baginska@uwb.edu.plElżbieta Bagińska, doktor historii, pracuje w Instytucie Historii i Nauk Politycznych Uniwersytetu
w Białymstoku.Uniwersytet w Białymstoku339-3442433934

Bagińska, Elżbieta

Studia Podlaskie

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

STUDIA PODLASKIE tom XXIV BIAŁYSTOK 2016ELŻBIETA BAGIŃSKAGintautas Sliesoriu¯nas, Lietuvos Didzˇiosios Kunigaiksˇtyste˙sistorija (1588–1733 metais), Lietuvos istorijos instituto leidy-kla, Vilnius 2015, Lietuvos istorija, t. VI, 648 stronDOI: 10.15290/sp.2016.24.15Polski czytelnik przyzwyczaił się już do tego, że co pewien czas otrzy-muje kolejną wielotomową historię dziejów państwa polskiego, dość wspo-mnieć wydanie krakowskie, poznańskie, czy wcześniejszą historię pod redak-cją Tadeusza Manteuﬄa. Można dyskutować nad sensem wydawania dziełwielotomowych tyczących historii danego państwa mając świadomość, żew momencie publikacji wiele ustaleń jest już nieaktualnych. Z drugiej strony,poszczególne tomy, najczęściej pióra historyków wybitnych, dają kompen-dium wiedzy, po które sięgają nie tylko profesjonalni historycy, ale też stu-denci (oby tylko chcieli!), czy miłośnicy historii dziejów ojczystych.W początkach trzeciego tysiąclecia potrzebę stworzenia kompendiumdziejów Litwy dostrzegli też historycy z wileńskiego Lietuvos istorijos in-stitutas. Pieczy nad całością podjęła się prof. Ju¯rate˙ Kiaupiene˙. Pierwszytom ukazała się w 2005 roku, a w sumie wyszło dotąd jedenaście tomów:t. I (2005), t. II (2007), t. III (2011), t. IV (2009), t. V (2013), t. VI (2015), t. VII,część 1 (2012), t. VIII, część 1 (2011), t. X, część 1 (2013), t. X, część 2 (2015),t. XII, część 1 (2008).Ostatnio ukazał się tom szósty, którego autorem jest doktor GintautasSliesoriu¯nas. Tom obejmuje lata 1588–1733 i w zamyśle Autora i redakto-rów całości obejmować miał bardzo ważny, przede wszystkim w dziejachkultury litewskiej, okres baroku. W kulturze europejskiej kierunek ten zwią-zany jest z okresem potrydenckiej odnowy Kościoła, często nazywany jestsztuką jezuicką bądź sztuką kontrreformacyjną. W przypadku dziejów poli-tycznych okres ten wpisuje się w historię Rzeczypospolitej Obojga Narodów,choć historyk polski zapewne przyjąłby inną cezurę chronologiczną, poczy-nając bądź to od wstąpienia na tron Zygmunta III (1587), bądź bardziej odUnii Lubelskiej (1569), a kończąc na upadku Rzeczypospolitej (1795).340 Elżbieta BagińskaCezura chronologiczna wymaga pewnego wyjaśnienia. Rok 1588 jestważny dla litewskiej kultury prawnej. Wtedy bowiem Zygmunt III na sejmiekoronacyjnym mocą wydanego przez siebie przywileju zatwierdził TrzeciStatut, w zamian za co delegacja litewska zobowiązała się uznać go za pra-wowitego władcę. To wybitne osiągnięcie komisji prawników kierowanychw ostatniej fazie przez Lwa Sapiehę, podkanclerzego litewskiego, z któ-rego osobą przez wiele lat później był kojarzony. Autor tomu dopisał siędo grona tych historyków, którzy uważają, że rola Ostaﬁego Wołłowiczaw przygotowaniu tekstu Trzeciego Statutu jest przez historiograﬁę i zwłasz-cza tradycją historyczną niedoceniana (s. 154). Cechą charakterystyczną Trze-ciego Statutu było jednoznaczne zachowanie odrębnego litewskiego systemuprawnego, na czym zależało Sapieże, przy jednoczesnym zbliżeniu rozwią-zań prawnych do tych obowiązujących w Koronie. Miał wielkie znaczenienie tylko dla gwarancji praw stanów, przywilejów stanowych szlachty, alerównież dla ustabilizowania statusu prawnego różnych konfesji chrześcijań-skich, obecnych na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Dzięki temu,że w całości wpisano do niego akt konfederacji warszawskiej (rozdz. III,art. 3) w przeciwieństwie