Daniel Grinberg, Uniwersytet w Białymstoku, Instytut Historii. Artykuł dotyczy: 1) Katarzyna Janczewska-Sołomko, Dyskopedia poloników do roku 1918, t. I–III,
Biblioteka Narodowa, Warszawa 2002.
2) Tomasz Lerski, Syrena Record. Pierwsza polska wytwórnia fonograficzna. Poland’s
first recording company, 1904–1939, Editions Karin, New York–Warsaw
[2004], ss. 848+XV.
3) P. N. Grjunberg, Istorija naczała gramzapisii w Rossii + W. N. Janin, Katalog
wokalnych zapisiej rossijskogo otdieleinija kompanii „Grammofon”, Izd. Jazyki
Sławjanskoj Kultury, Moskwa 2002, ss. 650.
4) Rainer E. Lotz, Axel Weggen, Deutsche National-Dioscographie. Serie 6: Discographie
der Judaica-Aufnahmen, Band 1, B. Lotz Verlag, Bonn 2006, ss. 584.523223

Grinberg, Daniel

Białostockie Teki Historyczne

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Daniel GrinbergBiałystokNajstarsze środkowoeuropejskie nagrania dźwiękowez perspektywy zainteresowań historyka1) Katarzyna Janczewska-Sołomko, Dyskopedia poloników do roku 1918, t. I–III,Biblioteka Narodowa, Warszawa 2002.2) Tomasz Lerski, Syrena Record. Pierwsza polska wytwórnia fonograficzna. Po-land’s first recording company, 1904–1939, Editions Karin, New York–Warsaw[2004], ss. 848+XV.3) P. N. Grjunberg, Istorija naczała gramzapisii w Rossii + W. N. Janin, Katalogwokalnych zapisiej rossijskogo otdieleinija kompanii „Grammofon”, Izd. JazykiSławjanskoj Kultury, Moskwa 2002, ss. 650.4) Rainer E. Lotz, Axel Weggen, Deutsche National-Dioscographie. Serie 6: Disco-graphie der Judaica-Aufnahmen, Band 1, B. Lotz Verlag, Bonn 2006, ss. 584.Dzieje najnowsze należą zapewne do najbardziej tradycjonalistycznych, naj-mniej podatnych na rewolucje metodologiczne, dziedzin badań historycznych. Todlatego, mimo zachęt ze strony nowatorów, badacze tego okresu raczej niechętniesięgają poza kanon źródeł pisanych. Dziś wydaje się, że źródła wizualne, z fo-tograﬁą, ﬁlmem, reprodukcją, czy karykaturą prasową na czele, zdobyły sobiewreszcie pełnię praw obywatelskich w warsztacie historyków minionego stulecia.Zupełnie inaczej przedstawia się sytuacja w odniesieniu do źródeł dźwiękowych.Odwołania do nagrań sprzed r. 1939, a tym bardziej sprzed I wojny świato-wej, są bardzo rzadkie w literaturze światowej, zaś w polskim piśmiennictwiehistorycznym nieomal nieobecne. W wielu wypadkach autorzy nie zdają sobienawet sprawy, że do podejmowanego przez nich tematu istnieją (lub istniały)ciekawe zapisy na cylindrach, płytach albo wałkach mechanicznych pianol. Na-wet jeśli nie zachowały się konkretne nagrania towarzysząca im dokumentacjaokazuje się często bardzo przydatna do ustaleń faktograﬁcznych rozszerzającychnaszą wiedzę1.1 Zob. D. Grinberg, Nineteenth Century Sound Recordings of Historical Importance, w: „StudiaJudaica” 2002, nr 1 (9), s. 99–110. Więcej na ten temat w pracy R. Bauera, The New Catalogueof Historical Records, 1898–1908, 2 ed., London 1970.232 Artykuły recenzyjne i recenzjeSkąd zatem obawy i uprzedzenia w stosunku do tej problematyki? Wy-daje się, że są one wypadkową dwóch niezależnych od siebie czynników obiek-tywnych: opóźnionego powstawania zrębów wiedzy profesjonalnej dotyczącejpionierskiego okresu fonograﬁi, ale także trudności technicznych związanychz odtwarzaniem, rozumieniem i oceną wiarogodności źródeł tego typu. Czynnikpierwszy sprawił, że dopiero od kilkunastu lat zaczęły powstawać kompetentnedysko- i cylindrograﬁe interesującego nas okresu. W większości krajów rozpo-częto dopiero prace nad stworzeniem pełnych dyskopedii