recenzjaWydział Historyczno-Socjologiczny,
Uniwersytet w Białymstoku342-3481334234

Mironowicz, Antoni

Białostockie Teki Historyczne

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Dorota Wereda, Biskupi unickiej metropolii kijowskiej w XVIII wieku, Wyd. Werset, Siedlce–Lublin 2013, ss. 376

Antoni Mironowicz

null null

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

DOI: 10.15290/bth.2015.13.16Antoni MironowiczWydział Historyczno-SocjologicznyUniwersytet w BiałymstokuDorota Wereda, Biskupi unickiej metropolii kijowskiej w XVIIIwieku, Wyd. Werset, Siedlce–Lublin 2013, ss. 376Dorota Wereda jest znaną postacią w gronie polskich badaczy przeszłości. Jejprace, poświęcone głównie historii Kościoła unickiego, pojawiały się wielokrot-nie jako ważne odsyłacze w publikacjach naukowych. Opublikowany dorobeknaukowy autorki stanowi znaczący wkład w badaniach nad dziejami Kościołai kultury staropolskiej. W jej dotychczasowym dorobku naukowym najważniej-szym osiągnięciem była rozprawa doktorska Unicka diecezja brzeska w latach1720–1795. Praca ta, wydana w 2014 roku pod tytułem Unicka diecezja włodzi-miersko-brzeska (część brzeska) w XVIII wieku (Siedlce 2014), stanowi ważnywkład w poznanie dziejów Kościoła wschodniego na terenie dawnej Rzeczypo-spolitej.W dość jednorodnym dorobku naukowym Doroty Weredy jej książka Bi-skupi unickiej metropolii kijowskiej w XVIII wieku zajmuje miejsce szczególne.Praca w założeniach jej autorki miała być kompleksowym opracowaniem epi-skopatu unickiego metropolii kijowskiej w XVIII wieku. Zgadzam się, że wieluhierarchów nie posiadało swych biogramów w historiograﬁi polskiej, ale nieoznacza to, że ich w ogóle nie ma. Autorka podaje liczne przykłady opraco-wań w historiograﬁi ukraińskiej i innej, które ukazują w wielu aspektach hie-rarchię unicką tego okresu. Szkoda, że nie wykorzystała pracy A. G. WelykiegoЗ Лiтопису Християнсько´¨ı Укра´¨ıни wydanej w Rzymie w latach siedem-dziesiątych XX wieku. Tomy: VI (1973) i VII (1975) są poświęcone niemalżewyłącznie XVIII-wiecznej hierarchii unickiej.Poważne zastrzeżenia można mieć do wykorzystanej bazy źródłowej. Au-torka rozprawy wykorzystała zasoby archiwów polskich, wileńskich i lwow-skich. Pominęła jednak podstawowe archiwa do tego tematu, a mianowicie ar-chiwum Kancelarii mitropolitów Grecko-uniatskiej Cerkwi w Rosji przechowy-wane w Państwowym Centralnym Archiwum Historycznym Rosji w Petersburguoraz archiwa i biblioteki watykańskie. Jest to poważny mankament rozprawy,ponieważ w zasobach niewykorzystanych archiwów znajdują się pełne dane dożycia i działalności władyków unickich. Nie mam natomiast zastrzeżeń co doRecenzja książki pt. Biskupi unickiej metropolii kijowskiej w XVIII wieku 343wykorzystanych przez Autorkę źródeł wydanych drukiem i obszernej literaturyprzedmiotu.Książka została podzielona na trzy rozdziały: pierwszy, złożony z dziesię-ciu części, omawia drogę 51 hierarchów do godności biskupiej; drugi, składa-jący się z czterech części, koncentruje się na roli władyków unickich w życiupolitycznym, społecznym i kulturowym; trzeci zaś, w sześciu częściach, oma-wia aktywność duszpasterską hierarchów unickich. Rozprawa składa się więc zewstępu, trzech obszernych rozdziałów, zakończenia, wykazu skrótów i biblio-graﬁi. Brakuje natomiast streszczenia w językach obcych, indeksu osób, nazwetnograﬁcznych i geograﬁcznych.Przechodzę do merytorycznej oceny poszczególnych rozdziałów. We wstę-pie pracy autorka wyjaśnia cele rozprawy i jej strukturę. Konstrukcja pracy niewzbudza zastrzeżeń, jest przejrzysta i logiczna, podtytuły w poszczególnych roz-działach, w porównaniu z ich treścią, nie wywołują kontrowersji.Rozdział pierwszy