do Korony, gminy protestanckie na Litwie wywal-czyły sobie osobowość prawną, co z kolei dawało im prawo do nabywaniadóbr ziemskich, dochodzenia praw do nich na drodze sądowej z trybunałemwłącznie (rozdz. XI, art. 3). Widać w tym ręce Mikołaja Radziwiłła „Rudego”i Ostaﬁego Wołłowicza, kalwinów, a jednocześnie członków komisji opraco-wującej Trzeci Statut. Ponadto szlachta, a tym bardziej magnateria litewskazachowała prawo patronatu nad kościołami greckokatolickim i rzymskoka-tolickimi. Mogła przedstawiać na nie kandydatów oraz usuwać niewygod-nych dla siebie plebanów. Statut obowiązywał na terenie Wielkiego KsięstwaLitewskiego do roku 1840 kiedy to został zastąpiony Zbiorem Praw Cesar-stwa Rosyjskiego.Cezura końcowa wynikała z wcześniejszych ustaleń redakcyjnych, a ob-szernie uzasadniona została we wstępie do pierwszej części VII tomu niniej-szej serii przez Zigmantasa Kiaupę, który z kolei podparł się opinią JerzegoTopolskiego (Z. Kiaupa, Trumpasis XVIII amzˇius (1733–1795), Vilnius 2012,Lietuvos istorija, t. VII, 1 dalis, s. 21–25), nawiązując do pierwszych objawównadchodzącej epoki oświecenia. Autor VI tomu charakteryzując epokę ba-roku w dziejach Litwy pisze, iż pojawiła się ona na terenie Wielkiego Księ-stwa Litewskiego w tym samym czasie co w innych częściach Europy, a po-nadto wywarła na społeczeństwo znacznie większy wpływ niż inne epoki,choćby faworyzowane w Polsce odrodzenie. Według Autora, zjawiska zwią-zane z kulturą baroku w sposób znaczący wpłynęły na wszystkie dziedzinyRecenzja książki Gintautasa Sliesoriu¯nasa Lietuvos Didzˇiosios Kunigaiksˇtyste˙s istorija... 341kultury materialnej i duchowej Wielkiego Księstwa Litewskiego, przesiąk-nęły do wszystkich stanów i warstw społecznych, przyjęte zostały zarównoprzez społeczność katolicką i protestancką, jak i społeczność ruską, prawo-sławną.Struktura VI tomu Historii Litwy nawiązuje do zasad, zastosowanychw tomach wcześniejszych (t. III–V) i składa się z trzech obszernych czę-ści, podzielonych na rozdziały i podrozdziały. Pierwsza część – Wielkie Księ-stwo Litewskie w latach 1588–1733: terytorium, mieszkańcy, państwo (s. 13–209)charakteryzuje państwowość Litwy w strukturze Rzeczypospolitej ObojgaNarodów. Autor omawia przemiany w systemie prawnym regulującym sto-sunki Korony i Wielkiego Księstwa, żywotność tradycji litewskiej państwowo-ści wśród szlachty litewskiej, charakteryzuje instytucje państwowe, w dużejmierze wynikające z ustaleń lubelskich oraz z Trzeciego Statutu, czyli te,które były wspólne dla Korony i Litwy, jak i te pozostające w gestii po-szczególnych organizmów państw tworzących Rzeczypospolitą: sądownic-two, wojsko, skarb, system monetarny. Podkreśla zachodzące w tych obsza-rach zmiany i próby reformowania instytucji państwowych. Dużo miejsca Au-tor poświęca na omówienie rozwoju terytorialnego, zmianom w przebiegugranic Wielkiego Księstwa, ponadto charakteryzuje kwestie podziału admini-stracyjno-terytorialnego państwa, co cenne ilustruje swoje wywody mapami.Dużo miejsca poświęca sprawom demograﬁcznym, ze szczególnym uwzględ-nieniem skutków dwóch „katastrof demograﬁcznych” – z połowy XVII w.