Parafianowicz, Halina

Studia Podlaskie

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Recenzje Patrick J .  Maney, The Roosevelt Presence. The Life and Legacy of FDR, University of California Press, 1998 ,  p .  255.407 Kolejne książki o Franklinie Delano Roosevelcie potwierdzają fakt, że ten wybitny, acz kontrowersyjny, polityk był bez wątpienia indywidualno­ścią, która wciąż wywołuje ożywione i namiętne dyskusje i cieszy się zainte­resowaniem kolejnych generacji badaczy. Jego polityka, zwłaszcza reformy Nowego Ładu , pozostawiły trwały ślad w życiu Ameryki i w jakimś sensie są nadal obecne w polityce kraju. Nawet republikańscy adwersarze Roose­velta, nie podzielający jego poglądów ani taktyki, nie kwestionowali jednak szczególnej pozycji i roli prezydenta w dwudziestowiecznej historii USA. Współcześni wspominali , że nikt nie był obojętny wobec FDR (bo tak go powszechnie nazywano i to określenie utrwaliło się także w historiografii amerykańskiej ) .  Rodacy go kochali albo nienawidzili, ale nie mogli być wo­bec niego obojętni. Książka profesora z Tulane University, Patricka J. Maneya, składa się z 10 rozdziałów ujętych chronologicznie. Trzy pierwsze dotyczą życia i dzia­łalności politycznej Roosevelta sprzed prezydentury. Kolejne zaś traktują o latach w Białym Domu. Warto dodać, że oprócz rozbudowanych rozważańo Nowym Ladzie (co zwykle ogniskowało uwagę badaczy i znalazło należyteopracowanie w historiografii) ,  sporo uwagi poświęcił Autor (trzy kolejne ro­działy) genezie II wojny światowej i polityce administracji Roosevelta w jej trakcie. Maney ma już doświadczenie w pisaniu prac biograficznych (napisał m.in. biografię Roberta M. La Follette'a) , co niewątpliwie okazało się przy­datne przy niniejszej pracy. Jego niekwestionowanym atutem i sprzymie­rzeńcem jest też dobra orientacja w źródłach z epoki i rozległej literaturze przedmiotu .  408 Recenzje Bardzo cenne i użyteczne dopełnienie · książki stanowi esej bibliogra­ficzny (s .  225-244) .  W pierwszej części Autor wymienia biografie i prace o FDR, o którym powstało ich więcej nawet niż o cieszącym się dużą popu­larnością i zainteresowaniem historyków Abrahamie Lincolnie. Do klasyki już przeszły biografie autorstwa Franka Freidela, Arthura M .  Schlesingera, Jamesa MacGregora Burnsa, Rexforda G. Tugwella oraz Kennetha S .  Da­visa. Spuścizna pisarska samego FDR, zwłaszcza jego prywatna korespon­dencja, a także orędzia, pisma oraz konferencje prasowe prezydenta, to zna­komite źródło dla każdego historyka podejmującego ten temat , zaś bogate zbiory archiwalne w Bibliotece Prezydenckiej w Hyde Parku są szczegól­nie użyteczne i cenne . W dużym stopniu wykorzystane były również przez Autora pamiętniki i dzienniki współpracowników Roosevelta. Dalsza część bibliografii jest zorganizowana według struktury rozdzia­łów, co daje pełniejsze rozeznanie w podejmowanej przez badaczy tematyce z poszczególnych okresów życia Roosevelta .  Okazuje się bowiem, że mimo tak licznych prac o tym polityku nadal stosunkowo słabo są opracowane niektóre aspekty jego działalności publicznej . Trudno odmówić słuszności uwadze Maneya (s .  229 ) ,  że o dzieciństwie, młodości i prywatnym życiu Roosevelta wiemy znacznie więcej niż o niektórych aspektach jego prezy­dentury, relacjach z Kongresem czy poglądach ekonomicznych. Już we wprowadzeniu Autor zastrzega, że ma świadomość, iż jego bo­hater jest w gruncie rzeczy kimś innym, niż stworzona przez apologetów legenda o nim i jego polityce, ale nie oznacza to bynajmniej , że odrzuca wielkość FDR. Stara się przedstawić rzeczowe, wyważone i obiektywne sądy o nim, choć nie jest to zadanie łatwe.W szkicu, biograficznym o młodości Roosevelta Autor podkreśla rolę środowiska, zwłaszcza elitarnej i wpływowej społeczności Hudson