Czykwin, Jan

Białorutenistyka Białostocka

Jan Czykwin

null null

Crossref

Literatura Białorusinów polskich w kręgu nowych zainteresowań badawczych

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

BIAŁORUTENISTYKA BIAŁOSTOCKA TOM 4, ROK 2012РЭЦЭНЗIILiteratura Białorusinów polskich w kręgu nowych zainteresowańbadawczychHelena Duć-Fajfer, Pomiędzy bukwą a literą. Współczesna literatura mniejszo-ści białoruskiej, ukraińskiej i łemkowskiej w Polsce, Wydawnictwo Uniwersy-tetu Jagiellońskiego, Kraków 2012, 362 str.Białoruskie Stowarzyszenie Literackie „Białowieża”, istniejące już od ponadpółwieku (8 czerwca 2013 roku odznacza swój 55-letni jubileusz), może się poszczy-cić wieloma znakomitymi dziełami literackimi (poezja, proza, eseistyka, wspomnie-nia, dzienniki), które w swoim czasie zostały zauważone przez krytykę krajowąi zagraniczną, wysoko ocenione i które, jak się wydaje, na trwałe weszły do ogólnejskarbnicy kultury białoruskiej, a także w jakimś stopniu i do historii literatury pol-skiej, zwłaszcza tej jej części, która zajmuje się literaturą pogranicza kulturowego,obrzeżami literatury.Twórczość literacka Białorusinów polskich od samego początku ich działalnościbyła pod baczną uwagą polskiej krytyki. Ale dopiero na początku lat dziewięćdzie-siątych ubiegłego wieku po przekroczeniu przez pisarzy tego Stowarzyszenia pewnejmasy krytycznej, pojawiają się pierwsze gruntowne opracowania naukowe, którychprzedmiotem analizy staje się właśnie literatura białoruska tworzona w Polsce.Pierwszeństwo w tych badaniach literaturoznawczych należy się Teresie Za-niewskiej, polonistce, wówczas pracownikowi naukowemu Filii Uniwersytetu War-szawskiego w Białymstoku, dziś – profesorowi SGGW w Warszawie. W 1992 rokuwydaje ona w Białymstoku, powstałą z bliskich obserwacji i kontaktów z pisa-rzami, książkę pod tytułem „Podróż daremna. Szkice o poezji białoruskojęzycznejw Polsce”. Rok później ukazuje się tamże jej bardzo interesujący tom wywiadów„A dusza jest na Wschodzie. Polsko-białoruskie związki literackie”, w którym jestsporo zaskakująco trafnych spostrzeżeń, uwag i konkluzji o „Białowieżanach”. Poczterech latach, w 1997 roku Teresa Zaniewska publikuje swoją trzecią książkę, tymrazem rozprawę habilitacyjną zatytułowaną „Strażnicy pamięci. Poezja białoruskaw Polsce po roku 1956”.Powyższe publikacje doświadczonej badaczki, bazujące na rozległym materialeegzempliﬁkacyjnym i gruntownej znajomości obszernej literatury krytycznej przed-miotu, są z wielu względów także dziś nie do przecenienia. Jedną z najważniejszychich zalet jest zapewne to, że w tych pracach został sformułowany przez Teresę Za-niewską i wyraźnie odzwierciedlony polski punkt widzenia, z którego rozpatruje390 РЭЦЭНЗIIAutorka twórczość literacką „Białowieżan” jako organiczny składnik wielokulturo-wej i wielonarodowej Rzeczypospolitej Polski. Wobec wcześniej prezentowanegoprzez niektórych uczonych białoruskiego punktu widzenia (m.in. W. Hniłamio-dow, A. Ramanczuk) oraz opcji angielskiej (A. McMillin wpisuje „Białowieżan”w kontekst „diaspory białoruskiej”), samym pisarzom Stowarzyszenia pogląd Te-resy Zaniewskiej wydaje się być najbliższy. Jej prace zarysowały zatem określonąperspektywę badawczą dla innych literaturoznawców, zwłaszcza slawistów polskich,którzy podążą jej śladem. W 2004 roku w Lublinie, nakładem wydawnictwa KUL,pojawia się rozprawa doktorska