recenzjaWydział Historyczno-Socjologiczny, Uniwersytet w Białymstok

Pauliuchuk, Vadzim

Białostockie Teki Historyczne

Vadzim Pauliuchuk

null null

Crossref

Marcin Borys, Polska emigracja do Stanów Zjednoczonych do 1914 roku, Toruń 2011, ss. 224

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

306 Artykuły recenzyjne i recenzjeW zakończeniu polskiemu historykowi wypadnie dodać, iż wygasająca odwielu lat dyskusja w naszej rodzimej historiograﬁi nad kronikami Odrodzeniaw Polsce i Rzeczypospolitej, dzięki rosyjskiemu historykowi przywołana zostałaponownie.Teresa Chynczewska-HennelWydział Historyczno-SocjologicznyUniwersytet w BiałymstokuMarcin Borys, Polska emigracja do Stanów Zjednoczonych do1914 roku, Toruń 2011, ss. 224Z zainteresowaniem sięgnąłem po pracę zapowiadającą – jak wskazuje tytuł– problematykę polskiej emigracji do Stanów Zjednoczonych. Autor zajmuje sięhistorią polskiej emigracji, dziejów Polonii amerykańskiej, historią społecznąXIX w.Ramy czasowe niniejszej pracy obejmują praktycznie kilka wieków, począw-szy od 1608 roku, a więc pojawienia się pierwszych polskich osadników w Ame-ryce Północnej, do 1914 roku i wybuchu I wojny światowej.Książka składa się ze wstępu, trzech rozdziałów i zakończenia. Tekst za-wiera również 7 tabel. Załączona bibliograﬁa składa się ze źródeł drukowanych(wydawnictwa źródłowe, prasa, kalendarze, pamiętniki, wspomnienia, korespon-dencja, księgi jubileuszowe) oraz opracowań (132 pozycji).Praca nosi z założenia charakter syntetyczny, a materiały źródłowe (w tymXIX-wieczna prasa polonijna z USA) zostały wykorzystane przez Autora raczejdla urozmaicenia narracji. Bazę źródłową można określić jako dość skąpą, Autornie wykorzystał bowiem żadnych źródeł archiwalnych. Wydawnictwa źródłoweobejmują dane statystyczne dotyczące polskiej ludności Chicago, teksty źródłowezwiązane z historią Indian, Konstytucję USA oraz kilka innych pozycji. Autorwybiórczo sięgnął do prasy („Dziennik Chicagowski” z lat 1893–94, 1897–98,„Naród Polski” z roku 1897), wykorzystując jako źródła również współczesnemagazyny polonijne: „Kalejdoskop” (Weekendowy Magazyn „Dziennika Związ-kowego”) z 2006 r. oraz „Polonię” z 2007 r. Zarówno XIX- jak i XXI-wieczneperiodyki reprezentują – i to bardzo selektywnie – wyłącznie prasę polonijnąz Chicago. Autor pominął m.in. tak cenne źródła, jak pamiętniki emigrantów zeStanów Zjednoczonych przygotowane na konkurs Instytutu Gospodarstwa Spo-łecznego w latach 1930., a opublikowane potem w dwutomowej edycji1.1 Pamiętniki emigrantów: Stany Zjednoczone, red. J. Dziembowska, Warszawa 1977, t. I–II.Artykuły recenzyjne i recenzje 307Wykaz literatury przedmiotu jest daleko niekompletny i nie uwzględnianp. działalności wydawniczej i naukowej Instytutu Amerykanistyki i StudiówPolonijnych Uniwersytetu Jagiellońskiego, specjalizujących się w tej tematyce.W ostatnich latach ukazały się kolejne ciekawe prace dotyczące omawianegotematu. We współredagowanym przez pracowników naukowych Instytutu kwar-talniku „Studia Migracyjne – Przegląd Polonijny” (przed 2009 – „PrzeglądPolonijny”) opublikowano analizę porównawczą dotyczącą metodologii badańnad imigracją/etnicznością w Europie i USA, autorstwa Ewy Morawskiej2 orazpracę Jose Moya dotyczącą ogólnych zagadnień