ukazuje nam pochodzenie społeczne, terytorialne i fa-milijne przyszłych biskupów. Docenić należy ogromny wysiłek D. Weredy przyustaleniu miejsc urodzenia hierarchów. Rzeczywiście, większość z nich pocho-dziła z terenów białoruskich. Czterdziestu dziewięciu z nich było stanu szlachec-kiego, ale Autorka książki zwraca uwagę na ich zróżnicowany status materialnyi pozycję społeczną. Badaczka podjęła trud ustalenia koligacji rodowych bisku-pów oraz problem ich spokrewnienia. Słusznie zwraca uwagę na fakt ukształ-towania kulturowego przyszłych hierarchów w rodzinach obrządku łacińskiego.Większość z nich urodziła się w zlatynizowanych rodzinach ruskich.Z uznaniem należy ocenić wysiłki badawcze D. Weredy przy omawianiuprocesu deprecjacji statusu społecznego i majątkowego rodzin, z których wy-wodzili się biskupi uniccy. Zawarta bogata faktograﬁa ukazuje, że pod koniecXVIII stulecia biskupami zostawały osoby o coraz niższym statusie społecznym.Aspekt ten, tak szczegółowo przeanalizowany, posiada podstawowe znaczeniew zrozumieniu roli władyków unickich w życiu politycznym i społecznym.Równie cenna jest analiza wykształcenia zwierzchników Cerkwi unickiej.Teologicznym wykształceniem legitymowało się 33 władyków, co stanowiło64,7% unickiej hierarchii. Zdobycie edukacji w łacińskich uczelniach teolo-gicznych „wciągało” przyszłych biskupów w krąg kultury łacińskiej. Językiemkonwersacji przestał być język wiernych – ruski, a obcy większości członkomCerkwi unickiej – polski, łaciński, a nawet włoski. Zgadzam się z poglądemD. Weredy, że zdobyte wykształcenie, wiedza i umiejętności w kręgu kulturyzachodnioeuropejskiej były nieadekwatne do potrzeb w pracy duszpasterskiejz wiernymi, ukształtowanymi w kulturze ruskiej. Podkreśliłbym dużą różnicęświadomościową między wiernymi a hierarchią unicką.Dobrze też, że Autorka książki zwróciła uwagę na powiązania biskupówz zakonem bazyliańskim. Zgodnie z tradycją Kościoła wschodniego biskupi po-winni pochodzić z klasztoru, w tym wypadku z klasztorów bazyliańskich. Nic też344 Antoni Mironowiczdziwnego, że biskupi angażowali się w życie monasterów, często doprowadzającich do rozwoju albo upadku.W wielu monasterach bazyliańskich w XVIII wieku nastąpiło rozprężenieżycia wewnętrznego. Odstąpiono od ustalonego przez fundatorów i metropoli-tów kijowskich sposobu wyboru przełożonego monasteru. W przypadku jednegoz największych z nich – Ławry Supraskiej – na godności przełożonych powoły-wano, wbrew woli mnichów, opatów spośród biskupów pińskich i włodzimier-skich. Biskupi ci, po objęciu władzy w klasztorze, wykorzystywali jego możli-wości ekonomiczne do prowadzenia wytwornego stylu życia. Kronikarz ŁawrySupraskiej tak opisywał konsekwencje bezpośrednich rządów biskupich.Lecz gdy w ciągu czasu niedbalstwo powodem było, że wzmiankowane prawo za-pomniane zostało, przez co klasztor wszelką ruinę swych praw y funduszów do-znał, które dla przepychu opatów supraskich, arcybiskupia lub biskupia godnościąozdobionych, na utrzymanie ich koni, pojazdów, srebrnych sprzętów i licznego or-szaku służących trwonione i niszczone były, a następnie zakonnikom nikczemnazostawała się żywność y ruchomość klasztorna y sprzęty kościelne ze wszystkimopuszczone (...)1.Były też i pozytywne przykłady. W okresie pobytu w tym klasztorze metro-polity Leona Kiszki rozpoczęto od roku 1728 wznoszenie pomieszczeń klasz-tornych ze strony południowej, zachodniej i wschodniej. Prace budowlane byłyprowadzone za archimandryty Jerzego Bułhaka, biskupa pińskiego (1730–1769).Inwestycje te zakończono dopiero w drugiej połowie XVIII wieku. W rezultaciepowstał cały zespół klasztorny z pałacem opatów, budynkami braci zakonnych,bramą-dzwonnicą