The article is an attempt at an unequivocal determination of the belonging of the language of
politics to the particular variation of the language of the style. The text verifies the language of
politics as a sociolect and from the functional perspective.Статья является попыткой однозначно определить принадлежность языка политики
к конкретной языковой разновидности или стилю. В тексте язык политики рассматривается
как социолект, а также с перспективы функционального стиля.Uniwersytet w Białymstok

Michaluk, Maryna

Linguodidactica

The article is an attempt at an unequivocal determination of the belonging of the language of
politics to the particular variation of the language of the style. The text verifies the language of
politics as a sociolect and from the functional perspective.Статья является попыткой однозначно определить принадлежность языка политики
к конкретной языковой разновидности или стилю. В тексте язык политики рассматривается
как социолект, а также с перспективы функционального стиля.Uniwersytet w Białymstoku1610911

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Linguodidactica XViMaryna MichalukUniwersytet w BiałymstokuJęZyK pOlITyKI – pRóBA JEdNOZNACZNEJ KlASyFIKACJISummarythe language of politics: an attempt at an unequivocal qualificationThe article is an attempt at an unequivocal determination of the belonging of the language of politics to the particular variation of the language of the style. The text verifies the language of politics as a sociolect and from the functional perspective. Key words:  the language of politics, sociolect, functional variation.РезюмеЯзык политики – попытка однозначной классификацииСтатья является попыткой однозначно определить принадлежность языка политики к конкретной языковой разновидности или стилю. В тексте язык политики рассматривается как социолект, а также с перспективы функционального стиля.Jednym ze sposobów zamanifestowania stosunku do działań politycznych i polityków jest język, jakiego używają środki masowego przekazu i sami polity-cy, a za nimi także społeczeństwo. Powstają nowe terminy, a istniejące już słowa nabierają nowych znaczeń. Często to samo zjawisko jest nazywane inaczej przez dwie strony politycznego konfliktu. Typowym przykładem tego zjawiska jest para przymiotników „radziecki” (‘1. związany z organizacją władzy w byłym ZSRR, taki, który dotyczy tego systemu i tego państwa; 2. taki, który należy do byłego 110 JęZYK POLITYKI – PRóBA JEDNOZNACZNEJ KLASYFIKACJIMARYNA MICHALUKpaństwa socjalistycznego – ZSRR, związany z tym państwem’)1 i „sowiecki” (‘zwią-zany z byłym Związkiem Radzieckim (wyraz nacechowany ujemnie)’)2 i związków wyrazowych z ich użyciem. Przymiotniki te często traktowane są jako wyrazy sy-nonimiczne, ale „sowiecki” nacechowany jest negatywnie i emocjonalnie ujemnie. Ponadto, słowa te są głęboko osadzone w propagandzie komunistycznej czasów PRL i ZSRR oraz  antykomunistycznej emigracji i opozycji. Można spotkać opinie, że jeśli ktoś opowiada się za przymiotnikiem „radziecki”, to równocześnie opo-wiada się za komunizmem i sowiecką okupacją. To, że język polityki istnieje i jest to język żywy, jest bez wątpienia praw-dziwym stwierdzeniem. Język polityki nie oznacza jednak języka w ogóle jako systemu powiązanych ze sobą symboli uznanych w danej społeczności3, ale bliższa staje się definicja języka sztucznego – „system symboli skonstruowany celowo dla zapewnienia komunikacji międzyludzkiej w jakimś specyficznym zakresie”4.Rodzi się więc pytanie, czy dzisiejszy język polityki można opisać. Jest to zadanie trudne, ponieważ trudno znaleźć jednorodny repertuar cech charaktery-zujących wszystkie teksty polityczne. Trzeba też