Beaty Siwek pod tytułem „Ojczyzna duża i mała.Poeci Białoruskiego Stowarzyszenia Literackiego „Białowieża” wobec problematykiojczyźnianej”, a w 2012 w Białymstoku ukazuje się drukiem również praca doktor-ska Anny Sakowicz „Беларуская лiтаратура Польшчы. Стылiстычна-жанравыяасаблiвасцi прозы “белавежцау”. W tym samym 2012 roku w wydawnictwie Uni-wersytetu Jagiellońskiego w Krakowie zostaje ogłoszona książka Heleny Duć-Fajfer„Pomiędzy bukwą a literą. Współczesna literatura mniejszości białoruskiej, ukra-ińskiej i łemkowskiej w Polsce”, pomyślana jako rozprawa habilitacyjna, w którejliteratura Białorusinów polskich jest oświetlona ze zgoła innego niż u Zaniewskiejpunktu widzenia. Ponieważ jest to rzecz zachęcająca do dyskusji, warto chociażbyz tego tytułu wypowiedzieć się o niej szerzej.Na wstępie trzeba powiedzieć, że dorobek naukowy Heleny Duć-Fajfer jestdość swoisty. Po pierwsze dlatego, że obszarem problemowym jej zainteresowańbadawczych jest, mówiąc skrótowo, wyłącznie sprawa łemkowska – łemkowska hi-storia, kultura, życie religijne, etniczność, etnograﬁa, język, piśmiennictwo, litera-tura, szkolnictwo. Wszystkie te aspekty życia Łemków rozpatrywane są w różnychkontekstach, wymiarach i zestawieniach. Nie ma wątpliwości, że na dzień dzisiejszymamy do czynienia ze znakomitą znawczynią w tej dziedzinie, biegłą w tej specjal-ności, na co dobitnie wskazuje wydana w 2001 roku jej 400 stronicowa monograﬁapod tytułem „Literatura łemkowska w drugiej połowie XIX i na początku XX wie-ku”, będąca w istocie rzeczy swoistą encyklopedią łemkowską, jedynym w Polscekompetentnym źródłem wiedzy o tej społeczności. Jednakże ta cenna sama w sobiewąska specjalność może budzić i budzi pewien niepokój i niedosyt. Bowiem Au-torka jest badaczem stojącym nie na zewnątrz przedmiotu swych dociekań, leczw samym środku. Mało tego, jest bardzo aktywną, jak sama pisze, współuczest-niczką i współkreatorką odrodzenia kulturowo-etnicznego Łemków w Polsce (s. 11).Z tego wszakże wynika, że jej ustalenia, opinie, charakterystyki, sądy, przekonania,poglądy, oceny, uogólnienia i konkluzje z natury rzeczy są wszędzie zabarwionemniejszą lub większą subiektywnością, niezależną zresztą od Autorki i być możenawet przez nią nie uświadamianą.Po drugie, jej prace naukowe mają charakter wyraziście interdyscyplinarny,co w prostej linii wydaje się być wynikiem szerszych zainteresowań, popartych do-datkowymi studiami w zakresie historii sztuki oraz psychologii, które Duć-Fajferzdążyła ukończyć między uzyskaniem stopnia magistra oraz stopnia doktora z lite-raturoznawstwa rosyjskiego (1985, 1997). Żarliwym zwolennikiem takiego sposobuuprawiania badań naukowych w polskiej slawistyce był świętej pamięci profesorRyszard Łużny. W obu literaturoznawczych pracach dyplomowych jej promoto-rem był właśnie profesor Łużny i, jak widać, z dobrym skutkiem. RecenzowanaРЭЦЭНЗII 391książka jest kolejnym dowodem odejścia przez Autorkę od, powiedzmy, tradycyj-nego czy też klasycznego zajmowania się literaturą i szukanie dla niej nowych po-dejść i rozwiązań na styku z nią różnych dyscyplin naukowych przez odwołanie siędo prac kulturologicznych, socjologicznych, etnoznawczych, socjolingwistycznych,politologicznych, antropologicznych, ﬁlozoﬁcznych. Jednak nadmierne korzystaniez ich zaplecza teoretycznego, z ich instrumentarium pojęciowego, wreszcie kluczyoraz dedukcyjnej metody