Chynczewska-Hennel, Teresa

Białostockie Teki Historyczne

Teresa Chynczewska-Hennel

null null

Crossref

Maciej Franz, Idea państwa kozackiego na ziemiach ukrain- nych w XVI–XVII wieku, Toruń 2006, Wydawnictwo Adam Marszałek, ss. 476

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Artykuły recenzyjne i recenzje 271Maciej Franz, Idea państwa kozackiego na ziemiach ukrain-nych w XVI–XVII wieku, Toruń 2006, Wydawnictwo AdamMarszałek, ss. 476.Książka pt. Idea państwa kozackiego na ziemiach ukrainnych w XVI–XVIIwieku, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2006, stron 476, składa się ze272 Artykuły recenzyjne i recenzjeWstępu, pięciu rozdziałów, Zakończenia, Bibliograﬁi oraz Indeksu osobowego.Od strony edytorskiej książka zapowiada się przy pierwszym wejrzeniu bardzociekawie. Niestety, Wydawca – czyli Wydawnictwo Adama Marszałka nie spro-stał zadaniu, korekta pozostawia sporo do życzenia, niepotrzebnie osłabia zna-czenie książki, z ogromną krzywdą dla Autora. Czasami trudno sobie wyobrazić,aby historyk popełnił tego rodzaju błędy, jakie napotykamy w książce. Jedynietytułem przykładu wymienię kilka: [s. 15] jest „kierownbictwem” (powinno być„kierownictwem”); [s. 72] jest „Wiebrosza” (powinno być „Wiedrosza”); [s. 234]jest „Sinapsis” (powinno być Sinopsis); [s. 265] jest słowo „ziory” (powinno byćzbiory?); [s. 279] powinno być „Zamościem”, „w głąb”; [s. 423] powinno byćSysyn etc.Ponadto w języku ukraińskim nie należy zmiękczać spółgłoski przed „e”ani w transkrypcji, ani w transliteracji, nota bene z tymi i innymi problemamitransliteracyjnymi borykają się stale historycy i wydawcy. Naprawdę wiele kwe-stii z tym związanych nie jest prostych do jednoznacznego, raz na zawsze obo-wiązującego rozstrzygnięcia1. Niektóre nazwiska Autor książki podaje w wersjiukraińskiej, inne w transliteracji lub w transkrypcji.Przechodząc do meritum, niestety z przykrością muszę stwierdzić, iż MaciejFranz niepotrzebnie, o czym jestem głęboko przekonana, z pewną nonszalancjąocenia prace niektórych historyków. Każda praca, proszę wybaczyć truizm, po-wstaje w konkretnym czasie i miejscu. Czy się starzeją? Niektóre, mimo upływuczasu nie tracą na aktualności, pytania sygnalizowane wcześniej, pozostają wciążotwarte. Książka profesora Zbigniewa Wójcika, Dzikie Pola w ogniu. O Koza-czyźnie w dawnej Rzeczypospolitej (Warszawa 1968) w wielu kwestiach pozostajejak najbardziej aktualna2.Maciej Franz pisze, że nie postrzega Kozaczyzny przez pryzmat sienkie-wiczowskiej wizji, ale w gruncie rzeczy taką postawę czasami właśnie prezen-tuje. Krytykuje dawniejszą historiograﬁę polską (np. Franciszka Rawitę Gaw-rońskiego), ale tej właśnie historiograﬁi ulega. Jednym słowem, jego zdaniem,Kozaczyzna jedynie w łonie Rzeczypospolitej miała swą rację bytu: „(...) tylkou boku Rzeczypospolitej możliwy jest stabilny rozwój Kozaczyzny, pozyskiwanieprzez nią kolejnych praw i przywilejów, a z czasem sięgnięcie po status równypolskiej szlachcie na ziemiach własnego państwa” [s. 390]. Nie wszyscy jednak,zdaniem Autora książki, pojmowali ten stan rzeczy, tak jak Piotr Konaszewicz--Sahajdaczny. „Idea walki z Rzecząpospolitą, katolicką, pańską, wydawała sięłatwiejsza do zrozumienia i zaakceptowania, podobnie zresztą jak szukanie opar-cia w Rosji, prawosławnej, mowy ruskiej bliskiej” [s. 391–392].1 Zob. bardzo