Bagińska, Elżbieta

Studia Podlaskie

Elżbieta Bagińska

Crossref

Wiktoryn Kuczyński, Pamiętnik 1668-1737, opracowanie zbiorowe pod kierunkiem Józefa Maroszka, Białystok 1999

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

=-ST-=-U=D==IA-=-=-P-=0-=D""""L=-A=S"""'K=IE�to�m=IX�-------�B=I=A�ŁY":J O K  1999Wiktoryn Kuczyński, Pamiętnik 1 668-1 737, opracowanie zbiorowe podkierunkiem Józefa Maroszka, Białystok 1999. O istnieniu pamiętnika Wiktoryna Kuczyńskiego (1668- 173 8) ,  kasztelana podlaskięgo wie­dziano od dość dawna. Już w roku 18 93 Zygmunt Gloger na łamach czasopisma „ Kronika Rodzinna" zamieścił jego streszczenie. Tam też podał informację, Że oryginał pamiętnika znaj­dował się w bibliotece pałacu w Korczynie nad Bugiem niedaleko Drohiczyna. Nie on był jed­nak właściwym odkrywcą pamiętnika. Oryginał udostępnił mu Adam, hr. Starzeński, potomek pamiętnikarza. On też na szczęście skopiował rękopis pamiętnika Wiktoryna Kuczyńskiego, bowiem bibliotekę korczewską Niemcy zniszczyli w czasie drugiej wojny światowej. Wówczas też przepadł oryginał korczewski. Ta też kopia stała się podstawą omawianej edycji. Przecho­wywana jest obecnie w Państwowym Muzeum Historyczno-Archeologicznym w Grodnie, w Oddziale Rękopisów i Starodruków, nr 07696. Wiktoryn Kuczyński nie był pierwszym w rodzie pomysłodawcą spisywania pamiętnika. Wiadomo, że pamiętnik pisał już jego ojciec Walenty Kuczyński. Byłaby to zatem kontynuacja tradycji rodzinnej, ale chyba też dobrego zwyczaju istniejącego praktycznie w każdym domu ziemiańskim. W czasach, kiedy nie było hipotek, o archiwa domowe dbano szczególnie staran­nie. Spisywano corocznie bądź codziennie w silva rerum szczegóły dotyczące gospodarstwa, interesów, umów, etc. Te zapiski niekiedy dla nas jednostajne i monotonne spełniały kapitalną rolę w każdym gospodarstwie domowym. Były pomocne przy różnego rodzaju rozrachunkach czy wyjaśnieniach dotyczących ważniejszych czynności, przede wszystkim prawnych. Pozwa­lały także, niekiedy po wielu latach, wrócić z dokładnością do dnia do szczegółów zawartej transakcji handlowej, cen produktów rolnych, narodzin, zgonów i małżeństw członków bliż­szej i dalszej rodziny oraz krewnych, znajomych i znaczących postaci w kraju bądź okolicy. Tarn też wynajdywano dowody do pieniactwa, znajdowano przyczyny sporów o charta, o zgubioną rękawiczkę, etc. Informacje, suche i lakoniczne, poprzez swoją ciągłość pozwalają na odtwo­rzenie przez potomnych obrazu stosunków społecznych, kultury, handlu i rolnictwa szlachty polskiej. Na kartach tychże pamiętników znajdujemy odbicie wydarzeń politycznych krajo­wych i powiatowych, wojen, i klęsk żywiołowych. Pamiętnik Kuczyński zaczął spisywać w roku 1690, a skończył w roku swojej śmierci czyli w 1 73 7. Pisał systematycznie rok po roku, najprawdopodobniej korzystając z notatek sporzą­dzanych przy okazji ważniejszych wydarzeń czy czynności prawnych. Informacje są suche, la­koniczne, pozbawione jakichkolwiek emocji czy komentarza do zapisywanych wydarzeń. Nie pisał wszak Kuczyński po to aby ułatwić życie historykom, a po to aby dopomóc własnej pa­mięci wtedy, gdy ona zawieJzie i wówczas sięgnąć do słowa pisanego precyzyjnie informujące-239 go o zaszłych czynnościach. Dlatego też pamiętnik Kuczyńskiego to przede wszystkim świa­dectwo obrotu ziemią, sukcesywnego skupowania wiosek i