Recenzja książki Franco La Cecla, Szorstkim być. Antropologia mężczyzny, przeł. Hanna Serkowska, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2014, ss. 187.2649549

Raube, Sławomir

Idea Studia nad strukturą i rozwojem pojęć filozoficznych

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

IDEA – Studia nad strukturą i rozwojem pojęć ﬁlozoﬁcznychXXVI Białystok 2014RECENZJEPułapki na mężczyzn i genderowe unikiDawniej bycie mężczyzną wydawało się czynnością niekłopotliwą, a zwłaszczanieproblematyczną: po prostu się nim było i korzystało się z przywilejów (raczej)wynikających z tego faktu. Bycie mężczyzną dzisiaj, w czasach zdominowanych,przynajmniej na poziomie głównego dyskursu, na kwestiach kobiecości, okazuje sięi niełatwe, i nieproste. Kobiecość, kobietę kulturową, kobietę społeczną analizujesię w antropologii ostatnich trzydziestu lat nieustannie, szuka się maskulinistycz-nych narzędzi tortur, jakimi kobiety zostały ujarzmione i zdominowane w kulturze,ale i w realnym życiu w minionych stuleciach. Równocześnie temat męski ześli-zgnął się ze zbocza antropologicznej nauki; współczesny mężczyzna funkcjonujejako echo dawnych ujęć. Można zapytać: czy współczesny mężczyzna jest takijak jego poprzednik z epoki fin de sciele’u, renesansu, hellenizmu, czy może jestkimś innym niż jego antenaci? I czy można mówić o współczesnym mężczyźnie,czy raczej o różnych wzorcach męskich wypełniających różnorodność globalnegotygla? To pytania, wobec których stajemy bezradnie, bo heteroseksualna męskośćprzestała być tematem modnym, a w istocie wartym antropologicznego wysiłkubadawczego w dzisiejszej antropologii kulturowej. I jeszcze taka kwestia: jeśli ba-dania genderowe mają zajmować się różnicą między kobietami a mężczyznami, toczy nie powinny przykładać jednakowej miary do obu stron relacji? Oczywiście,że powinny. Dlaczego zatem tego nie robią?Książka włoskiego badacza kultury współczesnej Franco La Cecli ten pro-blem stawia w centrum dyskusji. Na ile intensywnie problematyka męskiej toż-samości tkwi w dzisiejszej debacie antropologicznej i genderowej, a na ile jestwypełniana stereotypami kulturowymi, bądź (co gorsza) medialnymi, zastępują-cymi faktyczne stany rzeczy. La Cecla twierdzi, że dotychczasowy antropologiczny496 RECENZJEdyskurs płciowy doprowadził do swoistej wojny; w tej wojnie stroną atakującąjest feminizm i post-feminizm, spychając problem męskiego poczucia dumy i mę-skich pragnień do antropologicznego kąta. Sądzi, że w istocie gender studies nietraktują o różnicy płci, a prawie wyłącznie o kobiecie i kobiecości. I pisze z iro-nią: „O męskości wolno pisać pod warunkiem, że się nikogo nie urazi i że sięnie mówi z perspektywy od środka. (...) Stąd już tylko krok do uogólnienia, że«wszyscy mężczyźni to dranie», jakby badania nad męską tożsamością płciową niemogły dorosnąć i dla uzyskania akceptacji musiały się chować za matczyną (lubtransseksualistów) spódnicą. Nadal przeważa postawa «przepraszam, że mówięo mężczyznach»” (s. 35).Dyskusja o różnicy płciowej zbyt mocno została w ostatnich dekadach wpi-sana w kontekst polityczny; została zdominowana wyrównywaniem krzywd (ko-biecych) za stulecia nierówności i wypchnięcia kobiet z głównej areny publicznej.To upolitycznienie debaty sprawia, że z wielkim trudem jesteśmy dziś w staniedocierać do „archeologii płciowych”, bo chociaż większość badaczy zrywa z esen-cjalizmem