recenzjabnowowiejski@uwb.edu.plUniwersytet w Białymstoku1345145

Nowowiejski, Bogusław

Białostockie Archiwum Językowe

Bogusław Nowowiejski

null null

Crossref

Danuta Bieńkowska, Elżbieta Umińska-Tytoń, Nazewnictwo miejskie Łodzi, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2012, ss. 264

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Danuta Bieńkowska, Elżbieta Umińska-TytońNazewnictwo miejskie ŁodziWydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2012, ss. 264Polskie nazewnictwo miejskie zwane inaczej toponimią miejską, ho-donimią, plateonimią, urbonimią1, stanowiło początkowo (druga połowaXIX wieku) przedmiot zainteresowania głównie środowiska historykówzajmujących się dziejami topograﬁi miejskiej2. Przełomowe znaczenie dlarozwoju badań językoznawczych w tym zakresie miało wystąpienie kon-ferencyjne A. Siuduta i pierwsze publikacje H. Górnowicza i M. Buczyń-skiego z przełomu lat 50. i 60. Szybko zaowocowały one prawdziwąeksplozją opracowań poświęconych nazwom własnym funkcjonującymw przestrzeni miasta3.Dorobek polskiej onomastyki miejskiej, obejmujący zarówno ob-szerne, wszechstronne i kompleksowe ujęcia, jak i prace o ograniczonymcharakterze, liczy dziś sto kilkadziesiąt pozycji i stale się powiększa.Do tej pory, mniej lub bardziej szczegółowego omówienia, doczekałosię co najmniej 50 polskich miast, nie tylko metropolii takich, jak: War-szawa, Katowice, Wrocław, Kraków, Gdańsk, Poznań, ale też mniejszychośrodków, nawet miasteczek, zwłaszcza z terenu szeroko pojmowanegoPomorza i Polski południowej (s. 5)4.1 Por. K. Handke, Nazewnictwo miejskie, w: Encyklopedia. Polskie nazwy własne, red. E. Rze-telska-Feleszko, Warszawa–Kraków 1998, s. 283.2 Por. K. Handke, Polskie nazewnictwo miejskie, Warszawa 1992, s. 7.3 Tamże, s. 8–9.4 Inna rzecz, że poza pracami stricte onomastycznymi traktującymi wyłącznie o miej-skim nazewnictwie własnym, możemy spotkać też ujęcia, w których ta problematykastanowi dopełnienie innych zagadnień, jak ma to miejsce w wypadku słownika gwarypoznańskiej (zob. Słownik gwary miejskiej Poznania, pod red. M. Gruchmanowej i B. Wal-452 BOGUSŁAW NOWOWIEJSKIW tym kontekście uderza i zaskakuje fakt, że takiego opracowania niedoczekała się do tej pory Łódź, której polszczyzna była ważnym przed-miotem zainteresowania lokalnego środowiska językoznawców, zwłasz-cza skupionych wokół prekursorki badań nad językiem tego miasta –Marii Kamińskiej.Opiniowaną publikację poprzedza inne, wcześniejsze opracowanieautorstwa trójki łódzkich językoznawców, mianowicie D. Bieńkowskiej,M. Cybulskiego i E. Umińskiej-Tytoń, zatytułowane Słownik dwudziesto-wiecznej Łodzi. Konteksty historyczne, społeczne i kulturowe (wydanej w Łodziw 2007 r.). Poza tytułowym słownikiem, który stanowi połowę książki,złożyło się na nie kilka odrębnych studiów nad historyczną i współ-czesną polszczyzną łodzian, które tworzą względnie integralną całość.W tym opracowaniu znalazł się też fragment niejako zapowiadający ni-niejszy tom, jako że poświęcony łódzkiej toponimii, ale wyłącznie nie-oﬁcjalnemu nazewnictwu miejskiemu, niestosowanemu w urzędowymobiegu, np. park Śledzia, Berlinek, Manhattan.Wprawdzie Nazewnictwo miejskie Łodzi to opracowanie zupełnie in-nego rodzaju, jest bowiem monograﬁą w pełni onomastyczną, to z zało-żenia niepozbawione dużych walorów