(w okresie Potopu i wojny z Moskwą) oraz w początkach XVIII w. (czasIII wojny północnej), kiedy wojnom towarzyszyły wielkie epidemie i masowygłód, co skutkowało wielkimi stratami ludnościowymi.W części drugiej – Społeczeństwo Wielkiego Księstwa Litewskiego w okresieBaroku (s. 213–412) Autor omawia kwestie układu stanowego ówczesnegospołeczeństwa, strukturę wyznaniową oraz etnolingwistyczną mieszkańcówWielkiego Księstwa, charakteryzuje zmiany zachodzące wówczas w świado-mości etnicznej i wyznaniowej mieszkańców, które w trakcie rozpatrywa-nego półtora stuleci w zasadniczy sposób zmieniły społeczeństwo WielkiegoKsięstwa. W rozdziale dotyczącym struktury stanowej, po charakterystycestanu szlacheckiego, Autor zastanawia się nad kwestią narodu politycznegoWielkiego Księstwa Litewskiego i jego więziami ze szlachtą koronną. W roz-dziale dotyczącym spraw wyznaniowych, dużo miejsca poświęca przyczy-nom, ale też skutkom załamania się ruchu reformacyjnego na terenie Litwy,choć pozycja protestantów była w owym czasie o wiele lepsza niż w Ko-ronie. Barok, jako się rzekło, to Kontrreformacja, czasy Reformy katolic-kiej, która w osobie swego przedstawiciela Piotra Skargi, zdaniem recen-342 Elżbieta Bagińskazentki, znalazła aż nadto gorliwego działacza. Autor podejmuje też kwestiękontrowersyjnej unii kościelnej w Brześciu (1596) i konﬂiktu nowo powsta-łego Kościoła grekokatolickiego z Cerkwią prawosławną. Ciekawy jest roz-dział dotyczący etnolingwistycznej struktury mieszkańców Wielkiego Księ-stwa, gdzie oprócz podrozdziałów tyczących Litwinów, Rusinów znajduje sięi podrozdział o Polakach – Polacy Wielkiego Księstwa Litewskiego (s. 353–366),w którym Autor omówił kwestie migracji Polaków z ziem koronnych Rze-czypospolitej do Wielkiego Księstwa, integrację ludności polskiej ze spo-łeczeństwem Wielkiego Księstwa, rozpowszechnienie się języka polskiegowśród miejscowej ludności, a także awans polskiego języka do rangi urzę-dowego, co ostatecznie zatwierdził sejm elekcyjny w 1697 r. w przyjętejuchwale o porównaniu praw Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litew-skiego. Charakteryzując rolę Polaków Autor dochodzi do wniosku, że spo-śród wszystkich grup etnicznych, które migrowały do Wielkiego Księstwa,to właśnie Polacy wywarli największy wpływ na społeczeństwo i obraz Li-twy, zarówno tej w znaczenia wąskim (Litwy właściwej), jak i państwowym(Wielkie Księstwo Litewskie). W odróżnieniu od innych nieautochtonicznychwiększych grup etnolingwistycznych. Ludność polska nie tworzyła osobnychwspólnot, lecz wsiąkała w społeczeństwo Wielkiego Księstwa, przyczynia-jąc się i przyspieszając zachodzące w nim zmiany, wzmacniając więzi, łą-czące Litwą z Koroną, również te, z obszaru kultury. Migracja Polaków nieprzebiegała falowo, nie była masowa, lecz była stała i trwała wiele wie-ków. Mając na uwadze obecne kłopoty Polaków i Litwinów z wzajemnąakcepcją na Wileńszczyźnie, warto wywody Autora mieć na uwadze. W tejczęści tomu Autor charakteryzuje również inne grupy etniczne zamieszku-jące w owym czasie Wielkie Księstwo, tacy jak: Niemcy, Szkoci, Włosi, Ży-dzi, Karaimowie, Tatarzy i Romowie. Zgodnie z wcześniej przyjętymi za-sadami redaktorów wielotomowej edycji Historii Litwy, problemy historiikultury w jej wąskim znaczeniu (sztuka, literatura, nauka i edukacja) niemiały być omawiane w osobnych rozdziałach, lecz wplatane w poszczególnewątki tematyczne. Można z tym dyskutować, spodziewałabym się raczejporządnego omówienia literatury, architektury, muzyki baroku w jednymmiejscu, zwłaszcza że często mamy tam do czynienia z nazwiskami wybit-nymi. W tomie VI Historii Litwy te sprawy są poruszane przede wszystkimw części drugiej, zwłaszcza w rozdziałach o strukturze wyznaniowej i etno-ligwistycznej.W trzeciej części książki Rozwój polityczny Wielkiego Księstwa Litewskiegow latach 1588–1733 (s. 415–587) Autor charakteryzuje przemiany w geopoli-tycznej sytuacji państwa polsko-litewskiego, pisze o przebiegu walk o do-Recenzja książki Gintautasa Sliesoriu¯nasa Lietuvos Didzˇiosios Kunigaiksˇtyste˙s istorija... 