antropologicznym (uchwytywaniem płci w kontekście jakiś trwałychi nieusuwalnych cech wyznaczających tożsamość), niemniej założenie istnieniapodstawy męskiej i kobiecej tożsamości nie wydaje się absurdalne. Owe arche-ologie płci nie przeczą tezie o płynności tożsamości, wszak, jak pisze włoski ba-dacz, płynność kształtuje się dzięki temu, że istnieją antypody płciowe, międzyktórymi zachodzą procesy kształtowania, w przeciwnym bowiem razie rozpłynę-libyśmy się w jakiejś hipotetycznej „trzeciej płci” postulowanej przez manifestypost-feminizmu albo w całkowitej nieokreśloności. Franco La Cecla stawia zarzut,że badania genderowe od początku (czyli od lat 70.) pomijały z powodów ideolo-gicznych i politycznych aspekt tożsamości męskiej: „Do tego stopnia, że womens’sstudies praktycznie utożsamiano z gender studies. Większość esejów i badań z tegozakresu poświęcono kształtowaniu się kobiecej tożsamości w tej czy owej grupie,przyjmując często optykę, która podkreślała sytuację podporządkowania, wyko-rzystywania i cenzurowania kobiet” (s. 42). Wskutek tego męskość jako problembadawczy i kwestia rzeczywista jest dzisiaj trywializowana. Ale to nie jest naj-gorszy skutek stanu debaty genderowej, bo tak naprawdę doprowadziło to do„pogubienia” i „podzielenia” nas, współczesnych kobiet i mężczyzn, co zdaniemwłoskiego antropologa wywołało kryzys – nie męskości, lecz raczej relacji międzymęskim i żeńskim, albowiem „sprawy związane z płcią, tożsamością płciową orazkondycją męską, kobiecą, gejowską czy transgenderową niewiele miały wspólnegoz badaniami naukowymi i ich praktycznym zastosowaniem” (s. 27). Wystarczyuświadomić sobie fakt (jak utrzymuje La Cecla), że głównym strażnikiem politycz-nej poprawności jest dziś „kobieta”, która aspiruje do bycia jedynym mierniczymwyznaczającym zakres męskości, i która narzuca normy i karcące reguły. Trudnosię zatem dziwić, że wielu współczesnych mężczyzn ucieka się bądź do strategiiRECENZJE 497bycia szorstkim (maczyzm), bądź do strategii niepewności i uległości (syndromPiotrusia Pana). Po prostu, pod wpływem procesów emancypacji kobiet mężczyźniutracili pewność siebie; ale to może rodzić frustracje, które nie mogąc się manife-stować ze względu na polityczną poprawność, odkładają się w psychice mężczyzn;taki mechanizm może doprowadzić do wybuchów niekontrolowanej i reaktywnejagresji, jak w tych przypadkach męskiej przemocy wobec zbyt wyemancypowa-nych młodych Tunezyjek, które przytacza La Cecla. Otóż za pewnik uznaliśmy,że wszystko się zmienia, że zmienia się kultura, kobiety się uniezależniają wobecwzorców tradycjonalizmu, i że mężczyźni zmieniają się również – z łatwością ak-ceptując zmiany. Jednak to ostatnie przekonanie jest zaledwie mglistą hipotezą(lub pobożnym życzeniem), która powinna być dopiero gruntownie zbadana.Z tego opisu ogólnej sytuacji kulturowej wynika postulat autora, aby ponow-nie przyjrzeć się i zbadać bez uprzedzeń kondycję współczesnego mężczyzny. Jegoksiążka zawiera ogólne konstatacje, które autor traktuje jako zaproszenie do dys-kusji, a nie ostatecznie udokumentowane badawczo tezy. Trudność związana z bu-dowaniem męskiej tożsamości i odpowiadającej jej narracji kulturowej polega natym, ze ten proces jest obarczony większym wysiłkiem niż w przypadku tożsamościkobiecej; w męskiej tożsamości tkwi strukturalny (zatem trudny do wykorzenie-nia) składnik niezadowolenia i niepewności, który należy