Filipow, Krzysztof

Białostockie Teki Historyczne

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

300 Artykuły recenzyjne i recenzjei języków, wywalczy sobie należne miejsce w publikacjach młodego pokoleniahistoryków polskich.Daniel GrinbergBiałystokG. Franquinet, P. Hammer, H. Schoenawa, L. Schoenawa,Litzmannstadt, Rozdział historii niemieckiego pieniądza. Einkapitel deutscher geldgeschichte. A Chapter of German Mo-netary History, [Regenstauf] 2010, il. cz-b., ss. 164.Czterech autorów (jeden Holender i trzech Niemców) wydało książkę ważnąi potrzebną do poznania dziejów pieniądza zaliczanego do problematyki niemiec-kiej oraz polskiej numizmatyki. Z inicjatywy Holendra Guy M. Y. Ph. Franqu-ineta1 (urodzonego w 1947 r. w Den Haag) kupca i rzeczoznawcy numizma-tycznego oraz tłumacza, zasłużone wydawnictwo „Dietl Verlag” wydało w serii„Mu¨nzen & Sammeln” pracę poświęconą dziejom pieniądza obiegającego narynku zamkniętym, czyli terenie getta w Łodzi.Do współpracy zaprosił trzech wybitnych badaczy numizmatyki czasów naj-nowszych inż. Petera Hammera oraz Hartmuta i Lothara Schoenawa (syna i ojca).Hammer2 (ur. 1934 w Lipsku) to specjalista od metalu, co było niezmiernie po-trzebne do analizy materiału numizmatycznego (m.in. magnezu użytego do pro-dukcji monet), a także stempli i urządzeń do produkcji w gettcie. Rodzina zaśSchoenawa3 (Lothar ur. w 1920 r. w Berlinie; Hartmut ur. w 1951 r. także w sto-licy Niemiec) to znana i zasłużona, działająca od wielu dziesięcioleci rodzinnaﬁrma zajmująca się handlem monetami oraz wydawaniem prac i katalogów z za-kresu numizmatyki – szczególnie niemieckiej.Wydana w trzech językach (po polsku, niemiecku i angielsku) w jednymtomie jest ważnym wydarzeniem edytorskim. W jednym tomie pomieszczonobowiem dostępną wiedzę na temat pieniądza obiegającego na terenie getta łódz-kiego w czasie wojny. Już samo wprowadzenie owego pieniądza jest ewene-1 Guy Franquinet kieruje też własną ﬁrmą Dutchman Numismatik i Mineraloelgesellschaft. Pozazainteresowaniami ze sfery numizmatyki w kręgu jego zainteresowań badawczych jest także historiaruchów młodzieżowych i ruchów społecznych. Mieszka w Niemczech.2 Peter Hammer ma tytuł dr. inż. metalurgii; od 1990 r. pracował w Niemieckim InstytucieArcheologicznym we Frankfurcie nad Menem i jest wykładowcą na wielu uczelniach niemieckich.3 Lothar Schoenawa wraz z synem Hartmutem od 1986 r. prowadzili w Berlinie, wspólnie ﬁrmęzajmującą się handlem numizmatycznym oraz wydawnictwami. Syn był absolwentem UniwersytetuChemicznego i Technicznego w Berlinie. Byli specjalistami od rozpoznawania fałszerstw monet.Ojciec Lothar zmarł 7 lutego 2007 r.Artykuły recenzyjne i recenzje 301mentem samym w sobie. Nawet tak duże getto jak warszawskie czy też innegetta na terenie Generalnego Gubernatorstwa własnego pieniądza „zastępczego”nie posiadały. Wyjątkiem były getta na ziemiach okupowanych do 1941 r. przezSowietów: w Bielsku Podlaskim i Sokółce (emisje 1941 r.) oraz w obozie dlaŻydów holenderskich w Westerbork4. Ewenementem była także emisja bonów –pieniądza obozowego dla Żydów przetrzymywanych we „wzorcowym” obozie naziemiach czeskich (Protektorat Czech i Moraw) w Teresinie – Theresienstadt5.Tematyką pieniądza getta łódzkiego zajmowano się także w Polsce. Wśródbadaczy tego zagadnienia znajdowali się Andrzej Piwowarczyk, Anatol Gupie-niec, Stanisław Bulkiewicz, Jerzy Piniński i Jacek Strzałkowski. Po raz pierwszyproblematykę pieniądza żydowskiego w gettcie łódzkim podjął na łamach „Biu-letynu Numizmatycznego” ówczesny redaktor naczelny czasopisma A. Piwowar-czyk w artykule „Monety i ich obieg w gettcie Łódzkim” w 1967 r. Zagadnienieto zostało podjęte przez St. Bulkiewicza w artykule „Pieniądz getta łódzkiego1940–1944”, który został później przetłumaczony na język niemiecki w 1993 r.