trafne uwagi na temat transliteracji i transkrypcji Łukasza Adamskiego, w Liściedo Redakcji skierowanym do „Kwartalnika Historycznego”, „KH”, CXV, nr 2, s. 193–195.2 T. Chynczewska-Hennel, Polska – Ukraina XVII wieku w twórczości Profesora Zbigniewa Wój-cika, „Warszawskie Zeszyty Ukrainoznawcze. Studia Ucrainica”, 21–22, Warszawa 2006, s. 67–71.Artykuły recenzyjne i recenzje 273Poza zasięgiem Autora omawianej tu książki, znalazły się zbiory petersbur-skie i moskiewskie zapewne z braku możliwości przeprowadzenia tam kwerend.Należało jednak o tym wspomnieć, jak również o tym, że materiały dotycząceKozaczyzny znajdują się także w innych archiwach zagranicznych, włoskich, fran-cuskich czy szwedzkich. Pozostawmy kwestie pewnych uzupełnień z archiwówpolskich, które można by jeszcze objąć kwerendą, choć podstawowe archiwaliaAutor w tym zakresie uwzględnił i to w stopniu wystarczającym, jak uważam,dla potrzeb pracy.Dostrzeżono w prezentowanej tu książce wagę relacji obcych, w tym nun-cjuszy apostolskich, ale poza Relacjami nuncjuszów apostolskich i innych osóbo Polsce od roku 1548 do 1690 (Wyd. Erazm Edmund Rykaczewski, Berlin –Poznań 1864), nie sięgnął Autor bezpośrednio do akt nuncjatury (nota bene obec-nie wyszedł trzydziesty pierwszy tom w ramach serii Acta Nuntiaturae Polonae),nie mówiąc o wydawnictwach przedwojennych, tzw. nuncjaturach batoriańskich.Można też w tym zakresie wykorzystać serię Monumenta Ucrainae Historicaczy bazyliańskie wypisy ze źródeł watykańskich (obszerna seria Analecta OrdinisS. Basilii Magni) i Żereła do Istoriji Ukrajiny – Rusy (Lwów 1895–1911, t. I–XII).Jest uwzględniony w książce Macieja Franza – Wilhelm Beauplan, Pawełz Aleppo, Czelebi Ewlija, Urlyk Werdun. Brak z relacji obcych Alberta Viminy,Historia delle guerre civili in Polonia (Venezia 1671). Oczywiście podane przezemnie pozycje traktować należy jako jedynie uzupełniające.Szkoda, że Autor nie wymienił pewnych pozycji z literatury przedmiotu,jak np.: biograﬁi Adama Kisiela pióra Franka Sysyna i innych interesującychartykułów tego autora czy też Davida Fricka o Melecjuszu Smotryckim. Z pozycjiukraińskich nie zauważono bardzo interesującej serii „Berestejskie czytannija”z udziałem naukowców z różnych krajów, także z Polski. Brak Borysa Gudziakaz jego dziełem o Unii Brzeskiej (wersja angielska i ukraińska). Można by jeszczedodać nieco literatury polskiej.Szkoda, że wolał Autor zacytować, Edwarda Prusa znanego ze swej niena-wiści do Ukraińców i historii Ukrainy czy nawet Natana Rybaka, Rada Pereja-sławska (Warszawa 1951).Z drugiej strony należy przyznać, iż Maciej Franz zna dobrze wiele najnow-szych prac historyków z Ukrainy, które przywoływane są na kartach książki nietylko w polemice.Warto podkreślić natomiast pozytywne strony książki, w której Autor przed-stawił i przypomniał historię powstania Kozaczyzny w interesujący sposób, po-dążając własną drogą, ale też i w pewnej mierze tropem Serhija Płochija z jegoartykułu Między Rusią a Sarmacją3. Skonstatował Maciej Franz w podsumowa-3 S. Płochij, Między Rusią a Sarmacją: „unarodowienie” Kozaczyzny ukraińskiej w XVII––XVIII w., w: Między sobą. Szkice polsko-ukraińskie, red. T. Chynczewska-Hennel i N. Jakowenko,Lublin 2000, s. 152–172.274 Artykuły recenzyjne i recenzjeniu rozważań nad początkami Kozaczyzny, że Kozacy tworzyli odrębny „naródpolityczny” w