narodowych. Mają jejak dotąd tylko kraje skandynawskie. Przy braku podstawowych pomocy ency-klopedycznych nie-fachowcy, obdarzeni nawet najlepszą wolą, stają się bezradni.Sięgają po przypadkowe pozycje i miast rugować zastane błędy pogłębiają jedy-nie chaos informacyjny. Dramatem badań nad początkami przemysłu fonograﬁcz-nego jest to, że interesują się tym tematem cztery różne środowiska wzajemniesobie obce i słabo zapoznane z dorobkiem pozostałych. Bibliografowie – dążącydo skatalogowania zbiorów bibliotecznych, bądź muzealnych, muzykologowie –dla których jest to najmniej im znany (a wskutek tego traktowany jako najmniejistotny) fragment dziejów muzyki, zbieracze dawnych nagrań i towarzyszącychim akcesoriów gromadzący na aukcjach realnych i internetowych oryginalne ka-talogi dawnych wytwórni niezbędne do identyﬁkacji oraz wyceny poszczególnychnagrań i wreszcie historycy, słabo zorientowani w szczegółach, ale za to jako je-dyni zdolni do umieszczenia tych dzieł we właściwym dla nich kontekście prądówkulturalnych i procesów społecznych cechujących epokę. Każda z wymienionychgrup usiłuje na własną rękę odtworzyć niezbędną dla siebie wiedzę, przy czym,ze względu na swój specyﬁczny punkt widzenia, praktycznie ignoruje ustaleniapozostałych. Skrajnym wyrazem tego stanu rzeczy była do niedawna zdumiewa-jąca ignorancja muzykologów w odniesieniu do pionierskiej epoki nagrań muzykipoważnej. Autorytet tej miary co Jan Weber, autor doktoratu i pierwszej dysko-graﬁi poświęconych wczesnym nagraniom muzyki Fryderyka Chopina2, dziełdługo uchodzących za wcielenie solidności naukowej, popełnił w nich kilkadzie-siąt grubych błędów rzeczowych świadczących o zupełnej nieznajomości realiówepoki Edisona i Berlinera. Najbardziej zdumiewa chyba to, że swój wywód roz-poczyna dopiero w r. 1902, pomijając milczeniem kilkanaście wcześniejszychdokonań, w tym m.in. młodzieńcze nagrania Józefa Hoﬀmana z roku 1889!, czo-łowego interpretatora dzieł mistrza z Żelazowej Woli. Brak również wzmiankio niezłych nagraniach Josepha Pizzarellego z r. 1898 na cylindrach Bettiniego,oraz wcale nie rzadkich pierwszych edycjach chopinowskich Berlinera, Edisona,czy Columbii.2 J. Weber, Dyskograﬁa chopinowska. Historyczny katalog nagrań płytowych, Warszawa 1987;Tenże, Repertuar płyty a repertuar koncertów. Z badań nad początkami fonograﬁi chopinowskiej,w: „Ruch muzyczny” 1988.Artykuły recenzyjne i recenzje 233Dziś, dzięki pojawieniu się wyspecjalizowanych leksykonów sytuacja uległaznacznej poprawie, ale w dalszym ciągu daleka jest od ideału. Książki, któreukazują się nie po angielsku, z dala od głównych centrów wydawniczych, wciążmają nikłe szanse przebicia się do świadomości potencjalnych czytelników z Za-chodu. Ba, nawet w naszej części Europy brakuje orientacji w tym, co zrobili, lubrobią sąsiedzi. Cztery prezentowane tu pozycje obrazujące czołowe osiągnięciaz ostatnich lat dyskografów z Polski, Rosji oraz Niemiec doskonale ten stan rze-czy podkreślają. Najstarsza z nich, 3-tomowa dyskopedia poloników autorstwa drKatarzyny Janczewskiej-Sołomko opiekującej się od lat działem nagrań dźwię-kowych warszawskiej Biblioteki Narodowej mogła dla wczesnych płyt, cylindrówi wałków stać się tym, czym dla dziewiętnastowiecznych druków jest Katalog Es-treichera. Niestety, wskutek dziwacznych założeń wyjściowych i braku orientacjiw źródłach do tematu zmarnowano szansę na stworzenie możliwie pełnego fono-graﬁcznego obrazu polskiej (ziemie polskie + diaspora) kultury muzycznej ostat-niej