Valley, w kształtowaniu jego osobowości i poglądów. Mottem życiowym młodego Franka, jak go wtedy nazywano, stało się „duty first " , choć jego tempera­ment i upodobania towarzyskie zdawały się początkowo osłabiać wagę tego aspektu. W przyszłości i one okazały się wielkim sprzymierzeńcem w jego działalności publicznej . Autor, jak większość biografów Roosevelta, wskazuje na dużą rolę arbi­tralnej matki Sary, zarówno w jego w życiu prywatnym, jak i publicznym. Sporo uwagi poświęca również chorobie polio, która kompletnie odmieniła życie niespełna czterdziestoletniego polityka, pełnego optymizmu i ambit­nych planów na przyszłość. W niemałym też stopniu wpłynęła (choć trudno określić precyzyjnie jak) na jego dalszą karierę polityczną. Niektórzy bada-Recenzje 409 cze wręcz podkreślają,  że zmagania z chorobą zahartowały i uszlachetniły nie ·tylko charakter Franklina, ale wręcz przesądziły o jego nieodwołalnejdecyzji zajmowania się „wielką polityką" . I ta determinacja doprowadziła do sukcesu politycznego, jakim było zwycięstwo wyborcze w 1928 roku na urząd gubernatora stanu Nowy Jork, co stało się trampoliną do Białego Domu. Ale ryzykowne wydaje się stwierdzenie, że polio było „politycznym błogosławieństwem" i gdyby nie choroba, to Roosevelt mógłby nigdy nie być prezydentem USA (s .  27) .  Fakt kalectwa Roosevelta był przez lata skrzętnie ukrywany przed opi­nią publiczną i współcześni Amerykanie początkowo nie wiedzieli, że jest on sparaliżowany. Obowiązywała swego rodzaju umowa dżentelmeńska z dzien­nikarzami, którzy tego wątku po prostu nie poruszali 1 .  Pod koniec lat dwu­dziestych i w kampanii wyborczej w 1 932 roku wprawdzie jego przeciwnicy polityczni - republikanie sygnalizowali fakt kalectwa Roosevelta, ale robili to raczej rzadko (choć zachowały się takie ulotki wyborcze) 2 •  Wielkim sprzymierzeńcem Roosevelta, jak wykazała w 1 928 roku kam­pania na stanowisko gubernatora stanu Nowy Jork, była cechująca go ła­twość nawiązywania kontaktów, kordialność i bezpośredniość, pomagające wykreować jego pozytywny image. Wykorzystywał on do tego celu także radio (miał świetny głos radiowy) , a zwłaszcza kontakty z prasą, które roz­budowywał i udoskonalał w kolejnych latach. W 1932 roku kandydat demokratów do Białego Domu przekonał roda­ków , że jest właściwą osobą do zwalczania kryzysu gospodarczego. W marcu 1933 roku objął władzę, znakomicie wczuwając się w nastroje rodaków , po­znając ich oczekiwania i potrzeby. Zapoczątkowane reformy gospodarczo­-społeczne w ramach tzw . sesji stu dni przeobraziły na zawsze życie Ame­ryki, choć mimo tych wysiłków rządu sytuacja milionów Amerykanów i ich rodzin nadal była trudna. W 1935 roku co piąty Amerykanin nie miał pracy (s .  68). Rozległy program pomocy rządowej i interwencjonizm państwowy spo­tkały się z powszechną aprobatą zdesperowanych Amerykanów. Popularność prezydenta rosła, co znajdowało odzwierciedlenie m.in. w ogromnej kores­pondencji do niego . Otrzymywał on dziennie 5-8 tys . listów , w których ro-1 Ciekawy też jest sam fakt , że w źródłach ikonograficznych pozostały tak znikome ślady świadczące o kalectwie Roosevelta. Jedynie dwa zdjęcia z olbrzymiej kolekcji z Bi­blioteki Prezydenckiej Roosevelta z Hyde Parku pokazuj ą go na wózku inwalidzkim. 2 Herbert C. Hoover Presidential Library (HPL),  West Branch (Iowa) , Post-Presi­dential Subject, Box 279,  f. Roosevelt Franklin D .  Disability. 