imigracji i asymilacji w USAod połowy XIX w. do 1930 r.3 Natomiast w zeszytach naukowych Instytutu„Ad Americam. Journal of American Studies”, promujących studia i badaniaamerykanistyczne w Polsce w tym za pośrednictwem prac o charakterze in-terdyscyplinarnym, w 2002 r. opublikowano interesujące studium porównawczeTadeusza Palecznego, dotyczące emigracji do Stanów Zjednoczonych Polakówi Irlandczyków4.Warto też wspomnieć o opracowaniach badaczy Środkowoeuropejskiego Fo-rum Badań Migracyjnych i Ludnościowych w Warszawie. Z najnowszych tytu-łów dotyczących badanej problematyki warto wskazać ciekawą i wartościowąpracę porównawczą Briana McCooka, poświęconą emigrantom polskim w re-gionach górniczych – Zagłębiu Ruhry oraz Północno-Wschodniej Pensylwa-nii5. Ze względu na rok wydania (2011), być może pozycja ta nie jest znanaAutorowi.W pierwszym rozdziale zatytułowanym Polska emigracja polityczna i za-robkowa do końca XIX wieku Autor pobieżnie omawia emigrację z ziem pol-skich w dłuższym przedziale czasowym. W tej części pracy nie koncentrujeuwagi wyłącznie na emigracji do USA, bowiem jej znaczne fragmenty do-tyczą emigracji polskiej do innych krajów – zarówno pozaeuropejskich (Ka-nada, Brazylia, Argentyna), jak i europejskich. Przedstawiona natomiast hi-storia emigracji z ziem polskich do Ameryki Północnej obejmuje wydarze-nia, poczynając od XVII-wiecznych: kolonizacji Nowego Świata z udziałemnielicznych Polaków oraz wychodźstwa przedstawicieli niektórych grup reli-gijnych z I Rzeczypospolitej w drugiej połowie stulecia. Wspomniane są teżpoczątki emigracji politycznej w XVIII wieku, która nabiera większej skali2 E. Morawska, Badania nad Imigracją/Etnicznością w Europie i Stanach Zjednoczonych: Ana-liza porównawcza, „Studia Migracyjne – Przegląd Polonijny” (1) 2009, s. 7–26.3 J. Moya, Immigration, Development, and Assimilation in the United States in a Global Per-spective, 1850–1930, „Studia Migracyjne – Przegląd Polonijny” (3) 2009, s. 89–104.4 T. Paleczny, A Comparative Study of Emigration to the United States from Ireland and Poland,„Ad Americam” (3) 2002.5 B. McCook, The Borders of Integration. Polish Migrants in Germany and the United States,1870–1924, Athens (Ohio) 2011.308 Artykuły recenzyjne i recenzjew okresie porozbiorowym, zwłaszcza po upadkach powstań listopadowegoi styczniowego. Układając swoja narrację w porządku chronologicznym, Au-tor wzmiankuje dalej o emigracji zarobkowej w drugiej połowie XIX i początkuXX wieku. Jak pisze (s. 9): „Sytuacja zmieniła się dopiero w drugiej połowieXIX w., kiedy czynniki natury politycznej zaczęły ustępować motywom o pod-łożu ekonomicznym”.W tym miejscu brakuje choćby krótkiej wzmianki, że migracja z Polski doStanów Zjednoczonych była i jest częścią procesów ogólnoeuropejskich i ogól-noświatowych. Sytuacja w Europie w XIX w. diametralnie się zmieniła wrazz postępem cywilizacyjnym, rozwojem gospodarki kapitalistycznej, przemysłu,transportu i wdrożeniem na niespotykaną dotychczas skalę w historii ludzkościwynalazków technicznych. W okresie od połowy XVIII wieku do 1900 rokuliczba ludności w Europie wzrosła trzykrotnie, z 140 do 430 mln osób (od 17%do 25% ludności świata), ponieważ śmiertelność zmniejszyła się ze względu napoprawę warunków życiowych, a płodność