historycznych i społeczno-kulturo-wych. W tym sensie stanowi swoistą kontynuację i dopełnienie wcześniej-szego opracowania. Jego zadaniem jest nie tylko przedstawienie i analizamiejskiego nazewnictwa, ale też – przez pryzmat rozwoju nazw – ukaza-nie historii miasta i jego mieszkańców.W opracowaniu można wyróżnić trzy podstawowe części. Pierw-szą stanowi zarys dziejów miasta, w którym autorki szczególną uwagęzwracają na przeobrażenia terytorialne oraz dynamiczne przekształca-nie się osady rolniczo-rzemieślniczej w wielkoprzemysłową aglomerację.Zasadniczą i najbardziej wartościową, zwłaszcza dla onomasty, część sta-nowi obszerny (s. 31–188) słownik łódzkich toponimów, pomyślany jakoopracowanie uwzględniające nie tylko kontekst topograﬁczny, ale i histo-ryczny. Głównym źródłem przedstawionego w słowniku materiału na-zewniczego, obejmującego okres od 1822 r. po stan obecny, są plany mia-sta oraz zachowane plany przestrzennego zagospodarowania, ich uzupeł-czaka, Warszawa–Poznań 1997) czy serii Polszczyzna Bydgoszczan (W pięciu tomach wy-dawanych w latach 2003–2011 pod wspólnym tytułem Polszczyzna Bydgoszczan. Historiai współczesność, opracowanych pod kierunkiem Małgorzaty Święcickiej znalazło się kilka-naście artykułów dotyczących zagadnień onomastycznych).RECENZJA KSIĄŻKI P.T. NAZEWNICTWO MIEJSKIE ŁODZI 453nieniem są różne dokumenty archiwalne. Książkę zamyka semantycznai formalna analiza ponad półtora tysiąca łódzkich toponimów.W słowniku ujęto cztery kategorie nazw: nazwy ciągów komuni-kacyjnych (ulic, alei, pasaży), nazwy punktów miasta (rynków, placów,rond), nazwy obszarów miejskich (dzielnic, osiedli, parków, skwerów,cmentarzy), wreszcie nazwy wodne (rzeki, stawy). Autorki słusznie pomi-nęły, uwzględnione w poprzedniej pracy, nieoﬁcjalne nazewnictwo miej-skie, także obcojęzyczne nazewnictwo, na przykład niemieckie, funkcjo-nujące w okresie I wojny światowej i w czasie okupacji hitlerowskiej(typu Adolf Hitler Strasse); które – jak zapowiadają autorki (s. 6) – będzieprzedmiotem osobnego opracowania. Poza sferą zainteresowania auto-rek znalazły się, seryjnie tworzone w okresie PRL-u według określonychurzędowo schematów nazewniczych, dziesiątki uliczek wielkich osiedli.Tę decyzję autorki argumentują faktem, że nazwy tego rodzaju niewielewnoszą do historii miejskiej topograﬁi. W opracowaniu pominięto teżmiejską chrematonimię, czyli nazwy instytucji, zakładów produkcyjnych,sklepów, szkół, lokali gastronomicznych itp. Stanowisko to wydaje sięw pełni zrozumiałe, jeśli weźmie się pod uwagę ogromną obﬁtość tego na-zewnictwa, dynamiczny jego rozwój i gwałtowne zmiany, będące przedewszystkim efektem dokonujących się w ostatnich dwu dziesięcioleciachprzeobrażeń ekonomicznych.Słownik prezentuje dane geograﬁczne i historyczne o nazywanymobiekcie, jego przeszłość nazewniczą oraz onomastyczną interpretację na-zwy. Hasła słownikowe, czyli najnowsze nazwy obiektów, mają układalfabetyczny, w którym – w hasłach wielowyrazowych – na plan pierw-szy wysuwa się człon wyróżniający. W konsekwencji rondo im. Insurek-cji Kościuszkowskiej znajduje się w słowniku pod literą I, plac Katedralnyim. Jana Pawłą II pod K, ulica 28. Pułku Strzelców Kaniowskich i plac Po-znańskiego Czerwca pod P, park Rozrywkowy im. Roberta Baden-Powella, Na-czelnego Skauta Świata pod R a ul. św. Teresy