Krahel, Tadeusz (oprac.)

Rocznik Teologii Katolickiej

Tadeusz Krahel

Crossref

„Kronika" kościoła farnego w Grodnie

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

ROCZN I K  TEOLOGI I  KATOLICKI EJ Tom II Rok2003 „KRONIKA" KOŚCIOŁA FARNEGO W GRODNIE Oprac . ks. Tadeusz KrahelW dziale rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Wilnie znajduje się bo­gaty zbiór „Kronik kościołów parafialnych„ . "  oraz „Kronik kościołów i klaszto­rów„ . " diecezji wileńskiej z lat 1 848-1 85 1 .  Znajdują się one w fondzie nr 4 .  Nie są t o  właściwe kroniki lecz odpowiedzi na  przysłany z kurii biskupiej kwestionariusz, zawierający 10 pytań, dotyczących świątyni parafialnej , jej fundacji ,  uposażenia i wyposażenia, rzeczy cennych i zabytkowych, nagrob­ków, dzwonów, świąt, odpustów, bractw, „wspomnień historycznych" , a tak­że parafii, parafian i „fizjonomij i okolicy" . Formularze tych „kronik" były drukowane na odpowiednich arkuszach, z których pierwsza strona zawierała kartę tytułową z miejscem do wpisania nazwy parafii oraz guberni, powiatu i dekanatu, a następne strony zawierały pytania i poliniowane miejsce na odpowiedzi. Często odpowiedzi nie mieściły się na jednym arkuszu i zajmo­wały więcej stron. Byli jednak proboszczowie, którzy dali odpowiedzi bardzo lakoniczne, mieszczące się na jednym arkuszu. Trudno dziś powiedzieć ,  kto był inicjatorem tych kwestionariuszy. Być może było to zarządzenie ks . prałata Wacława Żylińskiego, który w grudniu 1 846 r. został rządcą diecezji, a w lipcu 1 848 r. był prekonizowany na biskupa wileńskiego1 . Zarządzenie bowiem mogło pochodzić z końca 1847  lub po­czątku 1 848 r„ gdyż w Kronice kościola i klasztoru Wileńskiego pp. Benedyk­tynek„ . mamy zapis, iż tę kronikę podpisała własnoręcznie 1 5 . 03 . 1 848  r. przełożona klasztoru Teresa Zabłocka2 · Kroniki kościolów i klasztorów pocho­dzą z 1 848 r. , natomiast „kroniki" kościołów parafialnych - z 1 849 i 1 8 5 1  r. Trudno powiedzieć ,  czy wszystkie pochodzą z tych lat. Zachowanych bo-1 J .  Kurczewski, Biskupswto wileńskie, Wilno 1912 ,  s .  69 ;  Tenże: Kośció/ zamkowy czyli katedra wileńska („ . ) ,  cz. 3 :  Streszczenie aktów kapituły wileńskiej , Wilno 1916 ,  s .  488.  2 Bibl. Uniw. Wil .  F 4 - A 2423 .1 1 8 Ks. Tadeusz Krahel wiem „kronik" w fondzie nr 4 z całej diecezji  wileńskiej jest około dwustu. Wśród nich są chyba wszystkich parafii z terenu archidiakonatu białostockie­go, który w 1 849 r. został odłączony od archidiecezji mohylewskiej i przyłą­czony do biskupstwa wileńskiego3 .Trzeba podkreślić, że „kroniki" te są cennym źródłem do dziejów diece­zji wileńskiej , poszczególnych parafii i klasztorów z połowy XIX w. Zawierają one nie tylko przekaz stanu ówczesnego, ale także wiele ważnych informacji historycznych. Tak na przykład w Kronice kościo!a parafialnego w m. Bia!ym­stoku . . . - co podkreślił już je j  wydawca Józef Maroszek - mamy „prawdziwą datę lokacji miasta Białegostoku w roku 1692"4 . W Kronice kościo!a i klaszto­ru wileńskiego XX Augustianów . . .  mamy cenne informacje do dziejów biblio­teki tegoż klasztoru. Liczyła ona 1 2 5 7  tomów, , ,lecz w r. 1 847  z powodu Śledztwiennej Komissii, znacznie biblioteka nadrujnowaną została, gdyż wiele z wyżej pomienionych dzieł przez nią zabrano" .  