i wieloma pomieszczeniami gospodarczymi. W 1771 roku po-malowano wnętrze świątyni i wykonano sztukaterię. Zamalowano w ten sposóbbiałą farbą XVI-wieczne bizantyjskie freski. Wnętrze świątyni otrzymało roko-kowy wystrój sztukatorski, wzbogacony malowidłami o innym aniżeli bizantyjskicharakterze. Od 1695 roku działała na terenie klasztoru drukarnia i papiernia.Do 1803 roku z drukarni supraskiej wyszło ok. 350 tytułów, w tym sto wydanychcyrylicą2.Nie mam zastrzeżeń do fragmentu rozprawy ukazującego wpływ elementuświeckiego (króla, magnaterii, dostojników świeckich i duchownych) na obsadękatedr biskupich. Praktyka obsadzania katedr unickich, jak udowodniła D. We-reda, nie zawsze była zgodna z interesami Cerkwi. Duży wkład pracy Autorkaksiążki wniosła w przedstawienie sposobu nominacji biskupów włodzimiersko--brzeskich oraz wpływu na ich wybór króla i Radziwiłłów. Wspomniane prawo1 „Kronika Ławry Supraskiej”, Archeograﬁczeskij Sbornik Dokumientow, t. IX, Wilno 1870,s. 337.2 M. Cubrzyńska-Leonarczyk, Oﬁcyna supraska 1695–1803, Warszawa 1993.Recenzja książki pt. Biskupi unickiej metropolii kijowskiej w XVIII wieku 345„podawania” i „ktitorstwa” obowiązywało, ale ostateczną zatwierdzającą decyzjępodejmował papież. Podana przez autorkę rozprawy teza, że w celu łatwiejszegoawansu wierni obrządku łacińskiego wstępowali do zgromadzenia bazylianównie znajduje potwierdzenia. Pojedyncze przypadki konwersji osób z obrządkułacińskiego na unicki miały różne uzasadnienia.Duże walory poznawcze posiada drugi, obszerny rozdział poświęcony po-stawie hierarchii unickiej wobec króla i Rzeczypospolitej. Biskupi obrządkuwschodniego cieszyli się dużym prestiżem wśród wiernych i z tego powodu byliwykorzystywani przez władze Rzeczypospolitej do pozyskania wsparcia politycz-nego i zachowania lojalności wobec państwa. Wereda po raz pierwszy podjęłapróbę ukazania zaangażowania hierarchii w obradach sejmików i ich wpływ nakształtowanie się lokalnych środowisk opiniotwórczych.Wypada w pełni zgodzić się z opinią D. Weredy, że biskupi uniccy wielokrot-nie dawali wyraz swej patriotycznej postawy wobec Rzeczypospolitej i odpowie-dzialności za postawę swych wiernych. Autorka pracy przywołuje tu czasy kon-federacji barskiej, zapobieżenie buntowi na obszarach województw południowo--wschodnich w latach Sejmu Wielkiego. Rola władyków ruskich była szczegól-nie istotna w drugiej połowie XVIII wieku, w dobie rozbiorów. Poparcie walkio niepodległość w czasie powstania kościuszkowskiego czy nieuczestniczeniew buntach na Ukrainie można było uzyskać m.in. dzięki apelom hierarchii unic-kiej. Doceniając postawę władyków unickich ich metropolita ostatecznie zostałdopuszczony do senatu, w którym zajmował miejsce po episkopacie łacińskim.Niemniej intersujący i napisany z doskonałym rozeznaniem sytuacji jest frag-ment rozdziału drugiego ukazujący życie towarzyskie i pozycję społeczną bisku-pów unickich. Magnateria świecka bardziej akceptowała ich obecność w kręgachtowarzyskich i chętnie robiła z nimi interesy ﬁnansowe aniżeli episkopat łaciń-ski. Niechęć ze strony tych ostatnich wobec biskupów unickich doprowadziła dotraktowania unitów jako katolików drugiej kategorii. Nie mogę w tym kontekściezaakceptować podglądu D. Weredy, że udział władyków unickich w ceremoniachkoronacyjnych obrazów Matki Bożej stanowi przykład ich przynależności do kul-tury sarmackiej. Jeżeli nawet tak było, to dokładny opis uroczystości religijnychz udziałem episkopatu łacińskiego i unickiego jednoznacznie wskazywał postę-pującą latynizację obrządku unickiego.Styl życia władyków unickich w ich prywatnych lub cerkiewnych rezyden-cjach rzeczywiście nawiązywał do zwyczajów znanych z rezydencji