folwarków, zastawów, dzierżaw, pożyczania pieniędzy i skrupulatnego rozliczania wierzycieli. Przy tym też informacje o miej­scu przechowywania odnośnych dokumentów. Pisał też Kuczyński o transakcjach handlowych, przede wszystkim zbożem. Zboża sprzedawał dużo i dlatego też skrupulatnie zapisywał ceny obowiązujące wówczas w Gdańsku i cenę jaką jemu udało się uzyskać. Z racji na uprawę zbo­ża niekiedy notował też warunki pogodowe, zwłaszcza wiosenne powodzie, wielkości opadów czy letnie susze, choć informacje pogodowe nie występują u niego takiej skali jak u bez­pośredniego poprzednika po piórze Jana Antoniego Chrapowickickiego. Występują też infor­macje o pomorach dziesiątkujących ludność Podlasia. Często pojawiały się one przy okazji innych klęsk nawiedzających okolicę. Przyszło bowiem Kuczyńskiemu żyć w czasach niespo­kojnych, a odbicie tych wydarzeń znalazło miejsce na kartach pamiętnika. Odnajdujemy tam opisy burzliwej elekcji po śmierci Jana III, kiedy to o tron Rzeczypospolitej rywalizowali: ksią­żę saski August Wenyn i francuski książę de Conti (s. 22-23), czy równie burzliwej elekcji po śmierci Augusta II i o działaniach. zbrojnych na przedpolach Warszawy (s. 6 1 ), a także echa wojny domowej na Litwie zakończonej bitwą olkiennicką (s. 28).  Przede wszystkim jednak opisywał Kuczyński uciążliwości wojny północnej na Podlasiu : bitwy, potyczki, permanentne przemarsze wojsk, kontrybucje i rekwizycje. Pamiętnikarz, jak się wydaje, był zwolennikiem Stanisława Leszczyńskiego i nawet gościł go w październiku 1708 roku w rodzinnym Klukowie (s. 3 9). Z racji na własną działalność publiczną połączoną z rozlicznymi wyjazdami opisywał też Kuczyński swoją działalność na sejmiku drohickim, sprawowane funkcje poselskie na sejmie w Warszawie czy Grodnie, czy też działalność deputacką na Trybunale w Piotrkowie czy Lubli­nie. Zadziwiające, ale nie zawarł Kuczyński w pamiętniku żadnego własnego komentarza do opi­sywanych wydarzeń. Brak najmniejszej próby oceny. Ze spraw osobistych przede wszystkim skrupulatnie notuje własne kolejne awanse w karierze urzędniczej. Niewiele pisze na temat wy­darzeń rodzinnych. Pilnie zapisuje tylko niemalże coroczne narodziny dzieci, czasami ich zgony (dojrzały wiek osiągnęły dwie córki i pięciu synów), potem wydawanie córek za mąż i narodziny wnuków, etc. Notuje też zgony znaczniejszych osób z sąsiedztwa i z kraju. Są to również infor­macje jednozdaniowe, nieopatrzone jakimkolwiek komentarzem. Bardzo precyzyjne zapisywał działy majątkowe między swych synów. Brak natomiast jakichkolwiek informacji na temat życia codziennego czy obyczajów. Rzadko też pisał o swoim zdrowiu, najprawdopodobniej niezłym, skoro dożył 71 lat. Nie ma też wiadomości na temat działalności fundacyjnej Kuczyńskiego, choć działalność ta pochłaniać przecież musiała ogromne sumy. Szczegółowo piszą o tym wydawcy we wstępie do niniejszego tomu. Autor pamiętnika, Wiktoryn Kuczyński, h. Ślepowron, był synem Walentego Kuczyńskiego, łowczego drohickiego (1661-80) a późniejszego podsędka drohickiego ( 1 682-90) i jego drugiej żony Joanny Niemierzanki, stolnikówny podlaskiej. Już Walenty Kuczyński dzięki zdolnościom i niezwykłej gospodarności doszedł do znacznej fortuny, co pozwoliło mu na skupienie Kuczyna i wielu okolicznych majątków. Zaś jego syn, a autor naszego pamiętnika dzięki stanowisku, ma­jątkowi