recenzjaWydział Historyczno-Socjologiczny,
Uniwersytet w Białymstoku352-3561335235

Filipow, Krzysztof

Białostockie Teki Historyczne

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Zdzisław Sawicki, Znaki funkcyjne urzędników, służb i straży na ziemiach polskich XIX–XX w., Wyd. Zdzisław Sawicki, Warszawa 2015, ss. 275, il. czarn.-biał. i kol.

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

DOI: 10.15290/bth.2015.13.18Krzysztof FilipowWydział Historyczno-SocjologicznyUniwersytet w BiałymstokuZdzisław Sawicki, Znaki funkcyjne urzędników, służb i strażyna ziemiach polskich XIX–XX w., Wyd. Zdzisław Sawicki,Warszawa 2015, ss. 275, il. czarn.-biał. i kol.Zdzisław Sawicki to znany autor wielu publikacji, do których chętnie się-gają historycy zajmujący się naukami pomocniczymi historii oraz muzealnicy.Bez jego prac trudno byłoby m.in. opracowywać zbiory muzealne, szczególniemilitarne.Jako autor swoje przygody pisarskie zaczął od współpracy z AndrzejemWie-lechowskim publikując: Odznaki wojska polskiego 1918–1945. Katalog zbiorufalerystycznego. Wojsko Polskie 1918 1939. Polskie Siły Zbrojne na Zachodziew wydawnictwie „Pantera books” (Warszawa 2007). Był to kolejny tom z cy-klu katalogów falerystycznych wydawanych przez różne oﬁcyny wydawnicze.Następne poświęcone były także odznakom, tym razem Wojska Polskiego z lat1989–2007. Swoistym uzupełnieniem stała się książka Dokumenty i odznaki Woj-ska Polskiego 1918–1939. Dyplomy – legitymacje. Wojsko Polskie 1918–1939.Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie z 2008 roku.Autor samodzielnie podjął się opracowania odznak i oznak formacji poza-wojskowych. W roku 2011 ukazała się Symbolika polskich organów bezpieczeń-stwa, wydana własnym sumptem. Po kilku latach pojawiła się kolejna pozycjana temat znaków funkcyjnych przeróżnych urzędów na ziemiach polskich XIXi XX stulecia. Poświęcona jest znakom urzędniczym, różnym służbom i strażom.Cezura czasowa jest konkretnie określona: od Znaku Honorowego – MedaluSędziów Pokoju z 1808 roku po kres epoki socjalizmu do zmian ustrojowychw Polsce po 1989 roku.Wydanie drukiem książki nie oznacza, że nie zajmowano się tą tematykawcześniej. Przypomnieć należy opracowania Witolda Sikorskiego (W służbie Syl-wana i Diany) o odznakach łowieckich i straży leśnej, Igora Możejki i GeorgijaMelnika – autorów rosyjskich o odznakach urzędniczych Imperium Romano-wych (w języku rosyjskim), katalogu wystawy w Muzeum Sztuki Medalierskiej(Oznaki urzędów, godności, stanowisk, funkcji), czy też Czesława Chmieleckiegoo oznakach wójtów i sołtysów opublikowanych w „Biuletynie Numizmatycz-nym”. Również piszący te słowa ma swój wkład w opracowanie tematu wiodą-Recenzja książki pt. Znaki funkcyjne urzędników, służb i straży na ziemiach polskich XIX–XX w. 353cego pracy Zdzisława Sawickiego. Można w tym miejscu przywołać, jedynie dlaprzykładu Falerystykę polską XVII–XIX w. – szczególnie rozdział poświęcony od-znaczeniom w Polsce, gdzie opisano dzieje Medalu Sędziów Pokoju oraz folderwystawy z 2008 roku 200 lat tradycji powiatu augustowskiego – bogato ilustro-wany, z opisem zasad wprowadzenia urzędniczych oznak na terenie zachodnichguberni rosyjskich w XIX wieku.Autor przyjął w pracy układ chronologiczno-problemowy. Składa się onaz trzech części: administracja obejmująca urzędy, straże i służby w trzech za-borach. Uwzględniono w niej polskie tereny podczas I wojny światowej, czasydwudziestolecia międzywojennego oraz okres Polski Ludowej do momentu prze-mian ustrojowych. Omówiono również sądownictwo w założonym przez autoraprzedziale czasowym oraz przedstawiono straże leśne, łowieckie i rybackie. Te-maty te pokazano przez pryzmat historii ukrytej w odznaczeniach, odznakachi oznakach XIX i XX stulecia.Niedosyt budzi skromny wstęp wprowadzający w zagadnienia prawno-ustrojowe potrzebne do ukazania pamiątek z nim związanych. Szczególnie wi-doczne jest to przy omawianiu oznak sołtysów, wójtów, ławników, sędziów gmin-nych, sędziów pokoju. Co ciekawsze, najpierw mamy oznaki sędziów pokojuz guberni Królestwa