zauważyć, że są to teksty bardzo zróżnicowane pod wieloma względami, dlatego też prace dotyczące współczesne-go języka polityki prezentują opis jego rozmaitych aspektów. Niejednoznaczne jest także stanowisko lingwistów w kwestii osadzenia języka polityki wśród stylów i odmian językowych.Język polityki jest, bez wątpienia, odmianą języka etnicznego, lecz od razu nasuwa się pytanie, jaki typ odmiany on reprezentuje – terytorialną, socjalną czy funkcjonalną. Na drodze eliminacji wykluczyć można odmianę terytorialną. Trudno też określić go jednoznacznie jako odmianę socjalną, gdyż niemożliwe jest jednoznaczne wskazanie środowiska, które posługiwałoby się tylko i wyłącz-nie językiem polityki.Język polityki nie jest językiem ogólnym ani narodowym czy metaforycznym – jest on odmianą językową. Według B. Walczaka istnieją 3 odmiany językowe: terytorialna, socjalna, funkcjonalna5.1 Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, red. H. Zgółkowa,  t. 35, Poznań 1998, s. 199; Słownik języka polskiego PWN, T. 3, R-Z, red. M. Szymczak, Warszawa 1995, s. 13. 2 Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, tom 39, red. H. Zgółkowa, Poznań 1998, s. 358.3 P. Sztompka, Socjologia, Kraków 2004, s.306.4 Ibidem, s. 306.5 B. Walczak, Co to jest polityka?, [w:] Język polityki a współczesna kultura polityczna. Język a kultura, red. J. Anusiewicz, B. Siciński, t. 11, Wrocław 1994, s. 15.111JęZYK POLITYKI – PRóBA JEDNOZNACZNEJ KLASYFIKACJIMARYNA MICHALUK1. Język polityki jako odmiana socjalna (socjolekt)Zdefiniowanie i określenie czym jest język polityki może nastręczać pewnych trudności, gdyż brak jednoznacznej definicji tego pojęcia. Jest to związane z faktem, iż, w zależności od punktu widzenia, jest on różnie pojmowany przez lingwistów. Jest on rozpatrywany jako socjolekt, ale jednocześnie uznawany jest także za odmianę funkcjonalną i wyodrębniany w oparciu o kryterium styli-styczne. Termin socjolekt wprowadził do literatury polskiej A. Wilkoń na oznaczenie tylko tych społecznie uwarunkowanych odmian języka, które powstały w innych grupach niż zawodowe, a dla określenia języka tych grup wprowadza on termin „profesjolekt” 6.Termin socjolekt został zaczerpnięty z socjolingwistyki, gdzie nadaje mu się wąski i szeroki zakres. W wąskim ujęciu „to ekspresywne i//lub zawodowe od-mianki społeczne, czyli tzw. gwary środowiskowe i zawodowe (np. gwara złodziej-ska czy uczniowska i in.)”7, a w ujęciu szerokim „to odmiany językowe, związane z grupami społecznymi, takimi jak klasa, warstwa, środowisko i grupy zawodo-we”8. Termin „socjolekt” został stosunkowo niedawno wprowadzony do lingwi-styki i stopniowo zastępuje on termin „gwara” z dodaniem przydawki (np. gwara studencka, łowiecka). Według klasyfikacji A. Wilkonia w obrębie socjolektów można wyróżnić:1.  Socjolekty dużych i znaczących grup społecznych, tworzących duże sku-piska na określonym terytorium (np. socjolekt środowisk górniczych).2.  Socjolekty grup zinstytucjonalizowanych i zorganizowanych (np. wojsko, harcerstwo).3.  Socjolekty środowiska powstałych na zasadzie dobrowolnych zrzeszeń, towarzystw, klubów (np. język grup sportowych, piłkarzy).4.  Socjolekty środowisk przestępczych i tworzących tzw. margines społecz-ny.5.  Socjolekty środowisk młodzieżowych9.Uwzględniając powyższą klasyfikację nie można jednoznacznie umiejscowić języka polityki w którejś z zaproponowanych kategorii. Zdaniem H. Bugajskiego socjolekt charakteryzuje całą grupę i jest jednym z najważniejszych czynników wyznaczających miejsce jednostki w społeczeń-stwie  i można zastąpić go terminem „dialekt społeczny” albo „dialekt socjalny”. 