Rzeczypospolitej. Idąc tym śladem, można zadać pytanie – czynie tworzyli jeszcze jednego stanu Rzeczypospolitej?Już po opublikowaniu książki ukazał się artykuł pióra Mariusza RobertaDrozdowskiego, który dokonał próby odpowiedzi na tak postawione pytanie4.Ciekawą stroną książki są też rozważania Macieja Franza na temat wojskowościKozaczyzny, choć trzeba przyznać, iż czasami zbyt łatwo zawierza w swychbadaniach szacunkom odnoszącym się do liczby wojsk, podawanych przez Lud-wika Kubalę.Przy omawianiu niektórych aspektów kultury ukraińskiej odczuwa się na-tomiast brak prac Aleksandra Naumowa i jego uczniów, a także Pauliny Lewin,Ryszarda Łużnego, Rostysława Radyszewskiego, Marzeny Kuczyńskiej i wieluinnych opracowań nie tak trudno dostępnych w bibliotekach polskich. Dlategozapewne nie najlepiej wypadł fragment poświęcony roli Piotra Mohyły w kształ-towaniu horyzontów kozackich. Elita kozacka kształciła się w Akademii Kijow-sko-Mohylańskiej, a hetman kozacki Iwan (Jan) Petrażycki odegrał swą nieba-gatelną rolę w powstawaniu dzieła Mohyły. Wypada natomiast zdecydowaniezgodzić się z Autorem, że zarówno Mohyła, jak wcześniej Sahajdaczny odegraliznaczącą rolę w kształtowaniu się idei państwa kozackiego.Fragment książki poświęcony problemom religijnym (nota bene nie stosu-jemy dla Stolicy Apostolskiej terminu Watykan w XVII wieku, [s. 206] zaśprawosławie jest wyznaniem, a nie religią, lapsus powtarzany za źródłami, jaknależy sądzić) wymagałby jeszcze sporo uzupełnień. Nie poruszył np. Autor kwe-stii jedności świata chrześcijańskiego (argument wenecki i Stolicy Apostolskiej)w walce z Półksiężycem. Ten punkt widzenia wiązał się z próbą nakłonieniaRzeczypospolitej i Kozaczyzny do walki przeciwko Turcji. Może ta kwestia wy-dawać się mniej istotna na pozór, a jednak co by było, gdyby Kozaczyzna nawojnę poszła? Ostatnio ukazała się książka Mariusza Drozdowskiego traktującao religijności Kozaczyzny, która wiele kwestii zasygnalizowanych przez MaciejaFranza, dobrze uzupełnia i wyjaśnia5.W rozdziale czwartym, omawiającym kozackie państwo Bohdana Chmielnic-kiego, Maciej Franz, zdaje się przyznawać rację, tym badaczom, których wcze-śniej krytykował, że jednak „wojna domowa (1648–1649)”, czy nazwana teżprzez niego „buntem” kozackim – przeistoczyła się w walkę o uzyskanie „au-tonomii i samodzielności” [s. 255]. Autonomię, co Autor przyznaje, stworzonow latach 1649–1651, by trzy lata później poddać się Rosji.4 M. R. Drozdowski przy współudziale T. Chynczewskiej-Hennel, Kozaczyzna w RzeczypospolitejXVI–XVII wieku. Jeszcze jeden stan społeczeństwa staropolskiego, w: „Społeczeństwo Staropolskie”Seria nowa, Społeczeństwo a polityka, Warszawa 2008, s. 165–222.5 M. Drozdowski, Religia i Kozaczyzna zaporoska w Rzeczypospolitej w pierwszej połowieXVII wieku, Warszawa 2008.Artykuły recenzyjne i recenzje 275Nie mogę zgodzić się z uwagami Autora, że: „Wydarzenia perejasławskie tonie był dramat państwa polsko-litewskiego (...) ale Kozaków i ukrainnej cerkwi(powinno być Cerkwi – T. Ch.