Gnatowski, Michał

Studia Podlaskie

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

STUDIA PODLASKIE tom IX BIAŁYSTOK 1 9 99 Biełoruskije os tarbajtery. Ugon nasielenij a Biełarussi na prinuditielnyje rabaty w Giermaniju. Dokumienty i materiały. Kniga pierwaja 1941- 1942, Minsk 1 996, s.302; Kniga wtoraja 1 943-1944, Minsk 1997, s .  4 72 .  W latach 1 996-1 997 w Mińsku staraniem instytucji archiwalnych ukazał się w dwóch czę­ściach obszerny zbiór dokumentów, przedstawiający losy ludności skierowanej z Białorusi na roboty do III Rzeszy. Wydawcą jest Narodowe Archiwum Republiki Białoruskiej przy wsparciu finansowym Re­publikańskiej Fundacji Białoruskiej ,,Wzaimopomimanije i prymirenije". W zbiorze opublikowano na 774 stronach 454 dokumenty. Są to w większości dokumenty archiwalne dotąd niepublikowane. 1 84 dokumenty pochodzą z archiwów białoruskich, tj. ze zbiorów Narodowego Archiwum Republiki Białoruskiej (NARB), Państwowego Archiwum obwodu Mińskiego (PAOM), Białoruskiego Archiwum Dokumentacji Filmowej (BADF) i Bia­łoruskiego Państwowego Muzeum Wielkiej Wojny Narodowej (BPMWWN). 37 dokumentów niemieckich publikowanych w zbiorze pochodzi ze zbiorów Archiwum Federalnego Niemiec (AFN) . Dokumenty niemieckie publikowane są w tłumaczeniu na język rosyjski, pozostałe zaś w językach oryginału, tj. w języku rosyjskim i białoruskim. W zbiorze zamieszczono też 27 fo­tokopii dokumentów, w tym 2 zestawy listów osób wywiezionych na roboty oraz ulotek. Do­kumentację zbioru wzbogacają też archiwalne zdjęcia. Zbiór został starannie opracowany, zgodnie z wymogami obowiązującymi przy publikacji dokumentów z historii najnowszej. Poszczególne części poprzedzone zostały merytorycznymi wstępami (cz. I, s. 5-30 i cz. II. s. 5 - 10) ,  rozbudowanymi przypisami i komentarzami oraz, co bardzo ważne, opatrzone zostały w skorowidze: imienny i nazw geograficznych. Należą się więc słowa uznania autorowi zbioru i wydawcy. Zbiór przygotował zespół: G.D.Knaćko - prze­wodnicząca zespołu, W I. Adamuszko, N. A. Bondarenko, W I. Kiryczenko, M. G. Nikitin i R. A. Czernogłazowa. Do zbioru włączono też 1 66 dokumentów publikowanych już w różnych zbiorach oraz w prasie. Nie kwestionuję zasadności włączenia ich do zbioru tematycznego, chciałbym tylko zwrócić uwagę na fakt, że dokumenty zostały przedrukowywane na podstawie wcześniejszych wydań, jeszcze z okresu ZSRR. Autorzy zbioru nie uwzględnili faktu, że w ZSRR dokumenty publ ikowano ze znacznymi skrótami, nie zawsze zaznaczanymi w tekście i bez informacji co zawierał tekst opuszczony. Do uwagi tej skłania mnie również własne doświadczenie. Przygo­towując monografię o B iałostockim Zgrupowaniu Partyzanckim korzystałem m.in. ze sprawoz­dania dowództwa tego zgrupowania opublikowanego w zbiorze ,,Wsienerodnaja borba w Biełorussii protiw niemiecko-faszystskich zachwatczykow w gody Wielikoj Otieczestwien­noj Wojny" (t. II cz. 2, Minsk 1 984 s. 623 -630). 