Faltyn, Regina

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Wałentyna Sawczyn, Микола Лукаш – подвижник українського художнього перекладу, Wydawnictwo Latopis, Lwów 2014, ss. 374.

Regina Faltyn

Crossref

Studia Wschodniosłowiańskie

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

RECENZJE 415pieśni społeczne, pieśń pasterską, pieśń żołnierską, pieśni miłosne, pieśni weselne,pieśni pogrzebowe, kołysankę, kolędy i pastorałki.Ponadto w tomie zamieszczono Sprawozdanie z projektu pt. „Gdzie bijeźródło... Kultura muzyczna pogranicza Polski i Białorusi, sześć fotograﬁi dokumen-tujących działania organizowane w ramach realizacji wymienionego projektu orazInformacje o autorach.Redaktorzy zadbali o stronę merytoryczną i formalną. Tom zredagowany sta-rannie, trudno dopatrzeć się w nim jakichkolwiek uchybień. Zamieszczone na po-czątku artykułów streszczenia w języku polskim/białoruskim i angielskim od razuprzybliżają tematykę danego artykułu.Słowa uznania należą się pomysłodawcom i realizatorom przedstawionego pro-jeku, organizatorom wspomnianych konferencji, redaktorom tomu i autorom arty-kułów, a szczególnie tym osobom, które uczestniczyły we wszystkich wymienionychtypach działań.Materiały zebrane w tomie dokumentują fenomen kulturowy polsko-białoru-skiego pogranicza utrwalony w bogactwie różnorodnej twórczości pieśniowej.Aby zachęcić do lektury recenzowanej publikacji, warto przytoczyć zamiesz-czony na okładce fragment recenzji „(...) Tom może być wykorzystywany przezlingwistów, folklorystów, etnografów, kulturoznawców oraz tych wszystkich, którzyinteresują się problemami pogranicza i pograniczności zwłaszcza w sferze języko-wej i kulturowej. Pieśń (...) dobrze odzwierciedla procesy interferencji, zapożyczeń,asymilacji, ogólniej mówiąc, wpływy sąsiadujących etnosów, wzajemne pożyczkii twórcze czerpanie z duchowej skarbnicy sąsiada”.Leonarda DacewiczBiałystokDOI 10.15290/sw.2016.16.32Wałentyna Sawczyn, Микола Лукаш – подвижник укра¨ıнського ху-дожнього перекладу, Wydawnictwo Latopis, Lwów 2014, ss. 374.Recenzowana książka w historii literatury ukraińskiej należy do nielicznychpublikacji przedstawiających w sposób rzetelny, uporządkowany i przejrzysty oso-bę i artystyczny dorobek genialnego ukraińskiego tłumacza, pisarza, językoznawcy,krytyka i leksykologa,Mykoły Łukasza. Zwraca też uwagę na jego przekłady, a takżezastosowane przez niego strategie translatorskie. Praca jest monograﬁą mało pozaUkrainą znanego, lecz wybitnego twórcy i mieści się w klasycznym nurcie badańhistoryczno-literackich uwzględniających specyﬁczny kontekst kultury ukraińskiej– kolejne próby europeizowania macierzystej literatury, tym razem poprzez „poli-tykę translatorską”, z uwzględnieniem wszystkich ograniczeń sowieckiego reżimu,w którym żył i próbował konfrontować własną literaturę. Do tej pory na grun-cie ukraińskim nie ukazała się żadna tak profesjonalna i kompletna publikacja,traktująca o dorobku M. Łukasza. Można wymienić obszerny dwutomowy zbiór416 RECENZJEwspomnień ludzi jemu współczesnych poświęcony życiu i działalności tłumaczapt. Nasz Łukasz (Zob. Наш Лукаш pod. red. Ł. Czerewatenki, Kijów T. 1. 2009,T. 2. 