myślenia musi nieuchronnie prowadzić do zmiany poetykiartykułu literaturoznawczego, jego kompozycji, a zwłaszcza stylistyki. W dużychfragmentach w rozprawie stylistyka staje się wyraziście polemiczna, interwencyjna,publicystyczna, poprzez którą przemawia radykalizm postawy, ujęć, interpretacji.Tak zapewne jest realizowany postulat rzeczywiście humanistyki zaangażowanej,tej i takiej, która, jak widać. jest bliska sercu Autorki. Duć-Fajfer sama zdajesię odczuwać potrzebę ustosunkowania się do tej innowacyjności, przeto w książ-ce próbuje jakoś zaklasyﬁkować swój warsztat. Oto w Zakończeniu książki pisze:„sytuuję siebie w nurcie badań postzależnościowych jako nowej tendencji literatu-roznawczej” (s. 316) i tamże, nieco dalej, mówi o swoim podejściu badawczym jakoo „spojrzeniu antropologizującego literaturoznawcy”.To piękne i chwalebne słowa. Sądzę jednak, że prościej byłoby wykorzystaćstarą i bardziej pojemną nazwę, jaką jest kulturoznawstwo lub socjologia literatu-ry. Socjologia nie jest pojęciem pejoratywnym i socjologiczne metody w badaniachliterackich stosuje się z powodzeniem, zwłaszcza na tych obszarach badawczych,którym jest poświęcona ta książka – nad społecznym uwarunkowaniem dzieła li-terackiego, próbując odpowiedzieć na pytanie, w jaki sposób sytuacja społecznapisarza określa jego poczynania literackie, w szczególności zaś, jak sytuacja spo-łeczna odzwierciedla się w świecie przedstawionym i zawartości ideowej jego dzieł.Mówię o tym, ponieważ Autorka sama lokuje siebie w tej przestrzeni, gdy mówi weWstępie o celach swojej rozprawy. Pisze: „Książka ta ma na celu (...) ujawnić i zilu-strować poprzez cytaty (...) przede wszystkim wewnętrzną mobilizację podporząd-kowanych wspólnot wokół na różne sposoby wzmacnianych wartości” (s. 10). Dalej:„W pisaniu książki przyświecały mi pewne założenia i postulaty społeczne współ-czesności, które istotnie generują postawy zaangażowane, wpływają też w wysokimstopniu na (...) dokonywane interpretacje zdarzeń, zjawisk, tekstów itp.” (s. 11).I jeszcze twierdzi: „Moim celem było (...) czytanie niektórych tekstów, wydoby-wające z nich te idee i usymbolicznione wartości, które służyć mają wyrażaniuinności wobec zewnętrza i tożsamości wobec wnętrza wspólnotowego. (...) Z tegowzględu podstawowymi kategoriami (w tej książce – J. Cz.) są etniczność, tożsa-mość, wspólnota, mniejszość, centrum, peryferie, pogranicze (dodajmy od siebie:kategorie spożytkowane i przez socjologów, i kulturologów). One będą zarówno do-starczać kluczy i pojęć interpretacyjnych, jak i stanowić niezbędną płaszczyznęwnikania w kontekst społeczny, jaki generuje, formułuje i absorbuje teksty literac-kie” (s. 12–13). Tak czy inaczej przy takim założeniu teksty literackie w książcenie są analizowane w swej funkcji estetycznej. Są dla szanownej Autorki jedyniemateriałem egzempliﬁkacyjnym, ilustrującym inne twierdzenia i przesłanki. „Lite-raturę rozumiem jako jeden z dyskursów kulturowych – stwierdza nieco wcześniej –ściśle konfrontujący się z innymi dyskursami i wytwarzający z nimi liczne płaszczy-zny przenikania” (s. 7). Toteż podstawowym, zasadniczym tematem w rozprawie392 РЭЦЭНЗIIjest w całej swej socjologiczno-kulturowej złożoności kwestia mniejszości etnicznej.A w jej centrum stawia „sprawę łemkowską”, czyni ją wiodącą, aczkolwiek bazętekstową poszerza o jeszcze dwie literatury mniejszościowe w