245 Po skonfrontowaniu drukowanego tekstu z oryginałem (NARB w Minsku, zesp. 3500, r. 4. t. 289, k. 8 - 1 8 )  okazało się, że w drukowanym tekście ze sprawozdania usunięto informacjeo trudnościach i niedostatkach w działalności zgrupowania. Czytelnik otrzymał jednostronny,zafałszowany tekst. Nie twierdzę, że jest tak również w tym przypadku. Chcę tylko zwrócić uwagę, że przedruk dokumentów z wcześniejszych wydawnictw bez informacji, że zostały one sprawdzone z oryginałem, mo:ie budzić wątpliwości czytelników i badaczy. Lepiej jest więc dokumenty publikować na podstawie oryginału, dodając informacje gdzie wcześniej były one już publikowane. Z opublikowanych w zbiorze dokumentów na szczególną uwagę zasługują dyrektywy nie­mieckich władz w sprawie wykorzystania siły roboczej ze Wschodu oraz sprawozdania z ich wykonania, składane przez terenowe władze okupacyjne. Wynika z nich, że metody werbunku siły roboczej na Białorusi ewaluowały od krótkotrwałych prób jej pozyskania na zasadach do­browolności do szeroko stosowanych drakońskich form policyjnego przymusu i terroru. Waż­ne miejsce w publikowanych dokumentach zajmuje opis ciężkiej sytuacji ludności kierowanej na roboty do Rzeszy i jej niewolniczego statusu w Niemczech. Część dokumentów przedsta­wia też udział białoruskich organizacji narodowych, działających na Białorusi za zgodą władz okupacyjnych, w werbunku ludności do pracy w Rzeszy. Szerzej prezentowane jest też w do­kumentach przeciwdziałanie werbunkowi ze strony radzieckiego ruchu podziemnego i party­zanckiego. Te ostatnie kwestie prezentowane są głównie w przedrukowanych w zbiorze artykułach prasowych, odezwach i ulotkach. W końcowej części żbioru znajdują się też dokumenty przedstawiające problemy związane z powrotem ludności w-yWiezionej na roboty do Rzeszy oraz działalność władz BSRR, zmie­rzającą do ustalenia stanu liczbowego rozmiarów wywózki na roboty Rzeszy. Zbiór zamyka fir­mowana przez Radę Komisarzy Ludowych BSRR tabela, przedstawiająca l iczby osób wysłanych na roboty do Rzeszy z poszczególnych obwodów z Białorusi. Wynika z niej, według danych z I. XII. l945r., że pracowało w Niemczech 399 3 74 mieszkańców republiki. Nie są to dane pełne, na co zwracają uwagę we wstępie autorzy zbioru. W zbiorze ·jest też wzmianka o regionie białostockim. Ważnym etapem w transporcie lud­ności z Białorusi do Rzeszy były stacje kolejowe w Grajewie i Wołkowysku. Z Białorusi do Rzeszy na roboty trafiała również zamieszkująca tam ludność polska, tym również z regionu białostockiego. Reasumując, należy stwierdzić, że recenzowany zbiór dokumentów w pełni zasługuje na uwagę czytełńików i badaczy dziejów najnowszych, zarówno ze względu na jego duże walory poznawcze jak i naukowe. Problem wykorzystania w Rzeszy siły roboczej z obszarów okupo­wanych wymaga dalszych źródłowych badań i studiów. Recenzowany zbiór dokumentów stanowi kolejny istotny krok na tej drodze. Michał Gnatowski 246 

Biełoruskije ostarbajtery. Ugon nasielenija Biełarussi na prinuditielnyje raboty w Giermaniju. Dokumienty i materiały. Kniga pierwaja 1941-1942, Minsk 1996, s. 302; Kniga wtoraja 1943-1944, Minsk 1997, s. 472.

Biełoruskije ostarbajtery. Ugon nasielenija Biełarussi na prinuditielnyje raboty w Giermaniju. Dokumienty i materiały. Kniga pierwaja 1941-1942, Minsk 1996, s. 302; Kniga wtoraja 1943-1944, Minsk 1997, s. 472.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Crossref