magnackich,ale nie oznaczał dorównania pozycji społecznej magnaterii. Mankamentem tejczęści rozprawy jest całkowite pominięcie relacji biskupów unickich z prawo-sławnymi władykami białoruskimi (Seraﬁnem Połchowskim, Sylwestrem Cze-twertyńskim, Arseniuszem Berło, Józefem i Hieronimem Wołczańskim oraz Je-rzym Konisskim). Problem ten szczegółowo omawiam w pracy Diecezja biało-ruska w XVII i XVIII wieku, Białystok 2008, s. 142–253 i monograﬁach poszcze-gólnych biskupów mohylewsko-witebsko-orszańskich.346 Antoni MironowiczZ punktu widzenia historyka Kościoła za najcenniejszy uznaję trzeci roz-dział rozprawy o aktywności duszpasterskiej biskupów unickich. Autorka omawiaudział biskupów w soborach lokalnych (diecezjalnych) oraz ich zaangażowaniew wizytacje paraﬁalne. Trzeba się zgodzić z konkluzją D. Weredy, że brak syste-matycznych wizytacji i realizacji zaleceń pokontrolnych doprowadził do fatalnegostanu materialnego i moralnego duchowieństwa paraﬁalnego. Nie mogę nato-miast zaakceptować stwierdzenia Autorki pracy odnośnie miejsca kapituł w sys-temie zarządzania diecezją. Kapituły to zlatynizowane kryłosy, których zadaniembyła pomoc w kierowaniu eparchią. Kryłos był organem władzy administracyjneji sądowniczej diecezji (od greckiego słowa kle´ros – duchowieństwo katedralne).Kryłosy znajdowały się wyłącznie w stolicach diecezji. W ich skład wchodziliprezbiterzy cerkwi paraﬁalnych miasta stołecznego biskupstwa. Na ich czele stałprotoprezbiter, zwany często protopopem. Do obowiązków kryłoszan należałoodprawianie nabożeństw i pełnienie funkcji duszpasterskich w cerkwi katedral-nej oraz asystowanie biskupowi w jego obowiązkach religijnych. Członkowiekryłosu zasiadali w sądzie biskupim, administrowali jego majątkami, zarządzalimieniem nieruchomym diecezji. Z kryłoszan wybierano również namiestnikówwładyków. Namiestnik w okresie nieobecności władyki mógł czasowo zarządzaćdiecezją lub jej częścią.Doceniam duży wkład D. Weredy przy wskazaniu roli władyków unickichw rozwoju edukacji podległego im kleru, tworzeniu placówek oświatowych, mi-syjnych, zabezpieczeniu ekonomicznym diecezji, dekanatów, monasterów i pa-raﬁi. Oni też byli odpowiedzialni za latynizację swego obrządku i rozwoju kultumaryjnego, np. Matki Bożej w Żyrowicach. Należałoby dodać, że szczególniew drugiej połowie XVIII wieku byli oni propagatorami kultu ikony Matki Bo-żej Częstochowskiej. Kult kopii tej ikony był w tym czasie bardzo popularny3.Nie mam zastrzeżeń do treści podnoszącej udział hierarchii unickiej w przebu-dowie świątyń w stylu barokowym, zmian w wystroju wnętrza cerkwi, wpro-wadzania łacińskich modlitewników i kultu świętych czy wprowadzenia językałacińskiego i polskiego do kontaktów z wiernych i do nabożeństw. Na miejscuAutorki pracy tego znanego procesu latynizacji obrządku unickiego nie nazywał-bym jednak „przełączaniem” kultury z rejestru bizantyjsko-prawosławnego narejestr rzymsko-łaciński. Unici w tym czasie daleko odeszli od tradycji wschod-niej, a opisywany przez D. Weredę proces jest dostosowywaniem architekturyi praktyk religijnych do wymogów postanowień synodu zamojskiego.Synod zamojski wnosił nowe wymogi w zakresie głoszenia Słowa Bożegoi katechizacji oraz sakramentów: chrztu, bierzmowania, eucharystii, pokuty, na-maszczenia świętymi olejami, kapłaństwa i małżeństwa. Zmiana w sposobie3 Por. A. Mironowicz, Księga cudów przed ikoną Matki Bożej Waśkowskiej dokonanych, Biały-stok 2012.Recenzja książki pt. Biskupi unickiej metropolii kijowskiej w XVIII wieku 347udzielania sakramentów wynikała z dążenia do latynizacji wyznawców obrządkuwschodniego. Zarządzenia soborowe dotyczyły również dyscypliny wśród ducho-wieństwa unickiego, a