i dużym dochodom wybił się na pierwszą po Branickich i Ossolińskich pozycję na Podla­siu i zapewnił znaczne stanowisko swej linii mało dotychczas znanego rodu. Był też Wiktoryn Kuczyński człowiekiem wykształconym jak na owe czasy. Wacław Szczygielski, autor biogramu Kuczyńskiego w PSB (t. XVI, z. 1, s. 96) twierdzi, że przyszły pamiętnikarz kształcił się za grani­cą. Z samego zaś pamiętnika wynika, że kształcił się przede wszystkim w krajowych kolegiach 240 jezuickich. Początkowo w pobliskim Drohiczynie, później zaś w istniejącym od 1 6 1 6  roku Ko­legium Łomżyńskim. W latach 1 682-1683 naukę kontynuował najprawdopodobniej w Reszlu i Braniewie na Warmii. Miasta te od 1466 roku pozostawały w składzie Rzeczypospolitej i tym samym o żadnym zagranicznym kształceniu Kuczyńskiego mówić chyba nie można. Nazwy miejscowości w pamiętniku co prawda są zniekształcone, bądź przez niego samego bądź też przez kopistę i brzmią: Resel i Brqcberk (odpowiednio w języku niemieckim: Rossel i Brauns­berg) . Wyjaśnienie podane przez wydawców, że Brqcberk to Braniewo wydaje się zasadne, gdyż zarówno w Reszlu jak i w Braniewie istniały kolegia jezuickie. Zwłaszcza to ostatnie kolegium szczyciło się wysokim poziomem nauczania i kształciło wiele późniejszych wybitnych osobisto­ści Rzeczypospolitej. W 1684 roku wyjechał do Lublina aby zgłębiać filozofię, następnie zaś w Krakowie kształcił się w różnych naukach. Zdobyte wykształcenie, zwłaszcza znajomość ła­ciny, znacznie ułatwiły mu późniejszą błyskotliwą karierę urzędniczą. Prawa polskiego uczył się jednak dopiero w kancelarii drohickiej. Miał też Kuczyński protektora i to nie byle jakiego, bo Karola Stanisława Radziwiłła, późniejszego kanclerza litewskiego, właściciela Białej Radzi­willowskiej (ob. Podlaskiej) .  Dzięki jego protekcji został w 1 687 roku susceptantem grodzkim i tegoż samego roku instygatorem Trybunału Piotrkowskiego, a w 169 1 roku sędzią deputatem skarbowym drohickim a w następnym roku łowczym mielnickim. Z tą też ziemią podpisał elek­cję Augusta II, ale w czasie wojny północnej opowiedział się po stronie Stanisława Leszczyńskie­go, którego w 1 708 roku przyjmował w Klukowie. W 1710  roku na mocy konfederacji sando­mierskiej uznał jednak Augusta IL W 1717  roku z ramienia sejmu niemego wszedł w skład sądu przeciwko adherentom szwedzkim. Kilkakrotnie był deputatem podlaskim na Trybunał Koronny, a w 1730 roku posłował z Podlasia na sejm grodzieński. Ukoronowaniem jego kariery urzędni­czej było otrzymanie w tym samym roku kasztelani podlaskiej . Jednakże trzy lata później znowu poparł, wraz z synami, Leszczyńskiego, czym naraził swoje dobra na dewastację a syna Mikołaja na areszt rosyjski. Opublikowany tekst pamiętnika Kuczyńskigo zawiera nie tylko jego pełny tekst ale rów­nież cztery aneksy dodane przez kopistę Adama Starzeńskiego i dwa aneksy dodane przez wy­dawców. Przedstawiają się one następująco : Aneks pierwszy to dwa Memoryały półroczne gospodarstwa ordynaryjnego gdzie znajdowały się zalecenia dotyczące kolejnych prac w go­spodarstwie w ciągu całego roku (ss. 66-70). Co prawda aneks pochodzi od kopisty, ale wydaje się, że Wiktoryn Kuczyński również był dobrym gospodarzem, o czym świadczy choćby awans społeczny jego rodziny nie tylko w hierarchii urzędniczej ale też majątkowej. W jego bibliotece znajdowało się bowiem dzieło podstawowe wówczas przy właściwym prowadzeniu gospodar­stwa czyli Jakuba Kazimierza Haura Ekonomika ziemiańska generalna ( 1 67 5) bądź Ziemiańskageneralna ekonomika ( 1 679) ,  (w tekście aneksu: Generalna ekonomia, nie wiadomo zatem o które z tych dzieł chodzi) oraz tegoż autora Skład albo skarbiec znakomitych sekretów eko­nomiej ziemiańskiej ( 1 693) .  