Dalej podano, j ak ona po­wstawała5 . W Kronice kościo!a i klasztoru s!onimskiego pp. Benedyktynek . . .czytamy n a  przykład ,  i ż  w roku 1 842 „ sumy posagowe w ilości 1 5  1 4 9  r. sr. 5 3  kop .  i ziemne majątki w wiedze dóbr Państwa zabrane zostały ( . . .  ) Szkoły lub pensyone w tym klasztorze nie utrzymywano, lecz sieroty i ubogich rodziców córek (póki to nie zabronione było) uczono nauki religii, czytać i pisać i robó­tek"6 . To tylko wybrane przekazy, ale one świadczą o bogactwie informacjizawartych w tychże „kronikach" . Publikowana tu Kronika kości o/a parafialnego w mieście Grodnie, polożo­nego w diecezji wileńskiej, gubernii grodzieńskiej, powiecie grodzieńskim, dekanacie grodzieńskim. 1 8497 nie należy do obszernych i bogatych w infor­macje .  Dotyczy ona parafii farnej . Odpowiedzi na kwestionariusz dał ks . Jó­zef Kostewicz, proboszcz i dziekan grodzieński. Niestety, nie mamy informacji na temat jego życia. Wiadomo, że w 1 849 r. miał 46 lat życia i 14 lat kapłań­stwa. Szczególny niedosyt budzą odpowiedzi na pytanie 5 i 9. Zresztą i inne odpowiedzi są bardzo zwięzłe i lakoniczne . Nasuwa się przypuszczenie, że tenże proboszcz nie zadał sobie trudu, żeby lepiej zapoznać się z dziejami swego kościoła i swoją parafią. Mimo tych zastrzeżeń „kronika" ta ma jednak pewną wartość i zawiera szereg ważnych informacji ,  jak na przykład kiedy i w jakich okolicznościach przeniesiono nabożeństwa parafialne z fary Witol­dowej do kościoła pojezuickiego . 3 Executorium decretum de limitibus Dioecesis Vilnensis ( . . .  ) ,  Vilnae 1 8 54 ,  s .  94 .  • Ks . Józef  Bąkowski,  Kronika kościola parafialn ego w m .  Bialymstoku polozon egow diecezji wileńskiej, guberni grodzieńskiej, powiecie i dekanacie bialostockim . 1 849 ,  „Białostocczyzna" 1993 ,  n r  2 ,  s .  96 ,  99 .  5 BUW F 4 - A 2426 .  6 BUW F 4 - A 2 3 1 1 .  ' BUW F 4 - A 2620 .  „Kronika " kościo!a farnego w Grodnie 1 1 9W publikowanym tekście nie wszystko udało się dobrz'� odczytać , co za­znaczamy odpowiednio w tekście. Numeracja pytań pochodzi od wydawcy. * * * Kronika kościoła parafialnego w mieście Grodnie, położonego w diece­zji wileńskiej , gubernii grodzieńskiej , powiecie grodzieńskim, dekanacie gro­dzieńskim - 1 849.  [ 1 ] .  Kiedy i przez kogo zalożony, drewniany czy murowany, i kiedy tty­murowany jeżeli pierwiej byl drewniany, pod wezwaniem jakiego Świętego? czy jest przy kościele szpital i przez kogo fundowany? Pierwiastkowy Kościół Farny Grodzieński pod tytułem Assumptionis Beatissimae Virg. Mariae był fundowany przez Witolda, wielkiego księcia li­tewskiego , w którym roku nie wiadomo - ponieważ pierwsza jego erekcja przez wielorakie pożary zaginęła8 . Jest jednak tej erekcji odnowienie przezAleksandra króla polskiego w roku 1499 .  Kościół ten ze swoją wieżą od funda­mentu z kamienia ciosowego w górze z cegły murowany, w stylu gotyckim przez kilkakrotne pożary wiele ucierpiał, mianowicie w r. 1 782 dnia 8 maja ,  kiedy cały dach na nim spłonął i w murach porobiły się wielkie uszkodzenia. Naówczas za wiedzą Officii nabożeństwo parafialne zostało przeniesione do kościoła po jezuickiego w rynku miasta naprzeciw pierwszego kościoła, który dzisiaj na cerkiew prawosławną jest obrócony, położonego, gdzie takowe i po dziś dzień odbywa się , a tak kościół po jezuicki stał s ię  kościołem farnym 9 .Kronika Jego następna: Kościół ten sumptem JWJX. Franciszka Isajkow­skiego biskupa smoleńskiego w roku 1663  wymurowany i od tegoż r. 1 6 6 7  konsekrowany p o d  tytułem S .  