Urwanowicz, Jerzy

Białostockie Teki Historyczne

Jerzy Urwanowicz

null null

Crossref

A. Filipczak-Kocur, Skarbowość Rzeczypospolitej 1587–1648. Projekty – ustawy – realizacja, Warszawa 2006, ss. 438

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

276 Artykuły recenzyjne i recenzjeA. Filipczak-Kocur, Skarbowość Rzeczypospolitej 1587–1648.Projekty – ustawy – realizacja, Warszawa 2006, ss. 438.Anna Filipczak-Kocur jest autorką obszernej, blisko 30-arkuszowej publika-cji, poświęconej dziejom skarbowości Rzeczpospolitej. Chronologicznie książkaobejmuje przeszło sześćdziesięcioletni okres panowania dwóch pierwszych Wa-zów. Stanowi ona owoc wielu lat intensywnych badań prowadzonych przez Au-torkę. Jak ważka to pozycja, świadczy chociażby to, że pierwsza – na grunciehistoriograﬁi polskiej – książka poświęcona skarbowości w czasach Stefana Ba-torego, napisana przez Adolfa Pawińskiego, ukazała się w XIX w.; druga, i jakdotąd ostatnia, autorstwa Romana Rybarskiego, powstała w 20-leciu między-wojennym i dotyczyła skarbu i pieniądza w okresie rządów Jana Kazimierza,Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego1. Tak więc po upły-wie stulecia od ukazania się pierwszej z książek, zaś przeszło połowy wieku –drugiej publikacji, otrzymujemy wypełnienie chronologicznej luki w odniesieniudo problematyki skarbowej.Prace wspomnianych uczonych to dziś pozycje klasyczne, zachowujące jesz-cze wiele walorów i sformułowań aktualnych. Tym niemniej w części ustaleńfaktograﬁcznych, jak też prezentowanych sądów – są dziś przestarzałe, wyma-gają modyﬁkacji. Od opublikowania tamtych prac nie dokonał się jakiś zasad-niczy przełom ilościowy, czy jakościowy w badaniach nad skarbowością. Natym polu badawczym Anna Filipczak-Kocur pozostaje jak dotąd osamotniona.W międzyczasie dokonał się natomiast ogromny postęp w badaniach nad sej-1 A. Pawiński, Skarbowość w Polsce i jej dzieje za Stefana Batorego, Warszawa 1881; R. Ry-barski, Skarb i pieniądz za Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana III, Warszawa 1939.Artykuły recenzyjne i recenzje 277mami i sejmikami. A były to wszak instytucje, które decydowały o kwestiachuchwalania (bądź nie) podatków, a więc i o sprawie zasobności skarbu. Poprzezrealizację polityki wewnętrznej i zagranicznej decydowały o celach i skali wydat-ków skarbowych. Spełniały wreszcie kontrolę i nad wydatkowanymi środkami,i nad administracją skarbową. Anna Filipczak-Kocur ma nad swymi poprzedni-kami tę przewagę, że mogła wykorzystać dorobek historiograﬁi w badaniach nadparlamentaryzmem, jak i to, że orbicie jej własnych zainteresowań naukowychsą prace badawcze nad sejmikami i nad sejmem2.Uważam, że do podjęcia przez Autorkę trudu badań nad skomplikowanąmaterią skarbową przyczyniła się monograﬁa sejmu z 1629 r., która wyszła spodjej pióra. Bowiem podczas obrad tego właśnie sejmu nastąpiła ważna zmianaw systemie podatkowym Korony: pobór łanowy został zastąpiony przez podymnei zreformowane zostało czopowe. Spory i walka polityczna, które toczyły sięw związku z wprowadzaniem owej zmiany, konieczność wniknięcia w argumen-tację protagonistów sejmowych, wręcz wymusiły na A. Filipczak-Kocur zaję-cie się materią ﬁskalno-skarbową. Opracowana monograﬁa sejmiku sieradzkiegomogła utwierdzić ją tylko w przekonaniu o wadze i konieczności gruntowniej-szego zajęcia się kwestiami skarbowymi, jako że sejmiki niejednokrotnie wyrę-czały sejm i decydowały o podatkach. Stały się one bowiem, zgodnie z trafnąkonstatacją Stanisława Płazy, „rozproszoną izbą niższą” parlamentu Rzeczypo-spolitej. Zaś efekty tego stanu rzeczy uwidoczniły się za panowania Zygmunta IIIi jego następców.Kolejnym, ważnym