została jeszcze na wysokim pozio-mie. Produkcja masowa we wszystkich gałęziach gospodarki oraz rozwój środ-ków transportu stworzyły podstawy do największej migracji w historii świata,która nie byłaby możliwa bez kolei żelaznych i parowców. Znaczne obniże-nie kosztów przetransportowania ludzi i ładunków w wyniku wojny cenowejmiędzy przewoźnikami transatlantyckimi, przyczyniło się do powstania współ-czesnego handlu światowego. Ten z kolei spowodował znaczną aktywizacjęprzemieszczania się ludzi do pracy między krajami. Oba wspomniane zjawiskadały o sobie znać ze zdwojoną siłą jeszcze przed wybuchem I wojny świato-wej w 1914 roku6.Można zgodzić się z Autorem odnośnie zaproponowanej przez niego górnejgranicy czasowej rozpatrywanego okresu, kiedy pisze on, że „Wybuch wojnyw Europie niemal całkowicie wstrzymał napływ nowych emigrantów” (s. 8).Wątpliwości budzi natomiast przypisywanie zbyt idealistycznych pobudek, którejakoby decydowały o zaniechaniu masowych wyjazdów za granicę w celach za-robkowych. Przed Polakami stanęła zaś wizja odzyskania niepodległego państwa.W tym momencie na bok należało odłożyć wszelkie myśli o wyjeździe za granicę.Cały wysiłek koncentrowano na odbudowie kraju (s. 8). Wizja i nadzieje na od-zyskanie własnego państwa stała się oczywista dla szerokich kręgów ludnościpolskiej na emigracji i w kraju dopiero pod koniec wojny, a prawdziwa odbu-dowa ojczyzny rozpoczęła się jeszcze później – po wojnie polsko-bolszewickiej.Przecież emigracja z ziem polskich występowała również po odbudowie państwapolskiego, a mniejsza skala zjawiska w porównaniu z okresem przedwojennymbyła spowodowana głównie zmianą polityki imigracyjnej USA w tym okresie,a zwłaszcza wprowadzeniem Immigration Acts z 1921 i 1924 znacznie ograni-6 J. Moya, op. cit., s. 91.Artykuły recenzyjne i recenzje 309czających imigrację z krajów Europy Środowo-Wschodniej i Południowej. Nato-miast część osób zdecydowała się wrócić po wojnie ze Stanów Zjednoczonychdo rodzinnych stron7.Na więcej uwagi zasługują też, moim zdaniem, ogólne procesy urbaniza-cyjne. Ludność Europy od połowy XIX w. do I wojny światowej masowo mi-growała do miejscowości i regionów bardziej uprzemysłowionych i zurbanizowa-nych w obrębie własnego kontynentu oraz przemieszczała się w tym celu przezAtlantyk. Do USA w tym okresie wyjechało kilka milionów Polaków, głów-nie chłopów. Kształtowanie się Polonii amerykańskiej w znacznym stopniu byłoprocesem urbanizacyjnym, bowiem ludność pierwotnie wiejska – z racji zatrud-nienia w przemyśle – w naturalny sposób zmieniała swoje przyzwyczajenia i stylżycia.Większość emigrantów polskich nie zamierzała na stałe zostawać za oce-anem, dążąc wyłącznie do poprawy własnej sytuacji materialnej. Życie potoczyłosię jednak inaczej, a mimo pochodzenia z trzech różnych zaborów, na nowejziemi emigranci polscy stworzyli wspólnotę narodową. Potomkowie emigrantówzarobkowych z przełomu XIX i XX wieku stanowią dzisiaj podstawową częśćPolonii w USA.W rozdziale drugim Autor podaje podstawowe informacje z historii StanówZjednoczonych od okresu kolonizacji do przełomu XIX i XX wieku. Przedstawiatu również problematykę imigracji do Stanów Zjednoczonych, dążąc do omówie-nia – zresztą pobieżnie – ruchów migracyjnych do tego kraju z Europy i