2011), jednak trudno jest oprócz przeważających komplementów wypowie-dzianych na cześć M. Łukasza znaleźć wśród nich teksty wartościowe pod względemmerytorycznym. Kilka krytycznych prac, na temat twórczości Łukasza, których au-torami są H. Koczur, M. Nowykowa, T. Cymbaliuk, A. Sodomor, zostało opubliko-wanych w czasopismach „Suczastist”’, „Wseswit”, „Prapor”, „Litopys” czy „Mowata istoria”.Jest to już druga publikacja W. Sawczyn dotycząca twórczości Łukasza. Pierw-sza z nich – to Bibliohraﬁcznyj pokażczyk (Zob. Бiблiографiчний покажчик,pod red. W. Sawczyn, Kijów 2003), w którym znajduje się spis wszystkich wy-danych przekładów autorstwa Łukasza, jak również jego własnych utworów: poezji,prac badawczych, listów. Zamieszczone są również informacje o publikacjach natemat tłumacza. Natomiast w 2006 roku autorka obroniła pracę doktorską: Nowa-torstwa Mykoły Łukasza w historii przekładu ukraińskiego.Recenzowana książka została podzielona na cztery części – rozdziały głów-ne, w każdym z nich autorka wyodrębniła kilka podrozdziałów. Rozdział pierw-szy opisuje tło społeczne i kulturalne, w którym żył i tworzył Mykoła Łukasz.Aby czytelnik mógł w pełni zrozumieć istotę indywidualnego stylu tłumacza, au-torka wymienia wiele językowych i pozajęzykowych czynników, wpływających nakontekst związany z procesem tłumaczenia. Wśród nich znalazł się, według mnienajciekawszy z nich, czyli „podwyżnyctwo” – fenomen, który sprawił, że mimotrudnych warunków panujących w drugiej połowie dwudziestego wieku (cenzura,nacisk ideologiczny, zdegradowanie języka ukraińskiego do poziomu „języka do-mowego”) kultura i literatura ukraińska nie tylko potraﬁły przetrwać ale zdołałyugruntować się i rozwijać. Propagatorem tego procesu pod koniec dwudziestegowieku był właśnie Mykoła Łukasz, kontynuując tym samym dzieło innego wybit-nego działacza, żyjącego i tworzącego w drugiej połowie dziewiętnastego wieku,Pantałejmona Kulisza. Ich mottem było „kulturowe odrodzenie państwa poprzezodrodzenie się języka”. W kolejnej części rozdziału autorka przedstawia i opisujeróżnorodność stylów, gatunków a także języki, z których tłumaczył Łukasz (jestich ponad 20). Wybierał on dzieła literatury światowej, reprezentujące różne nurtyi tendencje literackie. W jego dorobku artystycznym znalazły się także tłumacze-nia słów pieśni czy libretta oper uznawane za arcydzieła muzyki światowej, jak naprzykład Łucja z Lamermuru G. Donicettiego czy Don Giovanni W. A. Mozarta.Oprócz działalności przekładowej, własnej oryginalnej twórczości Łukasz był teżkrytykiem literackim i leksykografem, a także redaktorem literatury tłumaczonej.W rozdziale drugim Sawczyn zatrzymuje się na kolejnym aspekcie przekładów– funkcji mowotwórczej. Autorka zauważa, że w zależności od danej kultury istnie-nie przekładu odgrywa inną rolę, jego przeznaczenie i cel są różne. W ukraińskiejnauce o tłumaczeniu badacze zwracają szczególną uwagę na „narodotwórczą misjęprzekładu”, umieszczając go w centralnym miejscu systemu literackiego (rozwinię-cie tego zagadnienia można znaleźć w publikacji Maksyma Strichy Укра¨ıнськийхудожнiй переклад: мiж лiтературою та нацiтворенням, Kijów 2006). Sytu-acja ta może zaistnieć, jak podkreśla Sawczyn, jeśli spełniony zostanie jeden z trzechwarunków, wpływających bezpośrednio na stan przekładu: 1. gdy literatura ory-RECENZJE 417ginalna znajduje się w fazie tworzenia, 2. gdy literatura oryginalna pozostaje naperyferiach danego systemu literackiego lub jest słabo rozwinięta, 3. gdy literaturaoryginalna przebywa w stanie kryzysu, co generuje niezapełnioną pustkę w syste-mie. Wyodrębnienie tych trzech powodów pokazuje, że literatura jako „polisystem”łączy wszystkie główne i drugorzędne systemy istniejące w kulturze a literatura tłu-maczeniowa jest jej nierozerwalną częścią. W dalszej części rozdziału autorka doko-nuje analizy utworów Łukasza, ukazując ich intertekstualność (m.in. odwołanie dotradycji ukraińskich bajek, dum, pieśni ale również dzieł ukraińskich pisarzy, takichjak Taras Szewczenko, Pantałejmon Kulisz, Łesia Ukrainka, Marko Wowczok, IwanFranko, Pawło Tyczyna) oraz wykorzystywane przez niego bogactwo synonimicz-ne. Ta ostatnia