-H.) oraz wiernego wobec niej ludu” [s. 321]. Braktu oczywiście miejsca na szersze rozważania, ale wypada przypomnieć, iż naj-pierw poddana została Rosji część Ukrainy, a w następnym stuleciu straciła swąpaństwowość Rzeczpospolita. Konieczne jest, jak sądzę, przypomnienie teorii, naktórych opierali swe plany carowie moskiewscy i rosyjscy. Chodzi mianowicieo teorię III Rzymu oraz tzw. „teorię przesunięć” – program zbierania ziem RusiKijowskiej przez Moskwę, a następnie Rosję.Ciekawe niezmiernie jest budowanie na bazie tych teorii podstawy ideolo-gicznej „powrotu Ukrainy – Rusi” na łono jednego państwa – Rosji. Widać wy-raźnie ten program ideologiczny we wspomnianym w książce Macieja Franza,Sinopsisie, utworze, który do XVIII wieku doczekał się prawie trzydziestu nakła-dów. Nie jestem przekonana, że jego autorem był Innocenty Gizel, jak widzi toAutor [s. 234 przypis 65]. W Sinopsisie właśnie formułowano ideę podporząd-kowania Ukrainy Rosji. I dlatego, utwór ten wykorzystywany był w państwierosyjskim, co trafnie Autor zauważył, jako „fundamentalny opis historii tamtychziem”. Te same wątki znajdujemy w kronikach kozackich drugiej połowy XVIIi pierwszej XVIII wieku.Całkowicie zgadzam się z Autorem, iż Rzeczpospolita bagatelizowała kwe-stię kozacką, nie umiała zupełnie zdać sobie sprawy z zagrożenia nierozwiąza-nego przez nią problemu. Kozaczyzna przydatna była jako siła wojskowa, aleta siła w pewnym momencie zaczęła „wybijać się na niepodległość”. Dodamjeszcze, podzielając i tu opinie Autora, iż koncepcja Unii Hadziackiej, była takżenie do przyjęcia przez stronę ukraińską. Tak w roku 1658, jak i tym bardziejpóźniej, w dobie Mazepy, gdy idee te odżyły na nowo, już z niewielkim, coprawda, natężeniem.Dobre i ciekawe wnioski zamykają rozprawę Macieja Franza. Szkoda, żeksiążka jest miejscami nierówna, przechodzi z dyskursu historycznego w pu-blicystyczno-historyczny. Autor potraﬁ w sposób kategoryczny sformułować pe-wien wniosek, by następnie w dalszej części pracy nieco go złagodzić. Jest też,jak uważam, zbyt surowy w ocenie Chmielnickiego, a przecież tenże człowiekw końcowym etapie swego życia spostrzegł swój błąd. Ciekawe zresztą, że jestbohaterem narodowym Ukrainy bez względu na aktualną sytuację polityczną, aleto już problem socjologiczny.Wszystkie wymienione przeze mnie mankamenty pracy wynikają z faktu,iż w Polsce aktualnie w dalszym ciągu nie ma, najdelikatniej rzecz ujmując,„klimatu” do badań historii Ukrainy w okresie nowożytnym. Ten stan rzeczyobserwuję z żalem od wielu lat. Pojedynczy pasjonaci nie są w stanie tej lukiwypełnić. W 2007 roku w maju jeden z profesorów pewnej uczelni państwo-wej orzekł na Radzie Wydziału, że „jakąś Kozaczyzną w ogóle nie warto sięzajmować. Cóż ona nas obchodzi”. Dodam, iż był to profesor historii – nowo-276 Artykuły recenzyjne i recenzjeżytnik. Innych, zgoła „fantastycznych” uwag odnoszących się do historii Ukrainyw okresie nowożytnym, z którymi od czasu do czasu przychodzi mi się stykać,nie warto tu nawet cytować.Maciej Franz podjął się zadania naprawdę trudnego. Jego książka jest z pew-nością krokiem do dalszych badań i dyskusji naukowych, nad tą pasjonującątematyką. Mam też głęboką nadzieję, iż gorączka w polemikach, którą obser-wuję po ukazaniu się omawianej tu książki nie zwolni w przyszłości poważnychuczonych – historyków – humanistów, nie polityków przecież – od wyciszeniaegzaltacji, pomiarkowania i opanowania.Teresa Chynczewska-HennelWarszawa – Białystok

Maciej Franz, Idea państwa kozackiego na ziemiach ukrainnych w XVI–XVII wieku, Toruń 2006, Wydawnictwo Adam Marszałek, ss. 476

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)