6 A. Wilkoń, Typologia odmian językowych współczesnej polszczyzny, Katowice 1987.7 Ibidem, s. 87.8 Ibidem, s. 88.9 Ibidem, s. 94-98.112Ponadto, zdaniem wspominanego autora, warunkiem wytworzenia jednolitego środka porozumiewania się jest istnienie wspólnoty komunikatywnej odczuwa-jącej potrzebę wymiany informacji. Przyczyny powstawania wspólnot mogą być różnej natury (kulturalnej, ideologicznej, zawodowej, politycznej czy geograficz-nej). Zasięg wspólnoty wyznaczają kontakty językowe pomiędzy jej członkami. Wspólnota językowa stanowi niejako naturalne środowisko, w którym członko-wie danej grupy najswobodniej operują językiem10.Inne określenie socjolektu stwierdza, że „(...) socjolekt jest zbiorem reguł socjolingwistycznych, które jednostka ludzka przyswaja sobie jaki rezultat krzy-żowania się w jej doświadczeniu społecznym zróżnicowanych form użycia języka, zgodnie z właściwym jej zakresem uczestnictwa społecznego”11. Uwzględniając przytoczone definicje i określenia można stwierdzić, iż w pewnym zakresie język polityki można określać mianem socjolektu, ale z wy-raźnymi ograniczeniami. Politycy jako grupa posługują się pewnym wspólnym zbiorem terminów, ale są też grupą silnie zróżnicowana wewnętrznie pod wzglę-dem pochodzenia i statusu społecznego, poziomu wykształcenia, a co za tym idzie także języka jakim się posługują.    Za uznaniem języka polityki za odmianę socjalną przemawia pojmowa-nie polityków jako specyficznego środowiska (językiem polityki posługują się zarówno sami politycy, jak i ludzie z nimi związani oraz dziennikarze politycz-ni). Tą odmianą językową operują także przedstawiciele różnych grup – politycy, dziennikarze, doradcy, rzecznicy prasowi i in. (szeroka grupa osób związanych ze światem polityki). Ponadto język polityki czy też jego elementy, wykorzystuje każdy człowiek w życiu codziennym, a znajomość leksyki z tego obszaru jest ko-nieczna do rozumienia komunikatów medialnych czy wiadomości w radiu bądź telewizji. Człowiek przyswaja te elementy często nieświadomie, ale jest to koniecz-ne w codziennym kontakcie ze środkami masowego przekazu. W tym kontekście język polityki nie może być uznany za wariant typowo socjalny. Przeciw uznaniu języka polityki za odmianę socjalną przemawia również brak hermetyczności tego środowiska – język polityki ma za zadanie trafić do możliwie jak największej rzeszy odbiorców. Odmiana ta charakteryzuje się tym, iż nie służy jako czynnik identyfikacyjny grupy, a posługiwanie się nią nie stanowi czynnika przynależno-ści do żadnej grupy i nawet w małym stopniu nie jest wyznacznikiem izolacji od innych grup. JęZYK POLITYKI – PRóBA JEDNOZNACZNEJ KLASYFIKACJIMARYNA MICHALUK10 H. Bugajski, Językoznawstwo normatywne, Warszawa 1993, s. 37-39.11 H. Bugajski, Językoznawstwo normatywne, Warszawa 1993, s. 79, za: A. Piotrowski, A. Ziółkowska, Zróżnicowania językowe a struktura społeczna, Warszawa 1970, s. 200. 1132. Język polityki jako odmiana funkcjonalnaMożna uznać język polityki za odmianę funkcjonalną, ale nie jest to łatwe i do końca jednoznaczne, gdyż typologie odmian języka różnią się między sobą. Niektóre w ogóle nie uwzględniają tej odmiany języka, a uwzględniają nato-miast różne odmiany stylowe, które można odnieść do języka polityki (np. styl dziennikarski, styl publicystyczny i in.). Za odmianą funkcjonalną przemawia użycie języka ogólnego do komunikowania konkretnie o sprawach politycznych, a przeciw – fakt, iż różne odmiany języka politycznego należą do różnych gatun-ków i stylów. M. Trysińska stwierdza, że najbardziej przydatnym do wyodrębnienia języka polityki jest mimo wszystko kryterium stylistyczne12. Można wymienić kilka cech tej odmiany języka i wskazać wyróżniki tekstów do niej należących:–  są to teksty wytwarzane