cecha szczególnie mocno wpłynęła na wzbogacenie języka. Niektórefragmenty tłumaczeń Łukasza posiadały kilka wersji, z których autor wybierał naj-lepszą. Sawczyn pisze też o związkach frazeologicznych wielokrotnie wykorzystywa-nych w przekładach. Autor dzielił je na jednostki frazeologiczne i łączył w nowe,niesztampowe wyrażenia, uzyskując tym sposobem niecodzienne efekty stylistycznea równocześnie demonstrując bogactwo języka ukraińskiego i jego możliwości.Część trzecią rozpoczyna podrozdział opisujący problem odtworzenia semanty-ki realiów innych języków w przekładzie, z którym musi zmierzyć się każdy tłumaczliteratury. Jedną z charakterystycznych cech twórczości Łukasza jest jego specyﬁcz-ne podejście do tego zagadnienia. Tłumacz często miesza informacje dotyczące na-rodowych i kulturalnych uwarunkowań, dopuszcza zmiany kolorytu wykorzystującmetodę upodobnienia i metodę transkrypcji. W dalszej części czytamy o ważnymelemencie każdego dzieła literackiego, w tym również tłumaczenia, jakim są nazwywłasne – ich etymologia, budowa, właściwości semantyczne, informacje, które sąw nich zakodowane. Sawczyn prezentuje wymiar onimów w przekładach Łukasza.Zwraca uwagę przede wszystkim na sposób, w jaki autor odtwarza nazwy orygi-nalne w swoich przekładach: 1. za pomocą tłumaczenia podstawy słowa i imitacjęformy z języka wyjściowego, posługując się w tym celu odpowiednimi suﬁksami czykońcówkami, 2. odnajdując analogiczne słowo, funkcjonujące w języku ukraińskimlub 3. stosując transliterację nazwy oryginalnej, gdy do tego zachęca oryginał, jed-nak jest to potwierdzone bardzo małą ilością przykładów (zatem można sądzić,że tłumacz rzeczywiście unikał tego sposobu). Oprócz różnych metod tłumaczenianazw własnych Łukasz z powodzeniem transponował na grunt języka ukraińskiegoneologizmy utworzone przez autorów oryginałów. Szczególnie trudny był przekładneologizmów autorskich napisanych w długim czasowym oddaleniu od formułujące-go się tłumaczenia, użyte wówczas w oryginale słowo mogło z upływem czasu zostaćwchłonięte przez system językowy. Jednak, jak zaświadcza autorka, analiza przy-kładów pokazuje, że neologizmy Łukasza są niebanalne, oryginalne pod względemmetaforycznym, łączą w sobie wielorakość skojarzeń i wywołują niekonwencjonalneefekty stylistyczne. Podobnie były opisywane związki frazeologiczne, tak często wy-korzystywane w łukaszowych tłumaczeniach. Na koniec rozdziału Sawczyn, w celuzobrazowania sposobu tłumaczenia Łukasza, prezentuje przekład wiersza RagingFortune Roberta Burnsa. Z dokonanej analizy wynika, że autor umiał bezbłędnieodtworzyć rytmikę oryginału, w mistrzowski sposób oddał ekspresję tekstu, odna-lazł w ukraińskiej tradycji literackiej motywy i obrazy, które pokazał w nowym,głębszym, niż znany do tej pory, wymiarze.418 RECENZJEOstatni, czwarty rozdział, poświęcony jest recepcji twórczości Mykoły Łukaszana Ukrainie. Autorka zaznacza, że ogrom twórczego spadku, który zostawił po so-bie tłumacz i pisarz nie doczekał się jeszcze kompletnej publikacji, jest rozproszonyw wielu czasopismach i gazetach, takich jak „Literaturna gazeta” (ukr. „Лiте-ратурна газета”), „Witczyzna” (ukr. „Вiтчизна”), „Wseswit” (ukr. „Всесвiт”),„Literaturna Ukraina” (ukr. „Лiтературна Укра¨ıна”), „Suczasnist”’ (ukr. „Су-часнiсть”). Mimo, iż działalność Mykoły Łukasza była wielotorowa, zasłynął onprzede wszystkim jako tłumacz. Od 1956 roku był członkiem Związku PisarzyUkrainy i od tego momentu zatracił się w pracy przekładowej. Jeden za drugimdrukowane były jego tłumaczenia dzieł m.in. R. Burnsa, L. De Vegi, G. Boccaccia,F. Schillera, I. Madach. W latach 1953–1969 wydano 21 jego przekładów. Potemnastąpił