Polskiego (s. 43–47), a w dalszej kolejności odznaczeniepaństwowe, jakim był Medal Sędziów Pokoju z okresu Księstwa Warszawskiego(s. 168–169). Zupełnie też nie wiadomo, w jakim celu pomieszczono w pracyoznaki urzędników na ziemiach polskich niewchodzących w skład Królestwa Pol-skiego (s. 48–54). De facto z ustrojem administracyjnym polskim nie miało tojuż żadnego związku. Nadmiar materiału ikonograﬁcznego jednak nie szkodzi.Brakuje historycznego omówienia, które wprowadziłoby czytelnika w pro-blematykę prezentowanego katalogu. A przecież konstytucja Królestwa Pol-skiego z 1815 roku przywróciła tradycyjny, nawiązujący do okresu wcześniej-szego podział kraju na województwa. Było ich osiem, a wśród nich wojewódz-two augustowskie i łomżyńskie z terenów obecnego województwa podlaskiego.W ich ramach utworzono także powiaty. Władzą kolegialną były komisje wo-jewódzkie. One posługiwały się godłem urzędowym Królestwa na swych pie-częciach i znakach. Herby województw znalazły zastosowanie w życiu publicz-nym jako, co prawda, symbole drugorzędne, ale będące wyróżnikiem odrębnościadministracyjnej.Po powstaniu listopadowym odrzucono rosyjsko-polskie godło KrólestwaPolskiego wprowadzając Orła Białego. Gdzieniegdzie powracano do dawnychherbów województw i ziem. Po upadku powstania na mocy cesarskiego ukazuMikołaja I z 23 lutego (7 marca) 1837 roku dokonano przemianowania woje-wództw na gubernie, a komisje wojewódzkie zamieniono na rządy gubernialne.Prezesi komisji zostali przemianowani na gubernatorów cywilnych.Kolejne zmiany organizacyjne i terytorialne na szczeblu guberni nastąpiływ 1844 roku. Wydano nowy ukaz z 9 (21) sierpnia 1844 roku, na mocy którego354 Krzysztof Filipowzamiast ośmiu (suwalska, łomżyńska, warszawska, siedlecka, lubelska, płocka,kaliska i kielecka) utworzono pięć guberni. Pamiątkami po nich są prezentowanew książce oznaki.W imieniu najjaśniejszego cara Aleksandra II Urzędujący Komitet w Króle-stwie Polskim „mając na uwadze, że na mocy art. 86 Ukazu Najwyższego 19 lu-tego (2 marca) 1861 roku o urzędowaniu gmin wiejskich, urzędujących z wy-borów, w czasie odbywania obowiązków służbowych, przewidując oznaki, któreim zwierzchność dostarczy” wprowadził 7 (19) kwietnia 1864 roku wzór oznakdla przedstawicieli administracji gminnej. Wprowadzono więc oznaki: wójtów,ławników i sołtysów.W późniejszym okresie wprowadzono także oznaki sędziów gminnych 19 lu-tego (2 marca) 1864 roku, starostów gminnych, deputatów Towarzystw Ziemskichw gminach i wiele innych.Cesarz 25 lutego 1869 roku zatwierdził wzory herbów 10 nowych guberniKrólestwa Polskiego. Traﬁły one na oznaki funkcyjne w administracji rosyjskiej.Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku na oznaki wójtówgminnych i sołtysów powrócił Orzeł Biały, godło wolnej i suwerennej Rzeczy-pospolitej (s. 130–146).Braki w wiedzy są przyczyną mylnego przyporządkowania Medalu SędziówPokoju (s. 168–169). Autor nie wie zapewne, że medal ten nie był oznaką urzędu,lecz elementem systemu orderowo-odznaczeniowego Księstwa Warszawskiego1.Medal Sędziów Pokoju nazwany jest też w dokumentach współczesnych mu Me-dalionem Cnoty Pojednawczej. Instytucjonalnie był związany wyłącznie z okre-sem panowania księcia Fryderyka Augusta w Księstwie Warszawskim. Nie miałswojego poprzednika wśród wyróżnień XVIII-wiecznej Rzeczypospolitej Stani-sława Augusta Poniatowskiego. Powstanie swoje jako odznaczenia [podkreślenie– K.F.] zawdzięczać może zmianom politycznym, jakie zaszły na ziemiach pol-skich na początku XIX wieku.Po zajęciu Warszawy w grudniu 1806 roku marszałek Joachim Murat, bę-dący namiestnikiem cesarskim Napoleona, dekretem zniósł pruską administrację.Powołał w to miejsce Izbę Najwyższą wojenną oraz Izbę Najwyższą Sprawiedli-wości. Z początkiem 1807 roku zostały one przekształcone w nową, jednolitą wła-dzę naczelną. Cesarz Francuzów Bonaparte nadał jej nazwę Komisji Rządzącej.Pokój w Tylży, po zwycięskiej wojnie z Prusami zmienił też formy prawno-ustrojowe części ziem dawnej Rzeczypospolitej. Powstało quasi-państwo pod