Franciszka Ksawiera w strukturze krzyżowej wsparty na 1 0  filarach z dwóma kaplicami długości łokci 94 ,  szerokości 40  i tyleż wysoki. [ 2 ] . Jakie posiada] fundusze ziemne lub w kapitalach i annuatach, przez kogo i kiedy nadane, wiele jest filij należących do tej parafii i jak się nazywa­ją, jakie byly i są obligacyje parafialnego i filialnego kościola. 8 Był to najstarszy kościół  grodzieński ,  fundowany przez księcia Witolda, według J.  Jodkowskiego w 1 3 9 2  r. (Grodno, Wilno 1 9 2 3 ,  s .  7 1 ) .  Dziś nie istnieje ,  gdyż w 1961  r. został przez władze sowieckie wysadzony w powietrze.  9 Obecnie jest on bazyliką katedralną. 1 2 0  Ks .  Tadeusz Krahel Fundusz ziemny stanowiły dwa folwarki: Russota mająca osady chat 5 7  i Plebanowce chat 1 1 .  Te ostatnie odpadły za rządu pruskiego10 .  Russota zaś r. 1814  z rozporządzenia nawowczas rektora Uniwersytetu Wileńskiego JW. Biskupa Stroynowskiego za zgodzeniem się Rządu oddana była we władanie byłemu Uniwersytetowi Wileńskiemu w zamian której tenże Uniwersytet na utrzymanie kościoła i duchowieństwa wypłacał rocznie 950 rubli srebr. Roku 1 842 od dnia 1 maja skarb opłaca kościołowi, na duchowieństwo i wszystkie potrzeby rubli srebr. 600. Obligacyi szczególnych ten kościół nie ma i filia żadna do niego nie należy. [3 ] .  Jakie są nagrobki w kościele lub znakomitsze na cmentarzu, napisy w wiernych przedstawić kopiach, sklepy kolatorów gdzie są lub były i jakie, wymienić. W tym kościele znajduje się sklepów 9 z osobnemi wejściami. Te z wyjąt­kiem jednych są przykryte plitami kamiennemi, na których napisy następne : w środku kościoła: Fidelis Deus per quem vocati estis in Societatem Filii ejus Jesu Christi - AD  1 7 7 2 .  SL 2 .  Na dwóch nagrobkach bocznych blisko środko­wego napisano: „Requiescant in pace" .  3. Przed ołtarzem Matki Boskiej na­grobek 1szy „Tu leżą grzesznicy" .  2gi „Surgite mortui ad judicium Dei. D . O. M. Wieczność. Wiekiem późnym otworzy Że Grodzieński Podkomorzy Kazimierz na Wa(„ . )knowie Micuta po zmarłej głowie Tu naznaczył plac spokoju Zawsze w radach mężny w boju. Świadczą dzieła, działa, groty Jakiej w wojsku mu ochoty Za dwóch królów on wojownik Dzielny żołnierz i pułkownik Zbrojnych hufców raz z orężem Wraz przy wierze sławnym mężem Na sejm posłem z wolnym głosem W trybunałach prawdy głosem 10 Nie daleko od Grodna, na zachód, przebiegała po 1 795 r. granica zaboru pruskiego i dlatego Plebanowce, jako znajdujące się w innym państwie , parafia straciła ze swego uposażenia. „Kronika " kościoła farnego w Grodnie Sędzia zamknął wiek źrenicą Z Kołłątajów żył K. „cą? Imie samej Eufrozyma Sławą cnotą heroiczną Leżą w parze, kto je  mija Prosim o Zdrowaś Maryja .  Hoc opus Obiit A.O. 1 7  die A.M. SSS .TR i G. a B.VM ( . . .  ) tur honoris . " 4 .  Nagrobek inny z napisem: „Memor esto congregationis tuae?" 1 2 1  [4] . Vtilele jest dzwonów, jakie napisy na nich, przez kogo konsekrowane lub tylko święcone i kiedy nadane kościolowi, wiele ważą pudów mniej więcej. Dzwonów jest dwa: l szy większy waży około 1 5  pudów, przez kogo ko­ściołowi był nadany, nie wiadomo. O poświęceniu i konsekracji tego, również i mniejszego żadnego śladu nie masz .. Napis na nim następny: „Anno 1 6 3 7  fusa sonui" ; niżej : „Anno 165 9  per Moschos exusta tacui" ; dalej : „Anno 1667  Regiomonti refusa resonare coepi" . „Hans von Ohru" .  