recenzjakonrad.szamryk@wp.plUniwersytet w Białymstoku1238138

Szamryk, Konrad Kazimierz

Białostockie Archiwum Językowe

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Ewa GruszczyńskaDawne polskie przekłady prasowe.Informacja – perswazja – manipulacjaWarszawa 2012, ss. 250Praca E. Gruszczyńskiej pod tytułem Dawne polskie przekłady prasowe.Informacja – perswazja – manipulacja dotyczy problematyki, która w zasa-dzie nie była omawiana przez innych badaczy. Przedmiotem dociekańAu-torki są bowiem tłumaczenia tekstów informacyjnych, pochodzące z pol-skich i Polski dotyczących, drukowanych gazet ulotnych, które ukazywałysię od XVI do pierwszej połowy XVIII wieku. Zagadnieniem tym wcze-śniej zajmował się jedynie K. Zawadzki1, co zresztą Badaczka w swojejmonograﬁi wielokrotnie sygnalizuje, a kilkukrotnie nawet jego ustaleniakoryguje i uzupełnia (zob. ss. 49, 74, 100).E. Gruszczyńska przyjrzała się jednak dawnym gazetom ulotnymoraz ich przekładom z zupełnie nowej, bardzo ciekawej perspektywy. Au-torkę już na wstępie bowiem nurtowały pytania, dlaczego pewne gazetyulotne tłumaczono na języki obce, a inne nie, a także jakie cele i funkcjecharakteryzowały najstarsze przekłady prasowe. W największym skrócie,a zarazem bardzo trafnie, odpowiedzi na te pytania sygnalizuje drugaczęść tytułu omawianej pracy: informacja, perswazja i manipulacja – międzyinnymi takie cele przyświecały często tłumaczom, a właściwie osobomzlecającym tłumaczenie. I to właśnie te zagadnienia stanowią zasadniczączęść omawianej rozprawy.1 Spis artykułów i monograﬁi K. Zawadzkiego, poświęconych gazetom ulotnym i ichproblematyce, znajduje się w pracy E. Gruszczyńskiej. W tym miejscu przywołam jedynieopracowanie tego autora pt.: Gazety ulotne polskie i Polski dotyczące XVI–XVIII wieku. Biblio-graﬁa, t. 1–3, Wrocław 1977–1990, które stanowiło dla E. Gruszczyńkiej bazę do dalszychbadań.382 KONRAD KAZIMIERZ SZAMRYKNa początku jednak Badaczka dokonuje wprowadzenia w tematykę,czyli przedstawienia materiału oraz ustalenia aparatu metodycznego.W rozdziale pierwszym charakteryzuje gazety i tłumaczenia ulotne z lat1514–1718, a także ustala zakres terminów gazeta ulotna i przekład ulotny.Za słuszne w tym miejscu uznać należy zwrócenie uwagi na kryteriumaktualności, które dawniej było rozumiane nieco inaczej niż współcze-śnie – zdarzało się bowiem, że za aktualne w prasie uważano informacje,które miały nawet rok. Spore wrażenie robi również mnogość języków,na jakie i z których tłumaczono gazety ulotne. Oprócz języka polskiego,który nie zawsze był językiem wyjściowym lub docelowym tłumacze-nia, Autorka uwzględniła w swojej pracy przekłady niemieckie, łacińskie,szwedzkie, włoskie, francuskie, czeskie, angielskie, hiszpańskie, duńskiei holenderskie.W rozdziale drugim omówiono termin przekład ulotny z różnychpunktów widzenia – prasoznawczego, tekstologicznego oraz przekłado-znawczego. W części tej E. Gruszczyńska deﬁniuje i uściśla najważniej-sze pojęcia związane z przekładem prasowym, m.in.: tekst, tekst prasowy,dyskurs, strategia przekładowa, funkcja manipulacyjna, funkcja perswazyjna.Szczególnie cenne wydaje się zwrócenie uwagi na różnego rodzaju strate-gie przekładów: syntaktyczne, semantyczne, pragmatyczne. Jak zauważabowiem Badaczka, w analizowanym przez nią materiale znaleźć możnaprzykłady zastosowania wielu z wymienionych strategii.Najważniejsze zagadnienia omówione zostały jednak, w składającejsię z trzech rozdziałów, drugiej części pracy. Najpierw E. Gruszczyń-ska zajęła się funkcją informacyjną przekładów prasowych, dzięki czemuudało jej się sklasyﬁkować badany materiał według tematyki: informacjespołeczno-polityczne, informacje religijne i informacje sensacyjne. W wy-niku przeprowadzonej analizy okazało się, że najwięcej tłumaczonychprzekładów prasowych miało charakter społeczno-polityczny. Zawierałyone bowiem wiadomości o ważnych bitwach, wygranych lub przegra-nych wojnach czy uroczystościach dworskich. Zdecydowanie mniej byłoprzekładów gazet o charakterze religijnym lub sensacyjnym.Jako jeden z przejawów funkcji informacyjnej E. Gruszczyńska wy-różnia funkcję przedstawieniową, czyli wskazywanie przez komunikatna poszczególne elementy świata pozajęzykowego. Autorka skupia sięna mechanizmach tłumaczeń nazw własnych, wyznaczników czasu oraznazw wydarzeń. Zauważa między innymi, że większość strategii prze-noszenia (nie zawsze bowiem można mówić o tłumaczeniu) nazw wła-RECENZJA KSIĄŻKI P.T. DAWNE POLSKIE PRZEKŁADY PRASOWE... 