Polsce, białoruskąi ukraińską, które, jak się wolno domyślać, mają uaktualnić i uaktywnić ważkośćmniejszościowych procesów i zmian „łemkowskich”, wskazać na ich współbieżnośćz innymi mniejszościami i na dziejową nieprzypadkowość oraz nadać im statuswspólnych działań i oczekiwań.Otóż takie zestawienie etnicznej mniejszości łemkowskiej z narodową mniej-szością białoruską i ukraińską wydaje się być co najmniej sporym uproszczeniem.Dlatego że, po pierwsze, w odróżnieniu od Łemków, Białorusini i Ukraińcy pol-scy mają za plecami duchową praojczyznę w postaci państw narodowych. Po dru-gie, jedna jest literatura białoruska, podobnie jak ukraińska, polska czy rosyjskaniezależnie od miejsca jej powstania. I literatura tworzona poza metropolią wca-le nie zasklepia się na problematyce mniejszościowej, regionalnej, jak twierdzi sięw książce. Po trzecie wreszcie, gdy chodzi o mniejszość białoruską w Polsce, niewpisuje się ona w „studia postkolonialne”. Od wieków bowiem Białorusini pol-scy są w swoim domu jako spadkobiercy Wielkiego Księstwa Litewskiego, ojczyznyObojga Narodów. Ukształtowana przez wspólną historię mentalność białoruska niestawia literatów mniejszości białoruskich, a także prostych ludzi w opozycji ani dowładzy rzeczywistej, ani do symbolicznej, ani do jakiegokolwiek centrum. Biało-rusini polscy nie dążą do „uzyskania niepodległości” (s. 256), nie czują się skolo-nizowani, nie odczuwają, że są w pozycji podporządkowanej, zmarginalizowanej,zredukowanej, nie żyją w poniżeniu, nie są również „wyizolowani wobec dominują-cego dyskursu”.Z tego względu rozdział drugi książki, zatytułowany „Postkolonialne pytaniai odpowiedzi”, zupełnie nie przystaje do opisu literatury i sytuacji mniejszości bia-łoruskiej. Jest on raczej świadectwem wpadnięcia Autorki w niewolę uczoności.Swoje oczytanie w zachodnioeuropejskich teoriach kolonialnych i postkolonialnych,które wyrosły w oparciu o historyczne fakty przecież dalekich od nas regionówświata, z całym dobrodziejstwem inwentarza myślowego Duć-Fajfer przeniosła narealia polskie. Niezrozumiały w naszej rzeczywistości jest postulat otwierający tenrozdział i powtórzony jeszcze w zakończeniu: „Efektem tych działań (demaskowa-nie przyczyn procesu kolonizowania – J. Cz.) ma być uwolnienie tekstów i umysłówpodległych spod nacisku dominacyjnego” (s. 59) oraz: „(...) uwolnienie tekstu i po-dążającej za nim myśli od nacisku gotowych konstruktów i schematów społecznychwygenerowanych przez centra i przejętych (...) przez peryferie” (s. 94). Wydaje sięrównież być nieadekwatne do polskiej rzeczywistości, pochopne następujące uogól-nienie: „W tekstach mniejszościowych w Polsce odnaleźć można generalnie więk-szość (...) dyskursywnych ﬁgur i strategii postkolonialnych” (s. 89). Nie ma dosta-tecznych i właściwych przesłanek, aby tak oto jeszcze raz generalizować: „Wydajesię, że właśnie na gruncie pojmowania roli pisarstwa w uzyskaniu niezależności, czy-li własnego głosu, własnego wyrazu, własnej ekspresji, istnieją najściślejsze paraleleliteratur mniejszościowych z pisarstwem byłych kolonii” (s. 256).A jednak wszystkie moje powyższe uwagi są wynikiem opcji białoruskiej –nie zawsze przecież także wolnej od narodowego subiektywizmu w stosunku dotego panoramicznego obrazu, który przedstawia Autorka. Rzecz w tym, że roz-РЭЦЭНЗII 393prawa u podstaw, podkreślmy to jeszcze raz, oparta jest o „sprawę