­gralność, w ich piękno, zamierzone przez Boga"23. To Światło - Piękno od po­czątku napawa nadziej ą  płynącą z apokaliptycznej wizj i św. Jana: „nocy odtąd już nie będzie. A nie potrzeba im światła lampy i światła słońca, bo Pan Bóg będzie świecił nad nimi" (Ap 22,5) . Dlatego św. Bazyli Wielki mówił :  „cóż j est  bardziej godne podziwu od piękna Bożego? Gdy zaś jego promień spotkał któ­regoś ze świętych, pozostawił w nim nieugaszone zarzewie gorącego pragnie­nia. Nienasyceni oglądaniem Bożego piękna modlili się święci ,  aby na całe życie wieczne rozciągało się oglądanie wspaniałości Boga"24. "' P. Evdokimov, Teologia della bellezza, dz. cyt . ,  s .  33. 20  Por. tamże. 2 1  Grzegorz z Nazjanzu, PG 37, 1327.  22 Określenie św. Grzegorza z Nyssy. Cyt. za: dz. cyt . ,  P. Evdokimov, Teologia della bellezza, s. 34. 23 Tamże. 2' Bazyli Wielki, Pisma ascetyczne, t .  II, Kraków 1995, s .  59. 110 Ks. Radosław Kirnsza Słudzy piękna Człowiek został zaproszony przez Boga, by poprzez twórczość, sztukę nieustannie dopisywał kolejne takty opiewającej dzieło stworzenia „Symfonii sześciu dni" .  Piękno oblicza Chrystusa prowadzi do swego boskiego źródła i zaprasza człowieka, by czerpał z niego, wyrażając je pięknem swych dzieł, które sycą się sacrum, gdy odpowiadają swojemu powołaniu,  jakim jest uka­zywanie i uwielbienie, w wierze i w adoracji ,  transcendentnej tajemnicy Boga, niewidzialnego,  największego piękna Prawdy i Miłości. Jeśli artysta tak pojmuje  dzieła, które rodzą s ię  z jego geniuszu, staje  s ię  świadkiem obecności Innego, a to, co stworzył nosi w sobie duchowe piękno. Tworząc piękne dzieło, artysta tworzy dzieło prawdziwe. Jednak on sam nie rozporządza pięknem. Piękna nie sposób uwięzić w celi egoizmu. Nie jest ono niczyją własnością i obdarowuje wszystkich. Co więc z twórcą? Jaka jest relacja pomiędzy dziełem zapisanym liniami, kolorami, gestem, słowem, ułożonym w partyturach, wyśpiewanym, wydobytym z muzycznych instrumentów, jaka jest relacja pomiędzy takim pięknem i tym, kto je stworzył? Jaka jest relacja pomiędzy artystą i tym, co on wyraża? Tworząc, artysta czyni siebie pokornym sługą piękna, podobnym do diamentu, który pozwala, by przenikały go promienie światła, ale nie zatrzymuje ich dla sobie, pozwala by dotykały innych. Płodność artystycznego oddziały­wania na innych poprzez piękno, budzenie zachwytu, będzie zależało od zgody, by źródło przemawiało samo, będzie zależało od stawania się jego pokornym sługą. Próba posługiwania się pięknem, narzucania mu własnych kanonów byłaby schodzeniem na bezdroża. Artysta nie może być władcą piękna, nie może z objawiającym mu się pięknem robić, co mu się podoba. Ewangelizować poprzez piękno to szanować wolność Chrystusa, który daje  siebie wszystkim, to szanować wolność drugiego człowieka, nie zawsze zdolnego rozpoznać Chrystusa w kontemplowanym pięknie symfonii, śpiewu gregoriańskiego, czy portalu średniowiecznej świątyni. Chrystus obdarza pięknem z miłością i objawia się przez miłość. Ewangeliczne błogosławieństwo czystego serca jest błogosła­wieństwem artysty, zaś jego cnotą j est pokora. Chrześcijański artysta to ten, który poddaje  się natchnieniom Ducha Świętego, by On inspirował formę, jaką nadać ma ikonie będącej obrazem Boga, nadać sens gestowi, stworzyć harmonię dźwięków, kolorów, które zaproszą do wzniesienia ducha, aby wprowadzić go w świat łagodności i pokoju .  Jeśli dzieło artysty staje  się celem samo w sobie -traci piękno, traci bowiem swoją substancję, traci obecność Boga; staje  się tylko dziełem ludzkim, być może ładnym, ale pozbawionym swego pełnego piękna25. 25 P. Poupard, Piękno drogą do wiary, s .  36. I wszystko, co stworzył Bóg byto piękne . . .  Teologia piękna 111 Ojciec Święty Jan Paweł II, w Liście do Artystów z 1 999 r . ,  podkreślił ich szczególny związek z pięknem, a artystyczne powołanie określił j ako „kapłaó­stwo piękna". Artysta to ten, który celebruje piękno, to piękno, któ1·e zbawiło -jak powie Dostojewski - świat211• Tym pięknem, uzupełni  Papież, jest najpię­kniej szy z synów ludzkich, zrodzony z tej ,  która tata pulchra est , cała j est piękna, bo j est Matką uosobionego piękna Boga27 . 26 Por. F .  Dostojewski, Idiota, Warszawa 197 1 ,  s .  424. 27 Por. Jan Paweł II, Piękrw kształtem miłości, „L'Osservatore Romano" (poi . ) ,  2 ( 190) 1997, s. 1 1 .

And everything, that God created, was beautiful... The theology of beauty

https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/5075/1/RTK_3_2004_R.Kimsza_I_wszystko_co_stworzyl_Bog_bylo_piekne.pdf

And everything, that God created, was beautiful... The theology of beauty

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)