przez polityków i ludzi z nimi związanych, a także dziennikarzy specjalizujących się w dziedzinie polityki;–  teksty te adresowane są do wszystkich użytkowników języka ogólnego;–  treść tekstów dotyczy sfery polityki;–  teksty te odznaczają się dominująca funkcją perswazyjną13.Ten zestaw cech trafnie charakteryzuje język polityki, ale jest to charakterysty-ka ogólna i nie ułatwia opisu tej odmiany. Najistotniejsze przy wydzielaniu języka polityki jest kryterium przedmiotowe, które jednocześnie najłatwiej jest określić – dotyczy sfery polityki. Stosunkowo łatwo nazwać także dominująca funkcję tekstu – funkcja perswazyjna. Jednakże już wykładniki tej funkcji nie są tak jednoznacz-ne, bo zależne będą od tego, kto tekst tworzy (polityk, dziennikarz czy ktoś inny) i do kogo tekst jest skierowany (do innego polityka, do określonej grupy docelowej czy całego społeczeństwa). W związku z tym, teksty reprezentujące język polityki należy rozpatrywać oddzielnie. Ponadto, z dzisiejszej perspektywy można również stwierdzić, że rozszerzył się krąg nadawców. Nie są nimi już tylko sami politycy i dziennikarze polityczni, lecz także rzecznicy prasowi, psychologowie i in. Prawdę mówiąc, każdy obywatel może dziś stworzyć tekst polityczny, nie potrzebna jest do tego wiedza specjalistyczna, a jedynie orientacja w aktualnych sprawach poli-tycznych. W tej chwili każdy potencjalny członek społeczeństwa może prowadzić rozmowę z politykiem, na przykład za pomocą internetu. „(...) internauci równie sprawnie posługują się tą odmianą języka jak specjaliści w dziedzinie polityki. Tak JęZYK POLITYKI – PRóBA JEDNOZNACZNEJ KLASYFIKACJIMARYNA MICHALUK12 M. Trysińska, Jak politycy komunikują się ze swoimi wyborcami? Analiza języka polityków na przy-kładzie rozmów prowadzonych w telewizji polskiej oraz internecie, Warszawa 2004, s. 7.13 B. Walczak, Co to jest polityka?, [w:] Język polityki a współczesna kultura polityczna. Język a kultura, red. J. Anusiewicz, B. Siciński, t. 11, Wrocław 1994, s. 15-20.114więc teksty należące do języka polityki mogą być wytwarzane przez tych użytkow-ników języka ogólnego, którzy orientują się w zagadnieniach polityki. Jedynym ograniczeniem może tu być nieznajomość omawianych zagadnień”14. Autorami tekstów, które identyfikujemy jako przejaw języka polityki, są poli-tycy, ludzie z nimi związani i dziennikarze. Język polityki zawiera znacznie więcej słownictwa dotyczącego człowieka i świata, a politycy nie mogą sobie pozwolić na mówienie językiem zrozumiałym tylko dla przedstawicieli swojego kręgu, po-nieważ ich rola jest właśnie związana z egzystencją szarego człowieka, zwykłego obywatela. Tym samym „Język polityki przestał być językiem dyplomacji i, nieste-ty, coraz silniej oddziałuje na język, jakim posługujemy się na co dzień, czyniąc debatę publiczną coraz bardziej zbrutalizowaną, a tym samym zniechęcając więk-szość do angażowania się w sprawy publiczne”15. Znanym związkiem frazeologicz-nym z okresu przemian ustrojowych w Polsce jest tzw. gruba kreska. Z polityki do języka codziennego przeniknął on w zmienionej formie od tej, jakiej użył Tadeusz Mazowiecki podczas swojego sejmowego expose premiera w 1989 roku: „Rząd, który utworzę, nie ponosi odpowiedzialności za hipotekę, którą dziedziczy. Ma ona jednak wpływ na okoliczności, w których przychodzi nam działać. Przeszłość odkreślamy grubą linią. Odpowiadać będziemy jedynie za to, co uczyniliśmy, by wydobyć Polskę z obecnego stanu załamania”16. Zdanie Przeszłość odkreślamy grubą linią zostało następnie użyte jako tytuł przedruku całego exposé w „Gazecie Wyborczej”17. Określenie zaczęło żyć własnym życiem i, już pod postacią kreski, a nie linii, przeniknęło do