4 1 0  Recenzje dacy dzielili się z nim troskami i radościami dnia codziennego, dziękowali za pomoc i wyrażali nadzieję na dalsze wsparcie. Czytając tę koresponden­cję - jak pisze Autor - ma się wrażenie, że ludzie ci znali prezydenta,  a co więcej , że on też ich znał i osobiście odpowiadał na ich listy. Amerykanie przysyłali mu ciasteczka, własnoręcznie zrobione pamiątki i rozmaite upo­minki , wzmacniając w ten sposób wrażenie osobistej znajomości, a nawet za­żyłości , z mieszkańcem Białego Domu. Ponadto słynne potem „pogawędki przy kominku" , a także regularne spotkania prezydenta z dziennikarzami (zazwyczaj dwa razy w tygodniu) stawarzały wrażenie osobistego kontaktu i bezpośredniej znajomości z milionami Amerykanów. Ten fenomen utrwa­lił się w kolejnych latach, ugruntowując jego popularność (s .  71-75) .  Wy­kreowany „optymistyczny wizerunek" prezydenta był szczególnie użyteczny w warunkach kryzysu gospodarczego, stając się źródłem nadziei i inspiracji dla milionów rodaków. Ale istnieli też zagorzali krytycy i wrogowie Roosevelta. Ich nienawiść towarzyszyła mu do końca życia. Jak pokazywała jedna z karykatur, już nawet jego nazwisko było dla nich czymś obelżywym, „brzydkim słowem" , którego należało unikać. Sporo uwagi poświęca Autor żonie Roosevelta, Eleanor, choć chyba nie w pełni docenia jej faktyczną rolę, zwłaszcza w latach prezydentury. Jej zaangażowanie w reformy Nowego Ładu i wpływ na politykę męża wydaje się rzeczą bezsporną. Większość badaczy też już dzisiaj tego nie kwestio­nuje ,  choć - w odróżnieniu od jej biografów, którzy to przedstawiają  szerzej - raczej ogólnikowo (i tak uczynił również Maney) pisze o tym. A warto podkreślić, że jej działalność społeczna, bezpośrednie zaangażowanie w pro­gram reform Nowego Ładu i śmiałe wypowiedzi na temat praw obywatel­skich różnych .dyskryminowanych grup odegrały dużą rolę w administracji Roosevelta. Jej poglądy oraz przekonania były bardziej radykalne niż prezy­denta i jego otoczenia i niejednokrotnie wykraczały znacznie poza program społeczno-polityczny męża. Eleanor Roosevelt stała się nie tylko zaangażo­waną działaczką klubów kobiecych w partii demokratycznej , ale i oddaną rzeczniczką praw ludności murzyńskiej . W drugiej połowie lat trzydziestych z równą pasją krytykowała, zwłaszcza w swojej publicystyce, dyktatury oraz faszyzm i hitleryzm, zagrażające pokojowi na świecie . Rozległa aktywność publiczna i wielce zaangażowana postawa First Lady przyniosiy jej uznanie w oczach Amerykanów i wzrastającą popularność ( co wykazywały badania Gallupa pod koniec lat trzydziestych) .  W latach II  wojny światowej pani Roosevelt poszerzyła pole własnej aktywności ,  zastępując czasem małżonka w inspekcjach i podróżach wojen-Recenzje 41 1 nych. Przez rodaków okrzyknięta została „Pierwszą Matką USA" , dzielącą podobne troski jak miliony ameryka11skich żon i matek. Zaangażowanie przez Roosevelta w 1940 roku dwóch republikanów do rządu uznano za śmiałe posunięcie , które zresztą krytykowano z wielu stron. Henry L .  Stimson, sekretarz stanu w czasie prezydentury Herberta Hoovera, 'został ministrem wojny, a Frank Knox - ministrem marynarki . Obaj po­wszechnie uchodzili za zwolenników pomocy Wielkiej Brytanii, a ich wejście do rządu uznano za wzmocnienie postawy interwencjonistycznej (s .  121 ) .  W 1940 roku, jak pokazuje Autor, bossowie partyjni (m.in. Ed Kelly i Frank Hague) oraz współpracownicy FDR (Harold Ickes, Henry Wallace,  Thomas Corcoran i in . )  naciskali na niego, by kolejny raz kandydował . Po­noć sam prezydent miał wątpliwości, a zdecydowana większość Ameryka­nów nie popierała tego pomysłu. Tradycyjnie utrwalił się zwyczaj dwóch kadencji ,  choć jeszcze nie było konstytucyjnych ograniczeń w tym względzie . Pogarszająca się sytuacja międzynarodowa i obawy o losy demokratycznego świata były bodaj decydującym czynnikiem, który zmienił nastawienie ame­rykańskiej opinii publicznej do ewentualności trzeciej prezydentury FDR. Po przegranej Francji, jak wykazały badania Gallupa, większość Amerykanów zaczęła popierać ewentualność trzeciej kadencji Roosevelta ( s .  122) .  