czas wyłączenia Łukasza z życia literackiego – cena, jaką zapłacił za wal-kę o ukraiński język, kulturę i państwowość. Druk jego przekładów wznowionow 1979 roku, a w 1990 roku osiągnął on dużą powszechność. Jak zauważa Saw-czyn, związane jest to ze zwróceniem większej uwagi na działalność Łukasza pojego śmierci w czasie, gdy Ukraina odzyskała niepodległość oraz z wprowadzeniemdo programu nauczania przedmiotu „literatura zagraniczna”, do czego wykorzy-stywane były przekłady tłumacza. Niestety nawet te przekłady M. Łukasza, którejednogłośnie były uważane za arcydzieła tłumaczenia, nie były należycie docenio-ne. (Por. W. Sawczyn, Микола Лукаш – подвижник укра¨ıнського художньогоперекладу, s. 245). Jedynym wyróżnieniem, które otrzymał jeszcze za życia byław roku 1988 nagroda im. Maksyma Rylskiego za tłumaczenia utworów: Dekame-ron G. Boccaccia, Faust J. W. Goethego i Madame Bovary G. Flauberta. Jednak,zdaniem autorki, zainteresowanie osobą i działalnością Łukasza wciąż rośnie. Miałon swoich naśladowców, którzy kontynuowali zapoczątkowany przez niego projektodrodzenia kultury i literatury ukraińskiej. Wśród niech należy wymienić Hryho-rija Koczura, wieloletniego przyjaciela Mykoły Łukasza oraz popularyzatora jegotwórczości, Mychajła Moskałenka. Ich zasługi w usystematyzowaniu dzieł Łuka-sza, jak również ich krytycznej analizie jest nieoceniona. Według autorki analizaliteratury poświęconej biograﬁi Mykoły Łukasza, jak również jego twórczości po-zostawia wiele do życzenia, pojawiają się w niej niesprawdzone fakty, niekonkret-ne informacje, przede wszystkim powiązane z błędnym przypisaniem autorstwaprzekładom.Podsumowując swoją publikację Wałentyna Sawczyn opisuje Łukasza przedewszystkim jako wybitnego tłumacza, z którego imieniem powiązany jest nowy etaprozwoju przekładu artystycznego w Ukrainie. Wybierając utwory ponad stu róż-nych światowych autorów sprawił, że arcydzieła literatury zabrzmiały w jego ukra-ińskiej interpretacji. Misja Łukasza związana była również z socjologicznym i naro-dowym kontekstem, dlatego też wybory tłumacza padały na tematy, które dawaływyraz jego obywatelskim przekonaniom. Także językowe nowatorstwo: wykorzysty-wana w utworach leksyka, frazeologia ponadto rytmiczne, intonacyjne i brzmienio-we zabiegi poszerzyły potencjalne możliwości języka ukraińskiego, zdegradowane-go do poziomu mowy domowej. Mykoła Łukasz swoimi translatorskimi wyboramiprzede wszystkim pokazywał zrozumienie, jak ważną rolę odgrywa przekład w od-budowaniu kultury rodzimej, dlatego też jego działalność wychodzi za ramy pracytłumacza.RECENZJE 419Wałentyna Sawczyn stworzyła publikację ponadprzeciętną, której głównymwalorem jest aktualność podjętego tematu. Imponująca ilość zgromadzonych i pro-fesjonalnie zanalizowanych materiałów źródłowych pozwala stwierdzić, że książkajest pracą fachową, nie pozostawiającą wątpliwości co do kompetencji naukowejautorki. Duże uznanie budzi logiczna organizacja tekstu – podział tematyczny, od-powiednio dobrane przykłady i jasno sformułowane wnioski. Uważam, że można jązarekomendować nie tylko polskiemu czytelnikowi, któremu postać Mykoły Łuka-sza jest najprawdopodobniej zupełnie obca ale również odbiorcy ukraińskiemu, copozwoli na usystematyzowanie posiadanej już, a często niekompletnej na ten tematwiedzy.Regina FaltynKraków

Wałentyna Sawczyn, Микола Лукаш – подвижник українського художнього перекладу, Wydawnictwo Latopis, Lwów 2014, ss. 374.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Wałentyna Sawczyn, Микола Лукаш – подвижник українського художнього перекладу, Wydawnictwo Latopis, Lwów 2014, ss. 374.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w