Szum, Ernest

Białostockie Teki Historyczne

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

294 Artykuły recenzyjne i recenzjeRafał Górski, Polscy zamachowcy. Droga do wolności, Wydaw-nictwo „Egis Libron”, Kraków 2008, ss. 384.Wydana w 2008 roku przez Wydawnictwo „Egis Libron” książka pt. „Pol-scy zamachowcy. Droga do wolności” jest ostatnią publikacją książkową RafałaGórskiego – przedwcześnie zmarłego naukowca, publicysty i działacza społecz-nego1.Lektura Polskich zamachowców... przekonuje, że celem Autora pracy byłarzetelna historycznie, a zarazem dynamiczna i barwna (adekwatnie do przed-miotu), prezentacja działań polskich zamachowców, motywowanych walką z oso-bami lub grupami personiﬁkującymi państwa zaborcze lub okupacyjne2. Przed-miotem opracowania są wyłącznie zamachy dokonywane przez polskich bojow-ników wymierzone w przedstawicieli instytucji tychże państw. Pozycję tę zaliczasię do gatunku zbeletryzowanej historii – co z naukowej perspektywy należyuznać za czynnik niekorzystny. Jednak dzięki rozbudowanej płaszczyźnie formal-nej, a także dodającej dramatyzmu i dodatkowo pobudzającej emocje sensacyj-nej narracji, zawiera więcej treści, niż „suche” fakty, wymieniane standardowow większości dotychczasowych opracowań historycznych3. Książce Górskiegoz pewnością nie można odmówić wartości naukowej4. Rzetelność podawanychfaktów nie budzi wątpliwości. Autor przedstawił poszczególne akty przemocy1 Rafał Górski (ur. 22 września 1973 r. w Krakowie, zm. 4 lipca 2010 r. w Krakowie). Dok-tor nauk humanistycznych w zakresie historii. Pracownik Wydziału Nauk Społecznych Uniwersy-tetu Śląskiego. Brał udział w wielu krajowych i międzynarodowych konferencjach naukowych.Opublikował kilkanaście artykułów naukowych omawiających dwudziestowieczną historię Bli-skiego Wschodu i monograﬁę pt. Terroryzm ugrupowań fundamentalistycznych (na obszarze Izra-ela w II połowie XX wieku). Ponadto publikował na łamach prasy anarchistycznej i robotniczejm.in. w: „Innym Świecie”, „Mać Pariadce”, „Przeglądzie Anarchistycznym”, „Recyklingu Idei”i „Trybunie Robotniczej”. W latach 2000–2004 współredagował pismo anarchistyczne „A-tak”.W swoich tekstach zajmował się głównie teorią i praktyką demokracji uczestniczącej, a także histo-rią anarchizmu i syndykalizmu na ziemiach polskich, oraz popularyzowaniem idei spółdzielczości.Był animatorem ruchu anarchistycznego, syndykalistycznego i ekologicznego, a także działaczemniepodległościowym, samorządowym, związkowym i aktywistą ruchu obrony praw lokatorskich.2 Zarządzenie Komendy Głównej AK z 13 marca 1943 r., stawiając dywersję i sabotaż napierwszym miejscu wśród najważniejszych kierunków działalności bojowej, w punkcie trzecimgłosiło: „Terror w stosunku do Niemców, volksdeutschów i wszystkich współpracujących z oku-pantem [...]”. Cyt. za: R. Górski, Polscy zamachowcy. Droga do wolności, Kraków 2008, okł. s. 4.3 W odróżnieniu od beletrystyki sensu stricto literatura faktu (do której to kategorii należy zakwa-liﬁkować omawianą pozycję) nie posługuje się ﬁkcją w przedstawianiu opisywanej rzeczywistości,ale jej celem jest rzetelna relacja autentycznych wydarzeń. Por.: S. Król, Cytadela warszawska,Warszawa 1978; L. Pastusiak, Zamachy na prezydentów USA, Warszawa 2010; W. Pawlak, Z księgizamachów, Warszawa 1985; C. Withing, Rozkaz: zabić Eisenhowera. Zamachy na Hitlera, Chur-chilla, Stalina, Himmlera i innych przywódców..., Warszawa 2006.4 Zob.: H. White, Poetyka pisarstwa historycznego, Kraków 2000; idem, Proza Historyczna,Kraków 2009.Artykuły recenzyjne i recenzje 295w oparciu o materiały źródłowe, szczegółowo analizując przebieg poszczegól-nych zamachów. Jednocześnie adekwatnie i wyraziście opisał ich kontekst spo-łeczno-polityczny. Drobiazgowo przedstawił wszystkie sekwencje i następującepo sobie wydarzenia (łącznie z losami zamachowców po