343minację w Europie Wschodniej i regionie morza Bałtyku. W konkluzji dotej części tomu szóstego Sliesoriu¯nas pisze, że o ile na początku walczonoo regionalną hegemonię, o tyle w końcowym okresie podstawowym pro-blemem stało się zachowanie suwerenności państwa. Dużo uwagi Autorpoświęca swojemu ulubionemu tematowi, czyli wojnom, które toczyły sięna terenie Wielkiego Księstwa bądź bezpośrednio w jego sąsiedztwie, choćnie zabrakło również informacji o udziale wojsk Wielkiego Księstwa w woj-nach z Imperium Osmańskim. Autor analizuje też kwestie unii personalnychRzeczypospolitej ze Szwecją (Wazowie), a później – z Saksonią (Wettyno-wie), oraz pomysły unijne z Moskwą (na początku i w połowie XVII w.).Sporo uwagi poświęcił konﬂiktom wewnętrznym, fenomenowi hegemoniijednego rodu magnackiego w Wielkim Księstwie Litewskim w drugiej po-łowie XVII w., który ostatecznie został obalony w trakcie wojny domowejna Litwie pomiędzy szlachtą i częścią magnaterii, zjednoczoną w stronnic-two tzw. republikantów, a magnackim rodem Sapiehów i zależnym od nichstronnictwem. Autor sporo uwagi poświęcił na omówienie kształtowania siętradycji powoływania na Litwie w okresach konﬂiktów osobnych konfede-racji generalnych Wielkiego Księstwa Litewskiego. Podsumowując część do-tyczącą dziejów politycznych autor konstatuje, że w początku XVIII w. pań-stwo zostało poważnie osłabione, rozwinęły się zjawiska kryzysowe, choćbytakie jak paraliż systemu parlamentarnego. W okresie panowania Augu-sta II (1697–1733) negatywne tendencje doprowadziły do sytuacji, którą autorokreślił jako „kryzys suwerenności”, choć Jego zdaniem, mimo poważnegoosłabienia państwa polsko-litewskiego, jego późniejszy upadek jeszcze niebył przesądzony.Tom zawiera wykaz wybranej literatury, indeksy osobowe i geograﬁczne,spis ilustracji. Do zalet książki można zaliczyć rozbudowany indeks oso-bowy, w którym, w odróżnieniu od innych tomów tej Historii Litwy, prawiezawsze są podawane dodatkowe informacje o zajmowanych urzędach lubsprawowanych funkcjach, a także w przypadku postaci historycznych, opróczimion i nazwisk, zapisanych w transkrypcji litewskiej, w nawiasach są po-dane formy stosowane w źródłach lub literaturze polskiej. W samym tekścieoryginalne formy nazwisk stosowano przeważnie wtedy, kiedy te nazwiskasą włoskiego, francuskiego lub niemieckiego pochodzenia. W przypadku na-zwisk polskich stosowano litewską transkrypcję, polską formę imienia poda-jąc w nawiasach przy pierwszym odnotowaniu tej osoby.Wszystkie tomy Historii Litwy posiadają jednolitą szatę graﬁczną: zielonatwarda okładka i biała koszulka. Książka została wydana starannie, zawiera97 ilustracji, kolorowych i czarno-białych oraz 7 kolorowych map, w czę-344 Elżbieta Bagińskaści skorygowanych w stosunku do wcześniejszych ustaleń. Tom kończy siędość symbolicznie – ilustracją przedstawiającą rozbity kafel z wizerunkiemPogoni, co zdaje się zapowiadać też rozpad państwa.Elżbieta Bagińska, doktor historii, pracuje w Instytucie Historii i Nauk Politycznych Uni-wersytetu w Białymstoku.e-mail: baginska@uwb.edu.pl

Gintautas Sliesoriūnas, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės istorija (1588–1733 metais), Lietuvos istorijos instituto leidykla, Vilnius 2015, Lietuvos istorija, t. VI, 648 stron

Gintautas Sliesoriūnas, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės istorija (1588–1733 metais), Lietuvos istorijos instituto leidykla, Vilnius 2015, Lietuvos istorija, t. VI, 648 stron

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Gintautas Sliesoriūnas, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės istorija (1588–1733 metais), Lietuvos istorijos instituto leidykla, Vilnius 2015, Lietuvos istorija, t. VI, 648 stron

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w