Dzieła te w drugiej połowie XVII wieku cieszyły się w Koronie ogromną popularnością. Zawierały bowiem wykład gospodarstwa wiejskiego ukazanego głównie od strony techniczno-gospodarczej oraz organizacji i administracji dóbr. Aneks dru­gi ma charakter epizodyczny i dotyczy dziejów Ossolińskich w XVII wieku (s. 7 1 ) .  Następ­ny, niezwykle interesuj ący aneks to Kilka danych o gospodarstwie pańszczyźnianem (ss. 72-7 5) ,  sporządzony chyba przez Adama Starzeńskiego a dotyczący sposobów uzyskiwa­nia jak największych dochodów z gospodarstwa, m.in. dbałości o największy kapitał każdego szlachcica czyli o chłopa. Z aneksu czwartego poświęconego rezydencji pamiętnika (s. 7677) 241 wynika, że ten mieszkał w Klukowie do 1723 roku, potem w Stredyni do 1 728 roku, poczym przeniósł się do Korczewa gdzie zmarł w 173 7 roku. Aneks piąty pochodzący od wydawców za­wiera relację z pogrzebu pamiętnikarza w kościele drohickim (s. 78-87). Bardzo ciekawa jest też zamieszczona przez wydawców korespondencja z łat 1 93 8-1939 między Michałem Starzeń­skim (synem Adama Starzeńskiego), Janiną Studnicką, dyrektorką Archiwum Państwowego w Grodnie w 1939 roku a Janem Glinką (s. 88 -96). Z korespondencji tej wynika, że w poło­wie XIX wieku archiwum Kuczyńskich weszło w skład archiwum Starzeńskich a to poprzez Barbarę z Kuczyńskich, żonę Michała Starzeńskiego starosty brańskiego. To też archiwum hr. Michał Starzeński postanowił przekazać w formie depozytu do Archiwum Miejskiego w Bia­łymstoku. Materiały zostały przewiezione z Pietkowa do Białegostoku 28 grudnia 1938 roku. Wraz z archiwaliami trafiły tam równie obrazy Starzeńskich i dwa pamiętniki: Michała Starzeń­skiego, starosty brańskiego i Wiktoryna Kuczyńskiego, kasztelana podlaskiego. W związku z trudnościami jakie wystąpiły przy powoływaniu Archiwum Miejskiego w Białymstoku, ar­chiwalia w końcu sierpnia 1939 roku przewiezione zostały do Archiwum Państwowego w Grodnie. Publikacja opatrzona została fotografiami barwnymi i czarno-białymi przedstawiającymi zarówno rodzinę Kuczyńskich jak i Starzeńskich oraz fotografie budowli będących fundacjami pamiętnikarza bądź w jakiś sposób związanymi z jego działalnością. Całość wydana została nie­zwykle starannie, opatrzona indeksami: geograficznym i osobowym oraz całą serią szczegóło­wych przypisów. Dodając jednakże łyżkę dziegciu do tych pochwał, wydaje się, iż zasadne byłoby umieszczenie, wzorem innych wydawców, we wstępie do zasadniczego tekstu pamięt­nika przede wszystkim poszerzonej biografii pamiętnikarza, zwłaszcza, że jego biogram w PSB jest niezwykle lakoniczny. Niemniej niniejsza publikacja stanowi bardzo ważą pozycję na rynku edytorskim, zwłasz­cza, że dotychczas pozostawała praktycznie nieznana i tym samym nie była wykorzystywana przez polskich historyków. Elżbieta Bagiliska 242 

Wiktoryn Kuczyński, Pamiętnik 1668-1737, opracowanie zbiorowe pod kierunkiem Józefa Maroszka, Białystok 1999

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)