społeczeństwa jako synonim pobłażliwości wobec byłych działaczy politycznych PRL i podległych im służb bezpieczeństwa. Sam Tadeusz Mazowiecki wielokrotnie wyjaśniał, że „nie chodziło tu o niczyją bez-karność. Zniekształcenie tego, co powiedziałem (...) uczyniło wielkie szkody”18. Przykład ten obrazuje ścisły związek leksyki politycznej i języka ogólnego oraz wzajemne przenikanie pochodzących z nich elementów.Innym przykładem może być określenie kuroniówka, która pierwotnie ozna-czała darmowy posiłek, jaki wydawał osobiście Jacek Kuroń (Minister Pracy i Polityki Społecznej w latach 1989–1990 i 1992–1993) biednym mieszkańcom Warszawy. Dzisiaj wyraz ten stał się synonimem zasiłku dla bezrobotnych19.JęZYK POLITYKI – PRóBA JEDNOZNACZNEJ KLASYFIKACJIMARYNA MICHALUK14 M. Trysińska, Jak politycy..., op. cit., s. 10.15 J. Pstrąg, „Ja panu nie przeszkadzałem” – czyli o języku polityków, „Znak” 2006, nr 619, s. 10.16 Tadeusz Mazowiecki, sejmowe exposé premiera, 24 sierpnia 1989. 17 Tadeusz Mazowiecki, „Przeszłość odkreślamy grubą kreską. Przemówienie Tadeusza Mazowieckiego w Sejmie”, Gazeta Wyborcza z 25-27 sierpnia 1989, nr 78, s. 3.18 J. Kurski, „To były prawdziwe rozmowy, a nie teatr”, „Gazeta Wyborcza”, 4 kwietnia 2006 dostępny na http://wyborcza.pl/1,97190,3259635.html19 kuroniówka – 1. bezpłatny posiłek dla biednych, zainicjowany jako forma pomocy przez Jacka Kuronia w 1989 r.; 2. zasiłek dla bezrobotnych, za: Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, red. H. Zgółkowa, t. 18, Poznań 1998, s. 339.115Przytoczone wyrażenia to tylko przykłady „perełek” językowych, które spotkać można w języku polityki. Sfera polityki prezentuje zwroty często bardzo emocjonalne, jak gabinet cieni, moherowe berety czy cud gospodarczy.Z powyższych rozważań wynika, że język polityki jest odmianą silnie zróżni-cowaną wewnętrznie. Fakt ten utrudnia jej jednoznaczną klasyfikację i odniesienie do konkretnej odmiany czy stylu. Można powiedzieć, iż jest to wręcz niemożliwe. Język polityki jest więc częścią wspólną, swoistą kompilacją stylów i odmian. Jest to uwarunkowane charakterem grupy (czyli polityków), jaka się nim posługuje. Tworzą ją często przypadkowe osoby, które na określony czas wchodzą do sfery polityki ze swoim własnym bagażem doświadczeń i osobliwości językowych, co następnie znajduje swoje odzwierciedlenie w leksyce i frazeologii, jaką operują. BibliografiaBugajski H., Językoznawstwo normatywne, Warszawa 1993.Kurski J., „To były prawdziwe rozmowy, a nie teatr”, Gazeta Wyborcza, 4 kwietnia 2006 dostępny na http://wyborcza.pl/1,9790,325935.htmlMazowiecki Tadeusz, „Przeszłość odkreślamy grubą kreską Przemówienie Tadeusza Mazowieckiego w Sejmie”, Gazeta Wyborcza, 25-27 sierpnia 1989, nr 78.Mazowiecki Tadeusz, sejmowe expose premiera, 24 sierpnia 1989. Pstrąg J., „Ja panu nie przeszkadzałem” – czyli o języku polityków, „Znak” 2006, nr 619.Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, red. H. Zgółkowa, t. 35 i t. 39, Poznań 1998. Słownik języka polskiego PWN, T. 3, R-Z, red. M. Szymczak, Warszawa 1995. Sztompka P., Socjologia, Kraków 2004.Trysińska M., Jak politycy komunikują się ze swoimi wyborcami? Analiza języka polityków na przy-kładzie rozmów prowadzonych w telewizji polskiej oraz internecie, Warszawa 2004.Walczak B., Co to jest polityka?, [w:] Język polityki a współczesna kultura polityczna. Język a kultura, red. J. Anusiewicz, B. Siciński, t. 11, Wrocław 1994.Wilkoń A., Typologia odmian językowych współczesnej polszczyzny, Katowice 1987.JęZYK POLITYKI – PRóBA JEDNOZNACZNEJ KLASYFIKACJIMARYNA MICHALUK

Язык политики – попытка однозначной классификации

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Crossref