innychczęści świata. Rozdział ten Autor zamyka wzmiankami dotyczącymi kształtowa-nia się polityki antyimigracyjnej USA na przełomie XIX i XX wieku. Jeszcze weWstępie do książki (s. 8) Autor zauważa, że szczególnie interesujące w kontekściedzisiejszych starań Polski o wprowadzenie ruchu bezwizowego wydaje się omó-wienie amerykańskiej polityki imigracyjnej’. Bez wątpienia jest to ważny wątek,ale bez uwzględnienia całej XX-wiecznej amerykańskiej polityki imigracyjnejnie da się wprost powiązać wydarzeń z przełomu XIX i XX wieków z tym, comamy współcześnie.W pierwszym podrozdziale Pierwsi Polacy na kontynencie amerykańskim,ostatniego trzeciego rozdziału Polacy w USA – ich historia, początki osadnic-twa i kształtowanie się sieci paraﬁalnej autor wspomina między innymi naj-wybitniejszych Polaków w Stanach Zjednoczonych, m.in. rodziny Zaborowskichi Sadowskich, Tadeusza Kościuszki, Kazimierza Pułaskiego, emigrantów po po-wstaniu listopadowym, uczestników wojny secesyjnej, emigrantów po powstaniustyczniowym.7 A. Walaszek, Reemigracja ze Stanów Zjednoczonych do Polski po I wojnie światowej(1919–1924), Kraków 1983.310 Artykuły recenzyjne i recenzjeKolejny podrozdział Początki i rozwój osadnictwa dotyczy głównie wyda-rzeń z XIX wieku, obejmuje kwestie związane z podjęciem decyzji odnośniewyjazdu przez przyszłych emigrantów, opisuje warunki podróży. Są tam przyto-czone informacje dotyczące rozmiarów badanego zjawiska na podstawie danychdotyczących wychodźstwa z poszczególnych zaborów oraz dotyczące strukturyspołeczno-zawodowej emigrantów, polskich organizacji narodowych w USA, pol-skiej prasy w tym kraju. W tej części książki Autor odwołuje się m.in. do pracAndrzeja Brożka8 i Floriana Stasika9.Pierwszymi organizacjami polonijnymi były te związane z Kościołem kato-lickim. Ostatni podrozdział rozdziału trzeciego dotyczy właśnie tworzenia pol-skiej sieci paraﬁalnej w USA. Jest on, moim zdaniem, najbardziej wartościową– choć bynajmniej nie nowatorską – częścią całej książki. Brak natomiast od-wołania się do książki Doroty Praszałowicz Amerykańska etniczna szkoła pa-raﬁalna10, chociaż w Bibliograﬁi Autor przytacza inne pozycje jej autorstwa.Do ciekawych wątków pracy można zaliczyć również opis konﬂiktu katolikówpolskich z miejscową hierarchią katolicką o pochodzeniu przeważnie irlandzkimi niemieckim, co przyczyniło się na początku XX w. do utworzenia PolskiegoNarodowego Kościoła Katolickiego z inicjatywy ks. Franciszka Hodura (konse-krowanego później na biskupa). Tu Autor nie wykorzystał jednak cennych dziełTadeusza Majewskiego11 czy Czesława Kuliczkowskiego12.Na więcej uwagi zasługuje natomiast sprawa integracji emigrantów do spo-łeczeństwa amerykańskiego, zwłaszcza w zakresie przysługujących emigrantomz ziem polskich praw obywatelskich, politycznych i gospodarczych. Przydałabysię też analiza wpływu następujących czynników: poziomu organizacji przemy-słu w USA, poziomu interwencji państwa w sprawy gospodarcze i kulturowe,stanu społeczeństwa obywatelskiego, na możliwość integracji Polaków etc. Ist-niał problem dzieci emigrantów polskich w szkołach w Stanach Zjednoczonych,które z reguły uznawano za mniej inteligentne od dzieci innych grup etnicznychze względu na słabą znajomość języka angielskiego oraz mniejszy w