dokonaniu dzieła), syn-tezując ich przyczynowo-skutkowe relacje.Publikacja Polscy zamachowcy... podzielona jest na dziewiętnaście rozdzia-łów. Każdy z nich przedstawia inny akt przemocy, a zakres chronologicznystanowią lata: 1862 (zamach na wielkiego księcia Konstantego Nikołajewicza)i 1945 (zamach na niemieckich żołnierzy stacjonujących na zamku w No-wym Sączu). W przedziale zakreślonym tymi datami znajdujemy opisy zama-chów na: Władimira Afanasjewa, Teodora Berga, Nikołaja Kazankowa, WilhelmaKoppe, Nikołaja Dawidowia Seliwerstowa, Georgija Antoniewicza Skałona, Eri-cha Schulze i kilka innych osób. Ponadto oprócz jednostkowych aktów prze-mocy Autor opisał masowe zamachy jak: na kawiarnię „Cyganeria” czy wybuchna dworcu S-Bahnhof Friedrichstrasse (rozdz. XIV i XVI). Niektóre z zama-chów były udane, inne kończyły się niepowodzeniem, a wśród jednych i drugichzdarzały się również takie, w których były przypadkowe oﬁary.Za szczególnie ciekawe informacje zawarte w omawianej pozycji, dotyczącezamachów, których szczegóły nie były dotychczas powszechnie znane, możnauznać fragment o zamachu z użyciem broni biologicznej, przeprowadzonymprzez Mariana Bombę (rozdz. XV); a także opis akcji skrajnie radykalnej grupy„Rewolucjonistów-Mścicieli”, którzy określali się mianem „terrorystów ekono-miczno-politycznych”, a swój cel deﬁniowali jako „walkę o wyzwolenie klasy ro-botniczej spod jarzma burżuazyjno-rządowego” (rozdz. XII)5. Ponadto Autor in-teresująco wyeksponował zamachy dokonane z udziałem kobiet (rozdz.: IX i XI),wskazując fakt zróżnicowania ich pochodzenia społecznego. Nieszablonowa jestrównież relacja z wydarzeń toczących się wokół kwestii strajku szkolnego lubel-skich gimnazjalistów (rozdz. VII).Wszystkie opisy zamachów mają podobną budowę strukturalną. Na wstę-pie Autor, w dynamicznym zarysie, przedstawia sytuację na kilka chwil przedzdarzeniem albo krótki opis samego aktu przemocy, a następnie prezentuje roz-budowaną charakterystykę zamachowca, etap przygotowań do zamachu, fazę jegoprzeprowadzenia, a na zakończenie skutki i dalsze konsekwencje przeprowadzo-nego aktu przemocy. Dostosowany do opisu poszczególnych okresów język jestwłaściwy dla epoki, a jednocześnie błyskotliwy. Wskazane walory sprawiają, żeksiążkę czyta się dobrze, a płynna narracja i niewystępowanie powtórzeń ter-minologicznych w opisach kolejnych zamachów, zachęcają do kontynuowanialektury po każdym kolejnym epizodzie.5 E. Ajnenkiel, Rewolucyjni Mściciele, „Rocznik Łódzki”, t. XXIX, 1980, s. 183–184.296 Artykuły recenzyjne i recenzjeWarte odnotowania jest to, że w swojej pracy R. Górski dostrzegł i zaak-centował fakt, iż dla działań wielu polskich zamachowców nadrzędną kwestiąbyła walka z zaborcą lub okupantem, bez względu na jej konsekwencje dla in-nych narodów, czy społeczności międzynarodowej. Szczególnie widoczne jestto w odniesieniu do zamachu Ignacego Hryniewieckiego (rodem pochodzącegoz Podlasia) na cara Aleksandra II, który to zamach miał miejsce w Sankt Pe-tersburgu, w dniu 13 marca 1881 roku. Wówczas Hryniewiecki (ps. „Kociak”)rzucił bombę w powóz cara Aleksandra II, od której ostatecznie zginął zarównocar, jak i sam zamachowiec (rozdz. IV). Śmierć Aleksandra II zniweczyła planycara zmierzające do wprowadzenia w Rosji nowoczesnego państwa konstytucyj-nego z bardzo ograniczonym, ale jednak wymiernym udziałem społeczeństwawe władzy, co miało przemienić poddanych monarchy w obywateli. Tron carskipo Aleksandrze II przejął jego syn Aleksander III, który kontynuował politykędespotyzmu, cofając wszystkie demokratyczne reformy swojego ojca6.Autor zbadał i ukazał w Polskich zamachowcach... ten aspekt polskiej historii– akty przemocy dokonywane przez Polaków w walce z jarzmem narodowościo-wym i społecznym, który dla części narodu jest bohaterstwem i chwalebnympowodem do dumy, dla innej zaś przyczyną