przybliżeniem do przygotowania syntezy stały się trzymonograﬁe poświecone skarbowości, opublikowane w ciągu dekady. Są to: Skarbkoronny za Zygmunta III (1587–1632), Opole 1985, Skarb koronny za Włady-sława IV (1632–1648), Opole 1991, wreszcie – Skarb litewski za pierwszych dwuWazów (1587–1648), Wrocław 1994. Wymieniam tu tylko książki. A przecieżoprócz tego powstało jeszcze kilkanaście artykułów i studiów szczegółowych po-święconych tematyce skarbowej. Można więc powiedzieć, że przed powstaniemsyntezy Autorka włożyła ogromny wysiłek heurystyczny, intelektualny, wreszcie– pisarski.Omawiana książka nie jest prostą sumą wniosków, do jakich A. Filipczak--Kocur doszła w swoich dotychczasowych pracach. Sumowanie wniosków bo-wiem nie tworzy jeszcze syntezy. Natomiast dotychczasowe ustalenia Autorki,stanowiąc podstawę i punkt wyjścia do książki o Skarbowości Rzeczypospolitej...zostały wzbogacone o nowe fakty ustalone na podstawie kwerend źródłowych2 Sejmik sieradzki za Wazów, Opole 1989; Sejm zwyczajny z roku 1629, Warszawa – Wrocław1979. Problematykę sejmu z 1628 r. A. Filipczak-Kocur zaprezentowała w cyklu studiów opubliko-wanych w „Zeszytach Naukowych Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu”: Problemy podatkowo--wojskowe na sejmie w roku 1628, Historia XVI, 1979, Przed sejmem w 1628 r., Historia XVII,1980, Trzeci raz pod laską Jakuba Sobieskiego, Historia XVIII, 1981.278 Artykuły recenzyjne i recenzjeprzeprowadzonych w archiwach ukraińskich, rosyjskich i litewskich. Dzięki temustało się możliwe doprecyzowanie, a niekiedy wręcz przewartościowanie sądówzawartych w poprzednich pracach.Układ książki uwzględnia kształt ustrojowy i instytucjonalny Rzeczypospo-litej i stąd wziął się podział na część koronną i litewską. Część trzecią stanowizaprezentowanie skarbu nadwornego. Jest to problem o kapitalnym znaczeniu,jako że w Rzeczypospolitej istniał rozdział skarbu publicznego od monarszego.Książka traktuje – co naturalne – o sprawach skarbowych sensu stricto. Autorkagruntownie omawia administrację skarbową w wymiarze personalnym (podskar-biowie, komisarze) i instytucjonalnym (komisje, Trybunał Skarbowy, kompeten-cje sejmu). Przedstawia i charakteryzuje rodzaje uchwalanych podatków, jak teżpoziom wpływów podatkowych i strukturę wydatków.Równocześnie w dokumentach skarbowych, jak w soczewce skupia się poli-tyka i aktywność państwa. A. Filipczak-Kocur uzmysławia wymierny koszt ma-terialny tej polityki. Książka Skarbowość Rzeczypospolitej... prowadzi do dwuwniosków natury generalnej: 1) wydatki państwa szły niemal w całości na ﬁ-nansowanie polityki zagranicznej, na koszta wojen, które w większości miałycharakter obronny, co było konsekwencją wyboru dokonywanego przez szlachtę– naród polityczny Rzeczypospolitej; 2) Autorka trafnie diagnozuje niesprawnośćsystemu skarbowego Rzeczypospolitej jako jego grzech pierworodny. Zbyt częstowspółcześni historycy uważają, że panaceum na wady ustrojowe Rzeczypospo-litej stanowić powinna centralizacja władzy (a więc i skarbowości). Tymcza-sem A. Filipczak-Kocur przekonująco dowodzi, że systemowa „decentralizacjasama w sobie nie byłaby nieszczęściem, gdyby wytworzyła się operatywna, lo-kalna administracja” (s. 220). Można zakładać, że wysiłek ﬁnansowy podatnikównie byłby marnotrawiony, zaś zgromadzone środki byłyby wydatkowane bardziejefektywnie.Istniała pośród współczesnych świadomość niefunkcjonalności systemu skar-bowego. Świadczą o tym np. pomysły postulujące utworzenie stałego skarbu,czego przykłady można znaleźć w publicystyce rokoszu sandomierskiego (Ze-brzydowskiego) z lat 1606–1609. Pojawiła się także na gruncie litewskim próbautworzenia takiego skarbu w 1591 