porów-naniu z innymi grupami imigrantów wysiłek rodziców polskich skierowany nawykształcenie dzieci13.Ogólnie, analizując braki w tekście rozpatrywanej pracy, należy stwier-dzić, że wynikają one po części z ogólnych założeń Autora, a także zwią-zane są z nieuwzględnionymi w ramach książki historią i metodologią badań8 A. Brożek, Polonia amerykańska 1854–1939, Warszawa 1977.9 F. Stasik, Polska emigracja w Stanach Zjednoczonych Ameryki 1865–1914, Warszawa 1985.10 D. Praszałowicz, Amerykańska etniczna szkoła paraﬁalna: studium porównawcze trzech wy-branych odmian instytucji, Wrocław 1986.11 T. Majewski, Biskup Franciszek Hodur i jego dzieło, Warszawa 1987.12 Cz. Kuliczkowski, Father Franciszek Hodur, Scranton 2002.13 B. McCook, op. cit., s. 29.Artykuły recenzyjne i recenzje 311przedmiotu. Problem złożonego zjawiska emigracji jest problemem interdyscy-plinarnym, w badaniach nad nim, pomimo wątków historycznych, występująteż wątki socjologiczne, politologiczne, demograﬁczne, antropologiczne, eko-nomiczne, prawnicze oraz dotyczące geograﬁi społecznej. Główne współczesnepodejścia metodologiczne do emigracji można znaleźć we wspomnianej wyżejpracy Ewy Morawskiej14.Ponieważ Autor zajmuje się popularyzacją historii, widocznie jego zamia-rem było przygotowanie tekstu zrozumiałego dla różnych grup odbiorców orazogólne wprowadzenie czytelnika w ciekawy i być może nie do końca dobrzeznany odbiorcy temat. Mając na uwadze rozległą literaturę przedmiotu, z którejAutor skorzystał w niepełnym stopniu, treść książki może budzić pewien niedo-syt, zwłaszcza w zakresie przebiegu procesów stopniowego przystosowania sięemigrantów polskich do nowych warunków życia za Atlantykiem, kształtowaniasię świadomości narodowej tej grupy, jej stopniowego awansu ekonomicznegoi włączania się w życie społeczno-polityczne USA.Zrozumiała jest chęć przedstawienia przez Autora badanego zjawiska naszerszym tle procesów migracyjnych, wątpliwości może budzić natomiast obﬁ-tość stron, niedotyczących bezpośrednio omawianej tematyki.Reasumując, tytuł książki niezupełnie odzwierciedla jej zawartość, w zwią-zku z czym pracy nie można uznać za udaną. Nawet pomijając sprawę niewy-korzystanej bazy źródłowej do podjętego tematu, częściowe tylko uwzględnienieprzez Autora dostępnej literatury przedmiotu, należy uznać, że rozpatrywaneopracowanie niestety nie spełnia oczekiwań czytelników zainteresowanych pro-blematyką polskiej emigracji do Stanów Zjednoczonych.Vadzim PauliuchukWydział Historyczno-SocjologicznyUniwersytet w BiałymstokuMykoła Riabczuk, Ponad resentymentami. Czytając WasylaKuczabskiego, „Arcana” nr 98–99 (2–3/2011, s. 245–254.W dwumiesięczniku „Arcana”, numery 98–99 (2–3/2011) ukazał się zgrabnyartykuł Mykoły Riabczuka, dotyczący książki opublikowanej w 1934 roku w Ber-linie przez Wasyla Kuczabskiego, a opracowanej przez niego w okresie, gdy prze-bywał w Niemczech jako ukraiński emigrant. Autor artykułu starał się wykazać,że książka przez niego omawiana, prezentuje się jako opracowanie rzeczowe i na-cechowane obiektywizmem. Nie zaznaczył jednak, że w tej niemieckojęzycznej14 E. Morawska, op. cit.

Marcin Borys, Polska emigracja do Stanów Zjednoczonych do 1914 roku, Toruń 2011, ss. 224

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)