fazy czasów rozbiorowych (1890–1918). Otrzymaliśmy jedynie wbrew niecobombastycznemu tytułowi, opis nagrań przechowywanych w zbiorach polskichi zagranicznych, do których udało się autorce dotrzeć, i które zidentyﬁkowaćpotraﬁła jako z Polską i Polakami związane. To tak jakby ktoś sporządził dziśﬁlmograﬁę kina polskiego czasów niemych wyłącznie na podstawie fragmentówﬁlmów zachowanych szczęśliwie w kilkunastu światowych ﬁlmotekach.Pani Sołomko starannie pominęła katalogi aukcyjne i pełne rekonstrukcjedorobku poszczególnych wytwórni. Nie wzbudziły też jej zainteresowania opra-cowania historyczne i pliki dźwiękowe dostępne w internecie. Brak szerszej wie-dzy o przedmiocie spowodował liczne błędy w atrybucjach i datach, a przedewszystkim, dużą niepełność zestawień nawet w ramach przyjętej tu, mocno ana-chronicznej koncepcji dyskopedii realnej (nie zawsze zresztą rygorystycznie prze-strzeganej). Wygląda na to, że autorka nie uwzględniła nawet podstawowego dlasiebie wydawnictwa amerykańskiego Richarda K. Spottswooda, Ethnic Musicon Records. Discography of Ethnic Recordings Produced in the United States,1893–1942, Urbana 1990 w zakresie nagrań polskich, ukraińskich i żydowskich.Na próżno szukać będziemy w tej „dyskopedii” informacji o najwcześniejszympolskim nagraniu płytowym (Zyta Florini w r. 1898, pieśń Hulanka z muzykąSzopena); najstarszym wykonaniu Marsza żałobnego Szopena (J. S. GilmoreBand na cylindrze Columbii z kwietnia 1898 r.), czy ambitnym wykonaniu naklarnecie Poloneza brillant przez Williama Tucsona (Columbia nr 3418 z po-łowy 1898 roku). Jeśli wierzyć autorce, żadnych wczesnych nagrań nie pozosta-wił po sobie znakomity skrzypek Bronisław Huberman, choć zaczął nagrywaćdla Berlinera już ok. 1900 roku. Prześlepiono nawet pierwsze płytowe wykona-nie Mazurka Dąbrowskiego (skrzypek amerykański Charles D’Almaine na dyskuBerlinera nr 872 nowego katalogu z r. 1900) oraz późniejsze zaledwie o kilkamiesięcy wykonanie naszego hymnu przez M. Eile-Sewilskiego na płycie Zono-phone. Nie odnotowano cyklu pieśni polskich (pierwszego w dziejach fonograﬁi)234 Artykuły recenzyjne i recenzjezarejestrowanego ze wrześniu 1901 roku w berlińskim oddziale Edisona. przezStanisława Bolewskiego. Były wśród nich utwory z repertuaru Moniuszki i Szo-pena, ale także Boże coś Polskę i, naturalnie, Mazurek Dąbrowskiego. Brakujewreszcie wielu tzw. „nagrań etnicznych” (pieśni ludowe + folklor miejski) do-konanych w USA, Kanadzie i w Europie Zachodniej.Znacznie lepiej jest z kompletnością nagrań artystów rodzimych dokonanychw kraju. Tu największe braki dotyczą nagrań żydowskich kantorów i tzw. muzykiklezmerskiej. Brakuje też niewielkiej części rejestracji dokonanych przez śpie-waków scen warszawskich w Petersburgu i Moskwie. Pomimo licznych błędóww datacji, czy pisowni nazwisk zaopatrzone w wypełniające większość tomutrzeciego indeksy wydawnictwo Biblioteki Narodowej być może nie spełnia swejroli jako kompendium informacyjne, ale za to daje wspaniały wgląd nie tylkow kulturę muzyczną początku XX wieku, ale, szerzej, w rodząca się na zie-miach polskich kulturę masową. Odnotowuje repertuar scen operowych, ope-retkowych i teatralnych. Utrwala dla potomności programy wodewilów, tytułyi treść szmoncesów. Pozwala z dużą dokładnością określić z czego się śmianoi nad czym płakano.Wydana kilkanaście miesięcy po „Dyskopedii poloników...” publikacja To-masza Lerskiego, pasjonata wczesnej fonograﬁi, nosi zupełnie odmienny charak-ter. To wspaniale ilustrowana, dwujęzyczna