hańby i źródłem wstydu. Opisaneprzez R. Górskiego zamachy stanowiły reakcję na terror państw zaborczych lubokupacyjnych i były zabójstwami osób, które stanowiły symbol ucisku i bezpra-wia ze strony tychże państw, ale jednak nie następowały one raczej w ramachdziałań zbrojnych. Jeśli nawet zamach na SS-brigadefu¨hrera Franza Kutscherę(rozdz. XVII), zwanego przez Polaków „katem Warszawy”, można jeszcze uznaćza odwetowe działanie zbrojne organizacji ruchu oporu7, to już w żaden sposóbnie mieści się w tej kategorii próba wysadzenia przez polskich konspiratorówprawosławnej cerkwi Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny8, przy ul. Mio-dowej w Warszawie (rozdz. VI), wypełnionej zarówno carskimi oﬁcerami jaki zwykłymi warszawiakami, która to akcja byłaby niewątpliwie aktem przemocymogącym zakończyć się śmiercią setek cywilów (jednym z współautorów tegozamachu i konstruktorem ładunku wybuchowego, który miał pozbawić życiagenerała-gubernatora Josifa Romejko-Hurko i innych przedstawicieli rosyjskiejelity wojskowej mających zginąć wraz z nim, był Ignacy Mościcki, późniejszyprezydent suwerennej Polski9). Zamach ten ostatecznie nie został przeprowa-dzony, ponieważ o przygotowaniach do niego dowiedziały się władze carskie.Współcześnie postawy i zachowania tego rodzaju deﬁniuje się jednoznacznie6 Zob. E. Radziński, Aleksander II. Ostatni Wielki Car, Warszawa 2005.7 Zob.: M. Dunin-Wąsowicz, Zamach na Kutscherę, Warszawa 1957; P. Stachniewicz, AkcjaKutschera, Warszawa 1982.8 Obecnie kościół Bazylianów [przyp. E. Sz.].9 Zob. A. Chojnowski, P. Wróbel, Prezydenci i premierzy Drugiej Rzeczpospolitej, Wroc-ław–Warszawa–Kraków 1992.Artykuły recenzyjne i recenzje 297jako terroryzm i określa się je pejoratywnymi terminami mającymi zdecydowa-nie negatywną wymowę10.Zaznaczyć należy, iż Autor opisywanych wydarzeń nie stara się być anioskarżycielem, ani adwokatem, ani też sędzią zamachowców. Nie ocenia w kate-goriach etycznych, ani ich działań, ani motywów11. Jedynie kronikarsko relacjo-nuje przebieg poszczególnych aktów przemocy oraz ciąg zdarzeń, które do nichprowadziły, a następnie opisuje skutki zamachów. Przyjmuje, że w tym przy-padku osoby zamachowców traktować należy jako bojowników o niepodległość.Jednakże z uwagi na przyjętą przez Autora optykę omawianą pozycję należyuznać za odważną i nowatorską w polskiej literaturze faktu.Z uwagi na to, że Polscy zamachowcy... to publikacja należąca do kategoriiliteratury faktu, braku występowania w jej strukturze standardowego aparatu na-ukowego nie należy postrzegać jako jej wady. Nieobecność odsyłaczy oraz niedo końca zgodna z metodologią konstrukcja bibliograﬁi, nie pozbawiają książkiwartości naukowej, a jedynie nadają jej charakter publikacji popularno-naukowej.Pracy R. Górskiego z pewnością nie można zarzucić, ani niedostatków w zakre-sie przygotowania naukowego, ani nierzetelności podawanych faktów, ani teżniedociągnięć w historycznej narracji. Omawiane opracowanie ocenić należy po-zytywnie i uznać za ze wszech miar godne polecenia.Dodatkową zaletą publikacji jest obﬁtość ilustrującego ją materiału ikonogra-ﬁcznego. Starannie wyselekcjonowane fotograﬁe ukazują postaci zamachowców,a zdjęcia i rysunki broni oraz schematów sytuacyjnych, znakomicie dopełniająopisy poszczególnych aktów przemocy. Jednocześnie stanowi to niewątpliwiezachętę po sięgnięcie do tej książki dla mniej wymagającego czytelnika, a tymsamym przyczynia się do popularyzacji zagadnień będących przedmiotem opra-cowania, co należy uznać za walor edukacyjny książki.10 Zob. A. Berko, Droga do raju. Świat wewnętrzny zamachowców samobójców, Warszawa 2010.11 O motywacjach (zarówno uświadamianych i trwale obecnych w kulturze społeczeństw, jaki nie uświadamianych, ale zakorzenionych w podświadomości jednostek) sprawców aktów prze-mocy interesująco pisał słoweński