nawet episkopatu. Warte podkreślenia jest wskazanie kon-sekwencji wprowadzenia w życie postanowień zamojskich na funkcjonowaniemonasterów bazyliańskich. Utworzenie dla nich jednej kongregacji było ciosemw ich autonomię i we wschodnią tradycję życia monastycznego.Metropolita unicki, realizując owe synodalne ustalenia, nakazał dokonanienowej redakcji ksiąg liturgicznych oraz zakazał, pod groźbą kar dyscyplinarnych,używania dotychczasowych – prawosławnych. Temu celowi służyło wydanie kate-chizmu Sobranie pripadkow kratkoje i duchownym osobą potrebnoje w Supraśluw 1722 roku. Był pierwszy krok w realizacji postanowień synodalnych. Pracata wiernie oddaje charakter postanowień synodu zamojskiego, z uwzględnieniemwszystkich łacińskich nowości wprowadzonych do Cerkwi unickiej. W świe-tle tego opracowania wyłącznie papieżowi przyznano prawo odpuszczania wielugrzechów, przyjęto katolicką naukę o czyśćcu i pokucie, ważność komunii podjedną postacią i przyznano prawo odprawiania kilku nabożeństw przy jednymołtarzu przez tego samego kapłana. Ogromną rolę w procesie wprowadzaniuzmian w księgach liturgicznych odegrał metropolita Leon Kiszka. Przyjęcie uniimusiało wprowadzić liczne zmiany w architekturze i sztuce cerkiewnej, którepo 1720 roku jeszcze bardziej upodobniały cerkwie do kościołów łacińskich.Koronacje cudownych obrazów były elementem latynizacji unitów.W zakończeniu rozprawy D. Wereda podsumowała swoje badania i wskazałana rolę biskupów unickich w zmianach kulturowych i etnonarodowych wielu spo-łeczności. Zasygnalizowany, a szkoda, że nierozwinięty, problem konsekwencjiwprowadzenia unii brzeskiej na zmiany kulturowe wymaga głębszych studiów.Niepodjęcie tego zagadnienia nie deprecjonuje rozprawy i nie wpływa na jejpozytywną ocenę. Pracę uzupełnia aneks zawierający wykaz biskupów i księżyunickich z dodaniem istotnych informacji dotyczących zamieszczonych w wyka-zie osób.Pomimo powyższych uwag, moja opinia o pracy Doroty Weredy jest w pełnipozytywna. Jej główną wartością jest przedstawienie charakterystyki i roli bisku-pów unickich w XVIII wieku. Oceniając recenzowaną książkę należy zwrócićuwagę na połączenie w niej wielu elementów o charakterze historycznym, teo-logicznym, prawnym i kulturowym. Ażeby ten cel zrealizować, autorka byłazmuszona sięgnąć do kwestii prawnych, religijnych i historycznych, dogłębniezrozumieć uwarunkowania polityczne towarzyszące działalności władyków unic-kich. Wieloaspektowy ogląd ich aktywności pozwolił badaczce zweryﬁkowaćpanujące w literaturze naukowej niektóre opinie. Książka D. Weredy wskazujena ogromną rolę hierarchii unickiej w ukształtowaniu obrazu Cerkwi unickiejw XVIII wieku.Praca Doroty Weredy jest jedyną, która w sposób całościowy ukazuje hie-rarchię unicką, jej pochodzenie społeczne, powiązania familijne, stan majątkowy,348 Antoni Mironowiczwykształcenie, okoliczności wyboru na ordynariuszy diecezji oraz ich rolę w ży-ciu politycznym, społecznym, religijnym i kulturalnym. Autorka w swej głębokiejanalizie nie traci z oczu żadnego z istotnych problemów i zdaje sobie sprawęze zmienności czynników, które decydowały o zaangażowaniu hierarchii unickiejw życie społeczno-polityczne. Warto podkreślić, że wieloletni trud Autorki pracyzakończył się pełnym sukcesem. Wyrazem tego osiągnięcia jest książka Biskupiunickiej metropolii kijowskiej w XVIII wieku.

Dorota Wereda, Biskupi unickiej metropolii kijowskiej w XVIII wieku, Wyd. Werset, Siedlce–Lublin 2013, ss. 376

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Dorota Wereda, Biskupi unickiej metropolii kijowskiej w XVIII wieku, Wyd. Werset, Siedlce–Lublin 2013, ss. 376

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w