monograﬁa warszawskiej ﬁrmy Sy-rena Records (1904–1939) – pierwszej liczącej się w Europie polskiej wytwórnipłytowej – uzupełniona o zestawienia dyskograﬁczne oraz biogramy. W warstwiedokumentacyjnej książka Lerskiego opiera się na zachowanych fragmentaryczniepapierach ﬁrmy. Można zrozumieć, iż autor nie zdążył uwzględnić wielu danychzawartych w opracowaniu Janczewskiej-Sołomko. Dlaczego jednak nie usiłowałposzerzyć swojej wiedzy o dokumenty i nagrania przechowywane w Rosji? Dla-czego i on nie uwzględnił katalogów aukcyjnych oraz źródeł internetowych?Pomimo starań Tomaszowi Lerskiemu nie udało się odtworzyć więcej niż15% przedwojennej oferty Syrena Records. Tym niemniej to, co pozostało wy-starcza, aby ferować opinie na temat lansowanego repertuaru oraz wahań popu-larności poszczególnych form i gatunków wśród amatorów muzyki „z konserwy”.Mniej więcej w tym samym czasie, co nasza „Dyskopedia poloników...”ukazała się w Moskwie książka Grjunberga i Janina – pierwsza ambitna próbasyntezy wiedzy o początkach rosyjskiego przemysłu nagraniowego uzupeł-niona o szczegółowy katalog największego w Cesarstwie producenta płyt, ro-syjskiego oddziału ﬁrmy Gramophone Records reprezentującej Berlinera w Eu-ropie i w Azji. Inżynierowie Gramophone nagrywali od stycznia 1899 r. w kilkumiastach Cesarstwa Rosyjskiego (gł. Petersburg, Moskwa, Kijów, Warszawa, Hel-sinki, Baku)3.3 F. W. Gaisberg, The Music goes round, Londyn 1949.Artykuły recenzyjne i recenzje 235W odróżnieniu od Stanów Zjednoczonych, Wysp Brytyjskich i krajów Eu-ropy Zachodniej tamtejsi artyści nie brzydzili się fonografu, ani zarobkowanianagraniami do tuby. Na najstarszych rosyjskich cylindrach Edisona zdążyli sięnagrać, jeszcze w początku lat 90-ych, artyści tej miary co Piotr Czajkowski,Nikołaj Rimskij-Korsakow czy Anton Rubinsztajn. Na przełomie wieków wśródpierwszych artystów utrwalonych na jednostronnych jeszcze płytach rosyjskiegoBerlinera znajdujemy już nazwiska największych sław z Teatru Marijskiego czyCesarskiej Opery. Są to m.in. legendarny Fjodor Szaliapin, Antonina Nieżda-nowa, Aleksandr Wertynskij, a obok nich polskie gwiazdy oper i teatrzykówmuzycznych: Antoni Dygas, Adam Didur, bracia Reszke, Ada Sari, MarcelinaSembrich-Kochańska, Wiktoria Kawecka czy ulubienica wytrawnych bywalcówwarszawskiej opery Ukrainka Salomea Kruszelnicka4. Wszystko to dwa-trzy latawcześniej niż przełomowe nagrania Enrico Caruso, Adeliny Patti i FlorenceMelby, po których muzyka z płyt i cylindrów traﬁła wreszcie na salony.Grjunberg i Janin w swoim „opus magnum” wykorzystali szeroko rosyj-skie źródła i publikacje. Nie mieli natomiast dostępu do wydawnictw zachod-nich, czy polskich., co odbija się w wielu miejscach niekorzystnie na warstwieinformacyjno-faktograﬁcznej ich pracy, Syrenę Records dla przykładu przedsta-wiają jako drugorzędne niemieckie wydawnictwo fonograﬁczne. O jego losachw niepodległej Polsce nie mają większego pojęcia poza jedną ciekawą infor-macją (s. 185), że to na jego płytach debiutował w roku 1935 utalentowanyskrzypek rosyjski Dawid Ojstrach, laureat II nagrody w warszawskim Konkursieim. H. Wieniawskiego. Za to ich spisy edycji płytowych z Moskwy, Kijowa i Pe-tersburga (do r. 1917) są bliskie kompletności. Przy ew. nowej edycji „Dyskope-dii poloników...” byłyby niewątpliwie bardzo cennym uzupełnieniem materiałówzgromadzonych przez dr Janczewską-Sołomko.Ostatnia i najświeższa z prezentowanych tu publikacji jest częścią zakro-jonego na ogromną skalę projektu dyskograﬁcznego stawiającego