od Dzieciątka Jezus i Osiedleim. Tysiąclecia Państwa Polskiego pod T.Z przeprowadzonej przez autorki drobiazgowej analizy bogategoi bardzo zróżnicowanego materiału nazewniczego, zwłaszcza w planie se-mantycznym, uwzględniającym aspekty genetyczno-etymologiczne, wy-nikają liczne, spostrzeżenia szczegółowe i wnioski o ogólniejszym cha-rakterze, którym towarzyszą interesujące dane statystyczne.Bardzo ciekawym aspektem opracowania są utrwalone w pejzażumiasta dawne toponimy, zwłaszcza topograﬁczne nazwy najstarszych454 BOGUSŁAW NOWOWIEJSKIosad, np. Chojny, Doły, Rogi, Stoki, czy też późniejszych, tzw. kolonii olę-darskich (Dąbrowa, Żabieniec) czy pruskich (Górki, Koziny), także nazwydzierżawcze (Radogoszcz, Retkinia) i kulturowe (Działy, Karcz, Poręby) oraznazwy osad służebnych (Komorniki, Łagiewniki), ponadto różne typy nazwulic, np. Cygańska, Drewnowska, Kościelna, Podrzeczna, wskazujące na pier-wotny charakter miasta i jego fragmentów.Równie ciekawe jest nazewnictwo, które ilustruje proces rozwojuŁodzi, są to przede wszystkim nazwy ulic intensywnie przybywają-cych od lat 20. XIX wieku, w tym nazwy kierunkowe (Pabianicka, Piotr-kowska) i lokalizujące (Bazarowa, Fabryczna, Młynarska, Szpitalna), częsteod nazwisk fabrykantów (Anstadta, Biedermanna, Kunitzera). Po odzyska-niu niepodległości w Łodzi przybywa gwałtownie pamiątkowych nazwulic (s. 213), zwłaszcza od nazwisk bohaterów narodowych, działaczyspołecznych i robotniczych, ale przede wszystkim wybitnych postaci pol-skiego życia umysłowego i artystycznego (m.in. Joachima Lelewela, Mau-rycego Mochnackiego, Mikołaja Reja, Cypriana Norwida, Bolesława Prusa, JanaMatejki, Józefa Cełmońskiego, Stanisława Moniuszki, Henryka Wieniawskiego).Ta ostatnia grupa nazw stanowi 1/3 łącznej liczby ponad 300 toponimówpamiątkowych.Na szczególną uwagę zasługują zmiany dokonujące się w miejskimnazewnictwie Łodzi. Część z nich ma podłoże czysto historyczne, wy-wołane m.in. terytorialnym rozwojem miasta, którego konsekwencją byłyzmiany w topograﬁi, polegająca na zanikaniu lub przeobrażaniem sięobiektów. Na skutek nowej zabudowy zniknęły na przykład ulice no-szące nazwiska wybitnych twórców kultury narodowej, poetów, malarzy,kompozytorów, m.in. Adama Asnyka, Jana Kasprowicza, Juliana Fałata, Alek-sandra Gierymskiego czy Mikołaja Gomółki.Skutkiem przobrażeń społecznych i kulturowych był zanik ulic na-zwanych nazwiskami dawnych właścicieli gruntów, przez które te uliceprzebiegały, stąd brak dziś w krajobrazie nazewniczym Łodzi toponimówtakich, jak: ulica Cymmera (dziś Drukarska), Fajfra (Snycerska), Grossmanna(Flisacka), Szmita (Bukowa), Sznera (Sędziowska), Wagnera (Mazowiecka), Wi-znera (Przechodnia), inne miano ma też dawny Rynek Hitmana (CzerwonyRynek).Duża grupa nazw zniknęła z mapy miasta po roku 1989 w rezul-tacie przeobrażeń ustrojowo-politycznych. Część z nich, zwłaszcza na-zwy pamiątkowe utrwalające nazwiska przedstawicieli światowego i pol-skiego ruchu komunistycznego oraz funkcjonariuszy partyjnych w okre-RECENZJA KSIĄŻKI P.T. NAZEWNICTWO MIEJSKIE ŁODZI 455sie PRL-u, aktywistów ruchu robotniczego, została zastąpiona innymi na-zwami. I tak, ulica im. Józefa Stalina została przemianowana na Józefa Pił-sudskiego, ul. Salvadora Allende na Jerzego Popiełuszki, ul. Karola Liebknechtana Bronisława Skury-Skoczyńskiego (akowiec), ul. Róży Luksemburg na Jó-zefa Kurasia (partyzant), park. im. Bolesława Bieruta na park Staromiejski,ul. Władysława Gomułki na Zygmunta Waltera-Janke (w czasie II wojny szefsztabu ZWZ i AK), ul. Karola Świerczewskiego na Radwańską, ul. Marce-lego Nowotki na Pomorską, ul. Wandy Wasilewskiej na Stefana Grota-Rowec-kiego, ul. Pawła Findera na Stanisława Sojczyńskiego (akowiec), ul. MarianaBuczka na Aleksandra Kamińskiego (pisarz, akowiec), park im. Janka Krasic-kiego na park im. Mariusza Zaruskiego, ul. Małgorzaty Fornalskiej naWileńską,park im. Władysława Hibnera na park Legionów, rondo im. Ludwika Waryń-skiego na rondo Solidarności.Ten proces, znany z wielu polskich miast i miasteczek (s. 243) do-tknął też inne nazwy (nazwiska, wydarzenia, daty) kojarzące się z okre-sem monopolu władzy partii komunistycznej i wymuszonej przyjaźni zeZwiązkiem Radzieckim, m.in. zniknęła ulica Armii Czerwonej, zastąpiła jąaleja Józefa Piłsudskiego, park XX-Lecia PRL nosi dziś nazwę park Na Młynku,ulicę 22 Lipca przemianowano na 6 Sierpnia (data wymarszu I KompaniiKadrowej Strzelców w 1914 r.). Nawet ulicę 8 Marca zmieniono na Win-centego Tymienieckiego (pierwszy łódzki biskup). Nie ma już w Łodzi ulicyJurija Gagarina jest Ignacego Paderewskiego, brak ronda im. Hermana Titowajest rondo Lotników Lwowskich.Części nazw nie zastąpiły nowe toponimy, takie nazwy jak: osiedleim. ZWM, osiedle im. 40-lecia PRL, osiedle im. XV-Lecia PRL anulowanouchwałą Rady Miasta.Co ciekawe, w pejzażu miasta zachowały się inne nazwy kojarzącesię z „minioną epoką”, pozostała ulica Marcina Kasprzaka (działacz ruchurobotniczego, założyciel Proletariatu), ul. Rewolucji 1905 r., ul. Proletariacka,a tradycję pierwszomajowego święta utrwalają aż trzy nazwy: aleja 1 Maja,osiedle im. 1 Maja, park 1 Maja.Mniej oczywiste wydają się powody, dla których ulicę Marii Konop-nickiej przemianowano na Sprawiedliwą, Ignacego Daszyńskiego na JulianaTuwima, Artura Grottgera na Witolda Doroszewskiego, a 11 Listopada na Le-gionów. Chyba tylko polityczną poprawnością można wytłumaczyć prze-mianowanie ulicy Żydowskiej na Bojowników Getta Warszawskiego.Warto podkreślić, że to w pełni naukowe opracowanie ma też pewienwymiar popularnonaukowy, jest skierowane do dużego grona ewentual-456 BOGUSŁAW NOWOWIEJSKInych odbiorców, nie tylko specjalistów, ale też osób mniej obeznanychz problematyką językoznawczą, w tym onomastyczną. Odbiór opracowa-nia ma ułatwić mniej wyrobionym czytelnikom zamieszczony na końcuksiążki Słowniczek trudniejszych terminów.Ogólnie, opracowanie autorstwa Danuty Bieńkowskiej i ElżbietyUmińskiej-Tytoń, należy uznać za w pełni udane. Nosi ono znamionabardzo rzetelnie przygotowanego i zrealizowanego zamierzenia badaw-czego. Jego rezultat powinien zainteresować i dać satysfakcję nie tylkobadaczom nazw własnych, ale też miłośnikom polszczyzny, i – przedewszystkim – mieszkańcom Łodzi.Bogusław NowowiejskiUniwersytet w Białymstoku

Danuta Bieńkowska, Elżbieta Umińska-Tytoń, Nazewnictwo miejskie Łodzi, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2012, ss. 264

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Danuta Bieńkowska, Elżbieta Umińska-Tytoń, Nazewnictwo miejskie Łodzi, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2012, ss. 264

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w