(„Geld des Gettos Litzmannstadt”).Jedną z najlepszych prac było wspólne dzieło A. Gupieńca i St. Bulkiewicza,którzy opracowali pełny (jak na ówczesne czasy) zestaw monet, dzieląc je na typy,czasy emisji i hipotetyczną ich wielkość nakładu. Opracowano także monety gettaznajdujące się w zbiorach gabinetu numizmatycznychMuzeum Archeologicznegoi Etnograﬁcznego w Łodzi autorstwa J. Pinińskiego.„Wohngebiet der Juden” jak oﬁcjalnie w niemieckich dokumentach nazy-wano getto w Łodzi, było miejscem szczególnym na mapie okupowanej przeznazistów Europy. Getto łódzkie wśród licznych gett stworzonych na ziemiach pod-bitych zajmowało miejsce szczególne. Miało specjalną rangę. Nie dość, że byłojednym z największych i najdłużej działających w trakcie wojny, to było takżejednym wielkim obozem pracy pracującym na potrzeby gospodarki III Rzeszy.Wyznaczono też dla Lidzmannstadt zadanie specjalne w planach niemieckiego„ostatecznego rozwiązania”. Było to miejsce przystankowe dla tysięcy Żydów(obywateli II Rzeczypospolitej) z terenów okupowanych ziem polskich, a takżeŻydów austriackich, niemieckich, czeskich i luksemburskich – wśród nich fran-cuskich, belgijskich, i holenderskich. Nie brakowało także Żydów z gett w Rydze,Kowna i Mińska. Ich następnym i ostatecznym etapem wojennej wędrówki byłykomory gazowe obozów zagłady w Chełmnie nad Nerem i Auschwitz – Birkenau(Oświęcim – Brzezinka)4 B. Kuklik, Pieniądz obozów koncentracyjnych [w:] Pieniądz i wojna. Białoruś – Litwa – Łotwa– Słowacja – Ukraina. Materiały z VI Międzynarodowej Konferencji Numizmatycznej, pod red.K. Filipowa, Warszawa 2004, s. 257–258, tam dalsza literatura.5 L. K. Campbell, Prisoner – of – War and Concentration Camp Money of the Twentieth Century,Port Clinton, Ohio 1989.302 Artykuły recenzyjne i recenzjeW otoczonym kolczastym getcie od wiosny 1940 r. do lata 1944 r. za-rządzał jako Przełożony Starszeństwa Żydów Mordechaj Chaim Rumkowski.On to był jednoosobową władzą. Był jedynym pośrednikiem pomiędzy spo-łecznością żydowską osadzoną w getcie a administracyjnymi władzami nie-mieckimi. Za jego pomysłem i inicjatywy emitowano w łódzkim getcie wła-sną „walutę”, uruchomiono pocztę wewnętrzną oraz oﬁcjalnie wydawano gazetę.Co więcej, inspirował on życie kulturalne zamkniętej społeczności, zorganizo-wał działającą służbę zdrowia, szkolnictwo i opiekę nad małymi dziećmi. Towszystko doprowadziło do władzy absolutnej Rumkowskiego i despotyzmu. Na-kazał m.in. swoją podobiznę umieścić na znaczku pocztowym wyemitowanymw getcie.W zamian za iluzję „autonomii” stworzył z getta w Łodzi ogromny obózpracy, w którym rzesze Żydów z całej okupowanej Europy pracowało na rzeczwielu gałęzi niemieckich nazistów. W ostatecznym rozrachunku w ogromnejwiększości zostali wymordowani. Ostatecznie likwidacja getta w Łodzi nastąpiła30 sierpnia 1944 r. Jednymi z nielicznych pamiątek pozostałych po łódzkim get-tcie są monety i banknoty rozsiane po całym świecie. Reprezentowane są oneprzez wydane przez Przełożonego