sobie za celpełne udokumentowanie wszystkich wydawnictw dźwiękowych (niezależnie odnośnika i czasu edycji) dla całego obszaru języka niemieckiego. Obejmuje za-sięgiem wszystko, co działo się nie tylko w samych Niemczech, ale i w Austrii,Szwajcarii, a sporadycznie także w USA, Rumunii, Polsce i Palestynie). Autoremlub współautorem większości sporządzonych dotąd tomów jest dr Rainer Lotz– światowej sławy specjalista w dziedzinie katalogowania nagrań dźwiękowychsprzed II wojny światowej. Prezentowany tu tom 6 poświęcony dźwiękowym„judaikom” jak wszystkie pozostałe ma układ alfabetyczny wg nazwisk wyko-nawców. Precyzyjnym zapisom dorobku nagraniowego towarzyszą informacjebiograﬁczne. Zagłębienie się w lekturę budzi nas jednak szybko z pięknego snu.4 Klimat tej epoki udanie ewokuje wydana niedawno książka Dariusza Michalskiego, Powróćmyjak za dawnych lat. Historia polskiej muzyki rozrywkowej 1900–1939, Warszawa 2006.236 Artykuły recenzyjne i recenzjeZ niejakim zdziwieniem stwierdzamy bowiem, że „judaikami” są dla autorówtomu także antysemickie mowy czołowych dygnitarzy hitlerowskich w swoimczasie starannie utrwalone na płytach RRG (Radio-Rundfunk). W ten sposób kan-torzy, klezmerzy i komicy sąsiadują bezpośrednio z funkcjonariuszami NSDAPwykrzykującymi do mikrofonu bojowe, antysemickie treści, zaś chór Synagogiz Lindenstrasse w Berlinie z chórem Hitler-Jugend oraz SA-Chor Sturm 33 pre-zentowanym sympatycznie jako „Schlagertruppe”. Jest tu m.in. Quisling, Go-ebbels, Go¨ring, Hess, Himmler, Heydrich, Ribbentrop i, naturalnie, Hitler wewłasnej osobie. To właśnie Goebbels i Hitler sprawiają wrażenie najpłodniej-szych i najwybitniejszych „wykonawców” tak rozumianych „judaików”, bo ichdokonania zajmują pełnych 9 stron (każda mowa jest dokładnie streszczona).Równać się z nimi może tylko kantor Josef Rosenblatt z Nowego Jorku („rabbiYossele”) niezrównany wykonawca żydowskiej muzyki liturgicznej. Z punktuwidzenia nowinek faktograﬁcznych najciekawsze wydaje się ustalenie, że ostat-nie „etnograﬁczne” nagranie pieśni żydowskich (w jidysz) dla potrzeb słynnegoPhonogramm-Archiv w Wiedniu dokonane zostało zimą 1940 roku, blisko 2 latapo Anschlussie.Biogramy artystów żydowskich zwłaszcza tych, spoza Niemiec, sporządzonesą często niestarannie, bez znajomości ich polskiego czy rosyjskiego dorobku.Max Brod, np. opisany jest tak jakby autorzy nie słyszeli o jego zasługach dlapromowania dorobku pisarskiego Franza Ka	i. Alexander Sirota, brat GershonaSiroty, wielkiego kantora z USA koncertującego wielokrotnie w międzywojennejPolsce jest dla autorów tomu postacią zupełnie anonimową. Poprawnie wypadłynatomiast biogramy Nahuma Sokołowa oraz Władimira Żabotyńskiego utrwa-lonych na płycie przez jedno z wydawnictw syjonistycznych. Tom pozbawionyjest wykazu wykorzystanej literatury przedmiotu, ale nic nie wskazuje na to, byautorzy mieli dostęp do specjalistycznych wydawnictw polskich, czy rosyjskich.Jakie wnioski nasuwają się po pobieżnej analizie kilku tak różnych publi-kacji? Przede wszystkim ten, że zdecydowanie szwankuje przepływ informacjimiędzy środowiskami podejmującymi inicjatywy badawcze z mocno opóźnionejdziedziny historii nagrań dźwiękowych. Początki fonograﬁi to stanowczo zbytważna problematyka dla historyków kultury i społeczeństwa, aby pozostawiać ją,jak dotąd, w ręku domorosłych „specjalistów”.

Najstarsze środkowoeuropejskie nagrania dźwiękowe z perspektywy zainteresowań historyka

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Crossref