ﬁlozof Slavoj Zˇizˇek. Według Zˇizˇka przemoc jest konstytutywnymskładnikiem każdego społeczeństwa i chociaż przemoc obecna jest wszędzie, ludzie nie potraﬁąjej dostatecznie wytłumaczyć, ani zaakceptować. Zˇizˇek sformułował tezę, że przemoc widoczna,której ludzie są naocznymi świadkami, ma swe źródło w przemocy ukrytej, stanowiącej podstawędziałania systemów politycznych i ekonomicznych. Widzialna przemoc zbrodniarzy czy terrorystówczęsto wydaje się zakłócać normalny (spokojny), stan rzeczy, jednak u podłoża tej normalnościleży przemoc ukryta. Według Zˇizˇka przemoc jest integralną częścią każdego systemu, na któ-rym opiera się społeczeństwo. Chociaż wydaje się nieprzejrzysta, to stanowi klucz do lepszegozrozumienia tego, co w ludzkiej codziennej praktyce uznaje się często za irracjonalne wybuchyagresji (Zˇizˇek w swoim studium przemocy badał zbrodnicze reżimy totalitarne XX w., ale takżedokonał bezwzględnej wiwisekcji współczesnych demokracji, podległych regułom ekonomii). Zob.S. Zˇizˇek, O przemocy, Warszawa 2010. Por. E. Fromm, Anatomia ludzkiej destrukcyjności, Poznań1999; idem, Ucieczka od wolności, Warszawa 1999.298 Artykuły recenzyjne i recenzjeW czasach tzw. wojny z terroryzmem, obecnej zarówno we współczesnympolskim życiu społecznym (głównie w postaci lęków ksenofobicznych i będącejich emanacją agresji), jak i w retoryce polskich elit politycznych, warto pa-miętać, że również polscy bojownicy w okresie rozbiorów (a także później –w czasach II Rzeczypospolitej oraz pod okupacją z okresu II wojny światowej,jak również we wczesnej fazie powstawania i umacniania się Polski Ludowej12)korzystali z tego typu metod walki wyzwoleńczej i politycznej. Dokonywali onizamachów w formie zarówno indywidualnych egzekucji, jak i zbiorowych ak-tów przemocy. Skutkiem aktywności bojowników nierzadko były wydarzeniadramatyczne i brzemienne w następstwach, ponieważ powodowały i generowałynapięcia społeczne, ale taki właśnie stan rzeczy był zgodny z celami przyświe-cającymi zamachowcom. Historię tych zdarzeń oraz ich kontekst społeczno-poli-tyczny przypomniał w swojej książce R. Górski, który w interesujący i przystępnysposób przedstawił szereg zamachów z XIX i pierwszej połowy XX wieku, do-konanych przez polskich zamachowców w drodze do wolności.Ernest SzumBiała PodlaskaAnarquistas de Bialystok, Edicions Anomia/Furia Apa´trida,Mayo 2009, Barcelona & Manresa; 1-a Edición, 216 ss.Tą pionierską publikacją poświęconą białostockim początkom polskiego(oraz prawdę mówiąc, rosyjskiego) ruchu anarchistycznego znane katalońskieoﬁcyny libertarne zawstydziły niewątpliwie polskich badaczy tej problematyki,zwłaszcza białostockich. To nic, że nie jest to z pewnością pełna i rzetelna na-ukowo monograﬁa tematu zasygnalizowanego w tytule. Znów daliśmy się ubiec,mimo wyraźnego w ostatnich latach ożywienia rodzimych badań nad dziejamianarchizmu na ziemiach polskich, które zaowocowało m.in. pierwszymi poważ-nymi studiami poświęconymi postaciom, takim jak Augustyn Wróblewski czy Jó-zef Zieliński, opracowaniami dotyczącymi syndykalizmu lat międzywojennych,przygotowywanymi do druku wiwisekcjami pogromów na ziemiach polskich orazpierwszymi specjalistycznymi konferencjami naukowymi.Na barcelońskie wydawnictwo, o powodzeniu którego świadczy dobitniedruga edycja zapowiedziana na rok 2012, składają się elementy mocno zróżni-cowane pod względem zawartości informacyjnej. Mamy tu więc, przede wszyst-kim spisane na gorąco w Paryżu w r. 1909 i opublikowane przez „Iwana Mu-sila”, czyli Nikołaja Rogdajewa (zwanego „wujaszkiem Wanią” rosyjskiego anar-12 Zob. A. Zechenter, Elektryk, który chciał zabić Gomułkę, „Dziennik Polski”, 13 lipca 2009 r.

Rafał Górski, Polscy zamachowcy. Droga do wolności,Wydawnictwo „Egis Libron”, Kraków 2008, ss. 384.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Crossref