2ugi mniejszy waży około pudów sześciu, napis na nim następny: „Sanctus Ignatius ,  Sanctus Franciscus Xaverius .  „In omnem terram exivit son us eorum et  in  fines orbis terrae verba eorum" . Anno 1 70 3 . 1 5  Augusti ad Ecclesiam Grodnensem Re . Ppum Soc .  Jezu fecit Ja co bus Dinckel Meuer" . [ 5 ] .  Histozyczne wspomnienia jakie ten kościól posiada, od czasów naj­dawniejszych aż do dni naszych ? bądź z podań ustnych, lub w pamięci sta­zych ludzi przechowane zebrać i opisać. Historycznych wspomnień żadnych nie ma. [6 ] . Skarbiec lub zakzystia jakie sprzęta godne wspomnienia posiada, i lubo wizytami objęte, tu wymienić. Między sprzętami kościelnemi znakomitsze są:  monstrancium srebrne pozłacane misternej roboty, puszka srebrna kamieniami czeskiemi sadzona, lampa srebrna z gałkami, łańcuszkami ważąca funtów 16 ,  krzyż procesjonal­ny srebrny misternej roboty. ornaty i inne ozdoby niegdyś wytworne i drogie , dziś przez wiek spłowiałe i mocno uszkodzone. 1 22 Ks. Tadeusz Krahel [ 7 ] .  Jakie festa, odpusty i bractwa są przywiązane do kościola i za jakie­mi upoważnieniami. Festów jest cztery: w dzień św. Kazimierza, do którego przywiązane jest czterdziestogodzinne nabożeństwo, w dzień Św. Trójcy, na dzień św. Fran­ciszka Ksawiera jako titulum kościoła. Przez kogo i kiedy upoważnione nie wiadomo - i Najśw. Panny Maryi Szkaplernej - ten fest upoważniony przez JW. Biskupa Cywińskiego. Bractw jest dwa: Św. Trójcy i Najśw. Maryi Panny Szkaplernej . Ostatnie upoważnione przez JW. Biskupa Cywińskiego , o upoważnieniu pierwszego żadnego też śladu nie ma. [8] . Wyliczyć ozdoby Kościelne, mogące zwrócić uwagę pod względem sztuki lub wspomnień historycznych . Wymienić znakomitszych proboszczów, którzy nauką, uposażeniem kościola, lub dobroczynnością slynęli. Między pryncypalnemi ozdobami kościoła jest wielki ołtarz na trzy kon­dygnacyje podzielony, cały rzeźbami prawdziwie mistrzowskiej roboty ozdo­biony. Patron kościoła św. Franciszek Ksawery w środku ołtarza umieszczony, otoczony jest Apostołami wielkości większej nad zwyczajną. Nad nim Zbawi­ciel wśród śś .  Ewangelistów - wyżej chór Aniołów ze stosownemi rzeźbami. Z proboszczów znakomitych zwłaszcza  w p óźniej szych czasach Ka(„ . ) łbowski , Józef M(„ . )ński kanonik inflantski, Ignacy Kon trym kanonik wileński. Od tego czasu kościół był zarządzany przez administratorów aż do roku ( „ . )46 .  [9 ] . Do czyjego dziedzictwa należy wieś, lub miasteczko gdzie się kościól znajduje. Dobra te jak i kiedy z rąk do rąk przechodzily. Kościół w mieście gubernialnem Grodnie . [ 10] . Liczba parafian pici obojej. Powierzchowna postać budowy kościola . Fizjonomija okolicy. Charakterystyka parafian . Parafian w ogóle płci obojej liczy się 7484 .  Kościół w środku miasta w rigurze krzyżowej wymurowany, frontem na zachód położony, ma facjatę dwoma wieżami ozdobioną. Na środku wznosi się kopuła o dwóch kondygnacjach blachą miedzianą pokryta . Wszystko w stylu i guście wytwornym, stanowi niezaprzeczenie główną ozdobę miasta. „Kronika " kościo!a farnego w Grodnie 1 2 3  Położenie miasta jest gorzyste przecięte Niemnem między wzniosłemi brze­gami płynącym. Parafianie są charakteru łagodnego i dość pobożnego. Ks. Józef Kostewicz proboszcz i dziekan grodzieński 

„Kronika" kościoła farnego w Grodnie

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)