łemkowską”.To „sprawa łemkowska” tworzy tu centralny punkt widzenia. To z pozycji łemkow-skiej jest czyniony ogląd, analiza i interpretacja literatury mniejszości narodowychi w pierwszej kolejności twórczości łemkowskiej. Aby zaś „sprawa łemkowska” natle innych mniejszości narodowych została zauważona, aby zaistniała w świadomo-ści odbiorcy, czytelnika, słuchacza, Autorka zapewne słusznie zaostrza granice nietylko uwarunkowań historycznych i społecznych, granice pamięci, wartości prze-strzennych, tożsamości etnicznej, językowej, religijnej, lecz zaostrza także granicepojęć, terminów i kategorii, którymi się posługuje. Pisze: „Grupy, które własne-go państwa nie posiadają albo znajdują się poza jego obrębem, same muszą takiegranice wyznaczać” (s. 315).Duć-Fajfer zatem nie szuka zbliżeń, podobieństw i równobieżności zjawisk i lo-sów mniejszościowych z większością. Odwrotnie, zarysowuje ostre linie podziału.Rozsuwa przestrzeń pomiędzy bukwą a literą. Swoim głównym celem w książcestawia ukazanie opozycji tekstualnej wobec struktur centrum. Przywołuje na po-moc odległe wzorce postkolonialne. Toteż nic dziwnego, że kluczową, nadrzędnądla koncepcji całej swej książki czyni – jak stwierdza we Wstępie – kwestię Innego,obcego, odmiennego (s. 12). „Moim celem nie było – informuje – stworzenie jakie-goś przekrojowego oglądu wybranych literatur, tylko uczynienie mniejszościowegogłosu słyszalnym” (s. 315).Spojrzenie na książkę „Od bukwy od litery” z tej właśnie, łemkowskiej per-spektywy nieoczekiwanie ukazuje nam ją jako bardzo uporządkowaną, przemyślanąi bogatą w szczegóły budowlę, w której jest swój ład i wewnętrzna logika poziomychi pionowych przejść pomiędzy pomieszczeniami. Każdy z sześciu pięter-rozdziałówstanowi jakby odrębne kompetentne studium ze swoimi roboczymi przesłankami,argumentacją i konkluzjami. Wszystkie jednak są sprzęgnięte tytułową myślą prze-wodnią.Powtórzmy raz jeszcze, spojrzenie na tę publikację z pozycji łemkowskiej po-zwala dostrzec w niej bardzo ambitne i świeże opracowanie, bazujące na mało zna-nym lub wcale nieznanym materiale, opracowanie, które wpisuje literatury mniej-szościowe w Polsce w niezwykle szeroki dyskurs kulturowo-humanistyczny, opatru-jąc je po raz pierwszy całym szeregiem wnikliwych reﬂeksji teoretycznych, opra-cowanie, które poszerza metodologię badań literackich i siłą rzeczy łamie nie tyl-ko moje, jak sądzę, dotychczasowe schematy, przyzwyczajenia i wyobrażenia. Toksiążka bardzo konsekwentna w swych założeniach i przemyśleniach, prezentującaszerokie horyzonty myślowe Autorki. To prawda, jest ona na wielu płaszczyznachkontrowersyjna, wzbudza odruch jeśli nie gwałtownego protestu, to na pewno chęćdo natychmiastowej polemiki. Ale to na swój sposób bezkompromisowe zaangażo-wanie humanistyczne, włożenie w temat własnej osobowości, bardzo indywidualneprzeżywanie tematu bardzo dobrze charakteryzuje Autorkę książki „Między bukwąa literą”.Jan CzykwinBiałystok

Helena Duć-Fajfer, Pomiędzy bukwą a literą. Współczesna literatura mniejszości białoruskiej, ukraińskiej i łemkowskiej w Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2012, 362 str.

Helena Duć-Fajfer, Pomiędzy bukwą a literą. Współczesna literatura mniejszości białoruskiej, ukraińskiej i łemkowskiej w Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2012, 362 str.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)