na-zwą Księstwa Warszawskiego. Zmieniono też urzędy administracji publicznej.Komisję Rządzącą rozwiązano, powołując w to miejsce Radę Ministrów. W jejzakresie działania było również sądownictwo. Hrabia Feliks Łubieński, dyrektor1 K. Filipow, Falerystyka polska XVII–XIX w., Białystok 2004, s. 199–200.Recenzja książki pt. Znaki funkcyjne urzędników, służb i straży na ziemiach polskich XIX–XX w. 355Wydziału Sprawiedliwości, złożył projekt ustanowienia instytucji Sędziów Po-koju. Chciano w ten sposób utrącić falę pieniactwa w sądach przez załatwianiespraw cywilnych poprzez ugodę. Do tego celu potrzebni byli Sędziowie Pokoju.Na to stanowisko wybierano obywateli cieszących się zaufaniem społecznymi powszechnym poważaniem. Obowiązki swoje mieli oni pełnić honorowo.Przyjęte przepisy o Sądach Pokoju stanowiły, że sędzia, który podczas swojejtrzyletniej kadencji doprowadzi do polubownego zakończenia najwięcej spraw,w nagrodę będzie mógł otrzymać „oznakę honorową w postaci medalu z wień-cem obywatelskim i odpowiednim napisem, przyczem nazwisko jego ogłoszonebędzie we wszystkich gazetach”2.Po wprowadzeniu Kodeksu Napoleona w Księstwie Warszawskim zmienionoinstytucję Sędziów Pokoju przekształcając ją na wzór francuski. Utrzymano teżnagrodę honorową, jakim był Medalion Cnoty Pojednawczej. Co więcej, prawnieusankcjonował ją książę warszawski Fryderyk August postanowieniem z 30 grud-nia 1807 roku, a nie 1808, jak pisze autor (s. 168)3.Odznaczeni medalem mieli go nosić na lewej stronie piersi, na wstędzebłękitnej podobnej do wstęgi Orderu Orła Białego. Wykonano go w Dreźniei to na pewno, a nie prawdopodobnie jak chce autor (s. 168). Co więcej, znamyjego autora i wykonawcę, a jest nim Wilhelm Hoecker (1749–1820), nadwornymedalier drezdeński króla saskiego Fryderyka Augusta. Medal ze względu nawykonanie (porcelana) nie był wygodny w użyciu codziennym. Stąd też wersjamniejsza, odmienna, znana z zachowanych egzemplarzy oraz rysunku z epoki4.Fryderyk August, książę warszawski, medal ten nadawał na wniosek RadyMinistrów. Odznaczony otrzymywał także pamiątkowy patent, którego wizerunkuautor nie pokazuje, uprawniający do noszenia wyróżnienia. Pierwsze nadaniemedalu odbyło się 7 listopada 1808 roku. W 1810 roku medal otrzymało sze-ściu Sędziów Pokoju w uznaniu zasług za polubowne załatwienie blisko 20 000spraw w 1809 roku. W następnych latach były dalsze dekoracje zasłużonych.Od roku 1807 do 1812 roku w Księstwie Warszawskim udekorowano łącznie30 najbardziej zasłużonych Sędziów Pokoju5. Żałować należy, iż Zdzisław Sa-wicki pominął te niezmiernie istotne kwestie. Konieczne jest podkreślenie, żemedal ten był najbardziej demokratycznym XIX-wiecznym odznaczeniem, któ-rym nagradzano za pracę, i to pracę społeczną.2 F. Bentkowski, O nagrodach i znakach honorowych w Polszcze od najdawniejszych czasówdo 1835 r. Wiadomości historyczne z polecenia Komisji Rządowej Spr. Wewn. Duch. i Ośw. Publ.zebrane... z dołączeniem rysunków (32 tablic kolorowanych), rękopis: Biblioteka PAN Kraków,sygn. 1414.3 H. Sadowski, Medal Sędziów Pokoju, „Wędrowiec” 1906, nr 48, s. 1055.4 W broszurze Pamiątka wdzięczności dla sędziów pokoju miasta Krakowa Okręgu I, w okresielat 37, przez pisarza tegoż sądu, wydana w 1874 r., s. 8 z ryciną.5 Szczegółowo o medalu zob.: K. Filipow, op. cit., s. 121–124.356 Krzysztof FilipowAutor nie wykazał znajomości literatury przedmiotu i znanych już wcześnieustaleń. Budzi to duży niedosyt u czytelnika. Żałować należy, że książka wy-dana w małym nakładzie (250 egz.) nie w pełni zaspokaja wiedzę i oczekiwaniahistoryków, historyków sztuki i miłośników falerystyki.

Zdzisław Sawicki, Znaki funkcyjne urzędników, służb i straży na ziemiach polskich XIX–XX w., Wyd. Zdzisław Sawicki, Warszawa 2015, ss. 275, il. czarn.-biał. i kol.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Zdzisław Sawicki, Znaki funkcyjne urzędników, służb i straży na ziemiach polskich XIX–XX w., Wyd. Zdzisław Sawicki, Warszawa 2015, ss. 275, il. czarn.-biał. i kol.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w