Starszeństwa Żydów emisje monet o nominale10 fenigów z 1942 r. i 5, 10, 20 marek z datą 1943 (s. 49–65) oraz pieniądzpapierowy w odcinkach o nominale 50 fenigów i 1, 2, 5, 10, 20 i 50 marekz datą emisji 15 maja 1940 r. Do super rzadkości należą też 10-fenigowe bonywydane przez pocztę łódzkiego getta z datą emisji 7 kwietnia 1942 r., druko-wane na odwrocie kartek pocztowych. Dzięki zachowanym egzemplarzom z pie-czątką drukarni wiemy, gdzie dokonywano druku bonów. Wykonywano je namiejscu w: „Der Aelteste der Juden In Litzmannstadt Druckerei u. Stempel-fabrik Getto, Sulzfelderstr. 10”. Znane są takie trzy emisje poczty getta łódz-kiego (s. 37–48).Monety i bony – pieniądz papierowy z getta w Łodzi zajmują szczególnemiejsce w numizmatyce trzech społeczności polskiej, żydowskiej i także nie-mieckiej. Inicjator wydania tej cennej pracy G. Franquinet swoją przygodę z nu-mizmatyką rozpoczął w 1992 r., kiedy to po raz pierwszy zapoznał się z dużąilością zabytków pochodzących z getta w zbiorach New York Lot. Zawartość tejkolekcji, rozmaitość materiału numizmatycznego spowodowała jego zaintereso-wanie genezą pieniądza getta łódzkiego. Zaowocowało to publikacją w 1993 r.6W monograﬁi zaprezentowano, dzięki gremium autorskiemu, wszystkieznane i dostępne autorom kolekcje monet i banknotów – bonów z całego świata.Wykorzystano kolekcje z Łodzi, Nowego Jorku, Tel Awiwu i wielu innych miast.Autorzy sięgnęli także do nielicznie zachowanych źródeł historycznych, poma-gających zrozumieć to trudne zagadnienie.6 Zob.: G. Franquinet, Geld Gettos Litzmannstadt, „Money Trend”, 10:1993, s. 4–9.Artykuły recenzyjne i recenzje 303Mocną stroną monograﬁi jest także duża liczba nieznanych ilustracji wyko-nanych w getcie i nawiązujących w większości do zagadnień przedstawianychw monograﬁi.Najlepszym podsumowaniem będą słowa Hanno Loewy z Fritz Bajer In-stytut – Studium i Centrum Dokumentacji Historii i Skutków Holokaustu weFrankfurcie nad Menem: Pieniądz w getcie musiał mieć dla jego mieszkańcówprawie magiczne znaczenie, ale jednocześnie był przedmiotem kpin. Każdegodnia było się zmuszanym obliczać na nowo ceny racji, ilość i wartość odżywcządostarczanych produktów spożywczych. To, co, można było nabyć za pieniądze,wystarczało tylko by odwlec wyrok śmierci jeszcze o jeden dzień. Oskar Rosen-feld, jeden z kronikarzy Getta, pozostawił po sobie dziennik z rysunkami monety10-fenigowej. Dziennik ten leży przede mną. Moneta wygląda prawie tak samojak dzisiejsza 10-fenigówka [tekst pisany przed wejściem do strefy euro – K.F.].Kilka liści dębu, niemiecka moneta. Całkiem niewinna7.Praca ta wydana w Niemczech ma tylko jeden mankament. Praktycznie jestniedostępna na rynku polskim, a co za tym idzie, także w bibliotekach, chybaże sprowadzi się ją indywidualnie z zagranicy.Krzysztof FilipowBiałystok7 G. Franquinet, P. Hammer, H. i L. Schoenawa, Litzmannstadt..., s. 8.

G. Franquinet, P. Hammer, H. Schoenawa, L. Schoenawa, Litzmannstadt, Rozdział historii niemieckiego pieniądza. Ein kapitel deutscher geldgeschichte. A Chapter of German Monetary History, [Regenstauf] 2010, il. cz-b., ss. 164.

G. Franquinet, P. Hammer, H. Schoenawa, L. Schoenawa, Litzmannstadt, Rozdział historii niemieckiego pieniądza. Ein kapitel deutscher geldgeschichte. A Chapter of German Monetary History, [Regenstauf] 2010, il. cz-b., ss. 164.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)