383snych oraz określników czasu była taka sama w oryginale i w tłuma-czeniu.Rozdział czwarty, poświęcony zagadnieniu perswazji w polskichprzekładach ulotnych, rozpoczyna się omówieniem zjawiska perswazji(funkcji perswazyjnej), która jak wiadomo rozumiana jest przez badaczybardzo różnie. Autorka przyjmuje ostatecznie dość szeroką deﬁnicję, za-proponowaną przez W. Pisarka2, w związku z czym, w dalszej części roz-działu, wyodrębnia dwie kategorie środków perswazyjnych – bezpośrednioperswazyjne i pośrednio perswazyjne. Szczególnie ciekawe są wszelkie prze-jawy występowania środków pośrednio perswazyjnych. W ramach tegozagadnienia E. Gruszczyńska omawia na przykład strategie posługiwa-nia się przez tłumaczy zaimkiem osobowym my w funkcji inkluzywnej(włączającej czytelnika w obręb wspólnoty), mimo że autor gazety wyj-ściowej posługiwał się my w funkcji ekskluzywnej (wyłączającej czytel-nika z obrębu wspólnoty), co było niezgodne z tekstem oryginału. Takastrategia była więc elementem perswazji, gdyż miała to na celu kształto-wanie postawy odbiorcówwobec prezentowanej rzeczywistości. Niemniejw skrajnych przypadkach prowadziło to do poważnych zakłóceń.Jako najbardziej wyrazisty przykład takiego działania można podaćtłumaczenie niemieckojęzycznej gazety ulotnej z 1863 roku SummarischeRelation, was sich bei wa¨hrender Belagerung der Stadt Wien zugetragen hatna język polski pt.: Diariusz oblężenia wiedeńskiego od Turków i wybawieniaprzez wojska chrześcijańskie, w którym zaimek my występuje bardzo często,ale nie zawsze zgodnie z referencją autora tekstu niemieckiego. Niemiec-kie wir ‘my’ i unser ‘nasz’ odnosiło się do mieszkańców Wiednia, a więcdla polskiego odbiorcy było ekskluzywne. Z kolei w tekście polskim myodnosiło się do wojska polskiego. Stosowanie my o rozbieżnej referencjidoprowadziło ostatecznie do niemożliwości przetłumaczenia – a w efek-cie do pominięcia – końcowego fragmentu gazety ulotnej, w którym autortekstu wyjściowego jednoznacznie wskazywał, do kogo odnoszą się za-imki my oraz wy.Ostatni rozdział omawianej pracy Autorka poświęca zagadnieniumanipulacji w przekładach gazet ulotnych. Zjawisko to najpełniej uwi-doczniło się na poziomie makrostruktury tekstu docelowego i dotyczyłoono przede wszystkim selekcji lub świadomej zmiany informacji zawartej2 W. Pisarek, Perswazja – jak ją widzą, jak ją piszą?, [w:] Język perswazji politycznej, red.M. Mosiołek-Kłosińska, T. Zgółka, Poznań 2003.384 KONRAD KAZIMIERZ SZAMRYKw tekście wyjściowym. Stało się tak chociażby w przypadku listu arcy-biskupa gnieźnieńskiego Mikołaja Dzierzgowskiego i nuncjusza papie-skiego Alvisza Lippomana z 21 czerwca 1556 roku, dotyczącego domnie-manego świętokradztwa. List ten pierwotnie ukazał się po łacinie, a na-stępnie w tłumaczeniu na język niemiecki i włoski. Ponad dwadzieścialat później został opublikowany jeszcze dwa razy po francusku (w 1580oraz w 1586 roku). W ostatnich tłumaczeniach data listu arcybiskupa oraznuncjusza została przesunięta na 5 kwietnia 1579, dzięki czemu w odbio-rze czytelnika wydarzenia sprzed prawie ćwierci wieku przedstawionojako współczesne. Było to oczywiście niezgodne z prawdą, co Autorkasłusznie opisuje jako manipulację tłumacza.Książka Ewy Gruszczyńskiej pt.:Dawne polskie przekłady prasowe. Infor-macja – perswazja – manipulacja jest opracowaniem nie tylko bardzo rzetel-nym, ale i ciekawym. Ponadto za niewątpliwe zalety monograﬁi – oprócztego, co zostało podkreślone we wstępie, czyli poruszenie nieopisywanejdotąd szerzej problematyki – uznać należy zarówno przejrzysty układ,jak i niezwykle jasny język Autorki. To wszystko sprawia, że recenzowanąpracę czyta się niezwykle przyjemnie. Dlatego też nie mam wątpliwości,że rozprawa E. Gruszczyńskiej powinna zainteresować językoznawców,tłumaczy, prasoznawców, a także wszystkie osoby, które zajmuje proble-matyka perswazji i manipulacji w różnego rodzaju tekstach, nie tylkow przekładach gazet ulotnych.Konrad Kazimierz SzamrykUniwersytet w Białymstoku

Ewa Gruszczyńska, Dawne polskie przekłady prasowe. Informacja – perswazja – manipulacja, Warszawa 2012, ss. 250

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Ewa Gruszczyńska, Dawne polskie przekłady prasowe. Informacja – perswazja – manipulacja, Warszawa 2012, ss. 250

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w