roku. Wprawdzie zakończyła się ona ﬁaskiem,to jednak w okresie późniejszym odwoływano się do tego pomysłu.Przy okazji analizy przychodów i wydatków skarbowych w obu państwachRzeczypospolitej, Autorka rozprawia się z jeszcze jednym poglądem, angażują-cym uwagę przede wszystkim historyków-lituanistów, o tak zwanym separaty-zmie litewskim (osobiście uważam, że był to raczej partykularyzm, niż separa-tyzm). Miał się on realizować m.in. na gruncie ściśle przestrzeganej odrębnościinstytucjonalnej. Otóż na płaszczyźnie skarbowej tego nie widać. Skarb litew-ski w razie potrzeby wspierał koronny i vice versa. Zaś wysiłek podatkowypodatników litewskich był proporcjonalny do tego, który był udziałem mieszkań-ców Korony.Artykuły recenzyjne i recenzje 279Do interesujących wniosków prowadzi również analiza struktury wydatkówosobistych króla realizowanych za pośrednictwem skarbu nadwornego. Pozwalaona obiektywnie wniknąć w politykę i priorytety monarchy; pozwala też scha-rakteryzować jego osobowość.Zygmunt III w latach 1626–29 najwięcej pieniędzy przeznaczył na budow-nictwo (21%), muzyków (17%), drabantów (21%) i hajduków (9%). Równo-cześnie jednak ze środków skarbu nadwornego opłacił posiłki cesarskie bio-rące udział w wojnie pruskiej. Zaś w ostatnim roku swego panowania dochodymennicze przekazał na rzecz skarbu państwowego, tym samym uszczuplającskarb nadworny. Na podstawie analizy wydatków litewskiego skarbu nadwor-nego (Tab. 122) można zauważyć, że Władysław IV przeznaczał na cele pu-bliczne od 55 do 74% dochodów tego skarbu. Gros wydatków szło na gwardiękrólewską – obok kwarcianych jedyne wojsko stałe w Rzeczypospolitej. Możnazakładać, że podobnie wyglądała struktura wydatków nadwornego skarbu ko-ronnego. Trudno się więc dziwić, że pośród pozostawionych przez tego władcędługów prawie 44% zadłużenia wynika ze zobowiązań publicznych: wydatkówna ﬂotę, gwardię, posłańców etc.Godna uznania jest również forma prezentacji rezultatów badań, zastoso-wana przez Autorkę. Podatki, ﬁnanse, przychody i wydatki skarbowe z naturyrzeczy muszą być zaprezentowane przy użyciu narzędzi statystycznych, wyma-gają ujęć tabelarycznych czy też diagramów. Historycy parający się problema-tyką gospodarczą i społeczną często ulegają magii cyfr, które „wyręczają” w ichujęciach narrację. I tak w wielu tego typu opracowaniach cienka strużka tek-stu przewija się pomiędzy obszernymi połaciami tabel, w pewnym sensie po-wodując dehumanizację wyników badań. Kwestie skarbowe dotyczą także bar-dzo ściśle kwestii gospodarczych i społecznych. A. Filipczak-Kocur udało sięwszakże uniknąć pułapki objaśnienia problematyki głównie poprzez zestawia-nie kolumn cyfr czy poprzez wykresy. Zastosowała ona bardzo udane połącze-nie metod kwantytatywnych, dawkowanych metodą opisową z umiarem i nale-żytą ostrożnością. Ów zabieg przyniósł bardzo dobre rezultaty. Praca jest kla-rowna i ukazuje rzeczywistość skarbową Rzeczypospolitej w całej jej złożo-ności. W dodatku Autorka pisze żywo, ze swadą, posługując się bardzo pla-stycznym językiem. Lektura książki jest przeto nie tylko frapująca od stronypoznawczej, lecz również zajmująca dzięki jej stronie formalnej, językowej.Wartość rozprawy polega również na tym, że pobudza ona do reﬂeksji, inspi-ruje do dyskusji czy polemik. Stanowi syntezę skarbowości za dwóch pierw-szych Wazów, a zarazem niejako wskazuje drogę i wręcz ”wymusza” podję-cie dalszych badań nad skarbowością I Rzeczypospolitej w innych okresachjej istnienia.Jerzy UrwanowiczBiałystok

A. Filipczak-Kocur, Skarbowość Rzeczypospolitej 1587–1648. Projekty – ustawy – realizacja, Warszawa 2006, ss. 438

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)