przynajmniej poskromić;dlatego to mężczyzna bardziej niż kobieta potrzebuje osiągnięć, aby potwierdzićwłasne poczucie wartości, jak utrzymuje za Margaret Mead autor; co bynajmniejnie oznacza, że mężczyzna chce za wszelką cenę prześcignąć kobietę pod wzglę-dem prestiżu. O tej niepewności i wyjściowej nieokreśloności męskiej tożsamościLa Cecla pisze w nieco patetycznym stylu tak oto: „(...) mężczyzna niesie w so-bie ranę, która nie może się zabliźnić, ranę tożsamości nieostrej, płynnej (flou),która musi znaleźć swoje kontury i ramy, i która przede wszystkim sama siebieposzukuje” (s. 122). To pokazuje wysiłek, który wiąże się z usytuowaniem mężczy-zny w paradygmacie kulturowym: męskość jest konstytuowana poprzez redukcjęcech czy aspektów kojarzonych z kobiecością1, dlatego mężczyźnie nie wolno przy-wiązywać tak wielkiej wagi do ciała, jak czynią to kobiety. Ale czy dzisiaj takietwierdzenie pozostaje aktualne? La Cecla twierdzi, że właśnie dlatego, że nie jestto oczywiste, należy zbadać współczesny męski sposób patrzenia na własne ciało,a w pewnym sensie przedeﬁniować go.W jakiejś mierze włoski badacz chce, zmierzając tropem Foucaulta i Illi-cha, „odpłciowić” historię tożsamości i uniknąć w tej debacie narzucanego na siłękierunku powszechnej homogenizacji lekceważącej różnice kulturowe, społeczne,religijne, i w istocie płciowe (wzorzec uniseksualności), i osiągnąć pole bezstronnej1 „Tożsamość jest formą ascezy i cięcia wielu cech, a jej cząstkowość przynosi zadośćuczynieniew postaci własnej tajemnicy, którą uczymy się zgłębiać, lecz której nie wypowiadamy” (s. 17).498 RECENZJErozmowy antropologicznej, nie wykluczającej a priori pojęcia różnicy. To oznaczakonieczność zapewnienia męskiej tożsamości ochrony przed nową „społeczną eu-geniką”, czyli jej fundatorami – ruchami feministycznymi, post-feminizmem, kul-turą queer i transgender, które chcą wyleczyć męskość z jej atrybutów. I nie jestto w żadnej mierze wezwanie do jakiejś męskiej wojennej reakcji, by przywró-cić dawny patriarchalny stan; przeciwnie, La Cecla mówi o nowej kulturze, którabyłaby prawdziwie otwarta, naprawdę inkluzywna, a nie stygmatyzująca – naprzykład nieśmiałego homoseksualistę, który nie chce naśladować kobiecości. Niepowinno zatem dziwić, że włoski antropolog zapraszając do nowej dyskusji, pro-wadzonej bez tez przyjętych z góry, wraca do tego, co wydaje się powrotem dodawnych ujęć: „Odkryjmy na nowo męską ekspresję z całym jej bogactwem i wa-haniem, odzyskajmy na nowo zakłopotanie, nieśmiałość, odwagę, by się zalecać,radzić sobie wśród mężczyzn, jak i wśród kobiet. Wszystkie te rzeczy są częściąobyczajowości męskiej nie jako przebranie, lecz jako znajomość siebie” (s. 165).Stawką jest archeologia męskiej tożsamości, „która jest dla nas bardzo ważna, jeślichcemy zrozumieć, z jakich konstrukcji, jakich strojów i jakich ideologii jesteśmydziś zbudowani w naszej męskiej tożsamości” (s. 165).Książka La Cecli nie jest bynajmniej „wprowadzeniem” do antropologii męż-czyzny, pozostaje jednak inspirującym „zaproszeniem” do niej.Franco La Cecla, Szorstkim być. Antropologia mężczyzny, przeł. HannaSerkowska, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2014, ss. 187.Sławomir Raube

Pułapki na mężczyzn i genderowe uniki

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Pułapki na mężczyzn i genderowe uniki

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w