Mimo że podjęto liczne przedsięwzięcia świadczące o przygotowaniach USA do wojny, zdecydowana większość Amerykanów (aż 4/5) - jak wyka­zały badania opinii publicznej w 1941 roku - była przeciwna natychmia­stowemu wejściu kraju do wojny. Ale podobna liczba Amerykanów uważała też, że kraj tak czy inaczej znajdzie się w końcu w stanie wojny. Nie łączono wszak tego z powszechnym przeświadczeniem o konieczności pokonania Hi­tlera. Pewnie dlatego nawet po wypowiedzeniu wojny Japonii FDR (mimo nacisków m.in. sekretarza Stimsona) nie zdecydował się na podobny krok względem jej sojuszników, Niemiec i Włoch, które niejako go „ wyręczyły" , wypowiadając 1 1  grudnia 1941 wojnę USA. Autor nie podziela podejrzeń i spekulacji , głoszonych także przez niektórych historyków, że FDR wie­dział o mającym nastąpić ataku na Pearl Harbor. Oczywiście spodziewano się, jak pisze, japońskiego uderzenia, ale raczej na brytyjskie lub holen­derskie posiadłości. Sam zaś atak na amerykańską bazę wojenną był wiel­kim zaskoczeniem , które spowodowało natychmiastową zmianę nastawienia Amerykanów do wojny i zjednoczyło naród. I był to niezwykły, nadzwy­czajny efekt , którego inaczej by nie osiągnięto ( s .  134-139) .  Od początku zwłaszcza wrogowie Roosevelta doszukiwali się w tym makiawelizmu poli­tycznego, stąd m.in. spekulacje o jakoby prowokowanym przez USA ataku, o którym wiedziano.4 1 2  Recenzje Kolejne m1es1ące, a potem lata,  po Pearl Harbor FDR zajmował się dwoma kompleksowymi problemami - strategią wojskową oraz mobilizacją ekonomiczną, choć temu pierwszemu poświęcał więcej czasu (s .  146). Z roku na rok prezydent coraz bardziej odchodził od reform Nowego Ładu, ognisku­jąc działania administracji na głównej sprawie - dokończeniu wojny i zwy­cięstwie aliantów. Wcześniejszy slogan „Dr. New Deal" zastąpiono nowym, „Dr. Win the War" , nadając mu wręcz doktrynalne uzasadnienie (s .  156) .  Autor zdawkowo wypowiada się na temat stosunku FDR do problemu Amerykanów japońskiego pochodzenia i histerii antyjapońskiej w Stanach Zjednoczonych (s .  160-162) .  Pisze, ie prezydent zostawił tę kwestię do roz­wiązania swoim współpracownikom i bezpośrednio się nią nie zajmował. Od stycznia 1942 roku głównie Departament Wojny i niektórzy wojskowi zajęli się sprawą, zyskując powszechne poparcie amerykańskiej opinii pu­blicznej dla idei obozów przesiedleńczych. Do dziś jest to swego rodzaju „wstydliwy temat" dla Amerykanów, niezbyt chętnie wspmninających te niechlubne praktyki z czasu wojny. Wybory prezydenckie w 1944 roku Roosevelt wygrał po raz czwarty. Było to bezprecedensowe zwycięstwo, co należy przypisać zarówno osobo­wości polityka, jak i wyjątkowości sytuacji międzynarodowej . Niestety, stan zdrowia Roosevelta w 1944 roku był zły, co stanowiło zresztą jedną z najpil­niej strzeżonych tajemnic. Pogarszająca się kondycja fizyczna prezydenta od początku 1945 roku nie rokowała większych nadziei . W każdej chwili można się było spodziewać czegoś najgorszego , jak wspominali potem współpracow­nicy. Dla nich śmierć prezydenta 1 2  kwietnia 1945 nie stanowiła zaskoczenia, choć na pewno życzyliby sobie, by dożył on upragnionego dnia zwycięstwa, do którego tak usilnie dążył i do którego przyczynił się swoją polityką. Omawiana książka jest ciekawą lekturą, która pobudza do refleksji nad • Rooseveltem, jego polityką i epoką. Jego zaangażowanie w zwalczanie naj-pierw kryzysu ekonomicznego, a potem determinacja w zmaganiach wojen­nych aliantów, mimo kontrowersyjnych sądów na ten temat , zasłużyły na pamięć nie tylko rodaków. Pozostał on na stałe w panteonie amerykańskich prezydentów. Halina Parafianowicz 

Patrick J. Maney, The Roosevelt Presence. The Life and Legacy of FDR, University of California Press, 1998, p. 255.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Crossref