jkof@neostrada.plInstytut Historii i Nauk Politycznych, Uniwersytet w Białymstoku2229730

Kofman, Jan

Studia Podlaskie

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Grzegorz Zackiewicz, Syndykalizm w polskiej refleksji i rzeczywistości politycznej I połowy XX wieku, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2013, ss. 792

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

StuDIa PODLaSkIE  tom  XXII BIaŁyStOk  2014JAn KOFMAnInstytut Historii i nauk Politycznychuniwersytet w Białymstokue-mail: jkof@neostrada.plGrzegorz zackiewicz, Syndykalizm w polskiej refleksji i rze-czywistości politycznej I połowy XX wieku, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2013, ss. 792W badaniach nad syndykalizmem polskim nastąpiła ostatnio zmiana wręcz jakościowa – oprócz przedstawianej rozprawy ukazały się dwie prace rafała chwedoruka1, z pierwszą z nich Grzegorz zackiewicz zdążył się jeszcze w swej książce (będącej dysertacją habilitacyjną) pozytywnie skonfrontować. Prezentowana praca jest bardzo obszerna (ok. 800 stron), ma przejrzysty układ, a jej nieco skomplikowana formalna struktura wewnętrzna broni się meryto-rycznie. 60-stronicowe instruktywne rozważania wstępne wprowadzają w te-matykę właściwą uwieńczoną krótkim zakończeniem. Wykład prowadzony jest chronologicznie – do 1914 r.; od okresu wielkiej wojny do przewrotu majowego; lata 1926–1939; II wojna światowa i krótki epilog powojenny. ambicją autora było ukazanie niemal wszystkiego, co dotyczyło tematu, a co wpłynęło naturalnie na objętość rozprawy. Bez straty dla poziomu wywodów, a z korzyścią dla ich czytelności można by ją na kilka sposobów skrócić. Merytorycznie broni się zresztą ograniczenie ostatniej części pracy do okresu II wojny światowej – syndykalizm pierwszych lat Polski Ludowej można było ukazać oddzielnie w Epilogu. W porównaniu z II rP okres ten oznaczał rewolucję ustrojową, z radykalnie ujemnymi następstwami także dla sytuacji syndykalizmu, jednocześnie zaś był oczywiście czymś innym niż okupacje niemiecka i bezpo-średnio radziecka (1939–1941).autor przedstawia syndykalizm polski jako myśl ideową i/lub polityczną od jej pierwocin do formuł mniej czy bardziej dojrzałych oraz jako kierunek 1 r. chwedoruk, Ruchy i myśl polityczna syndykalizmu w Polsce, Warszawa 2011; tegoż, Syndykalizm rewolucyjny – Antyliberalna rewolta XX wieku, Warszawa 2013.298 jan kofman Grzegorz zackiewicz, Syndykalizm w polskiej refleksji i rzeczywistości politycznej...w ruchu robotniczym i związkowym – od jego mizernych początków po dość silny i z ambicjami do rywalizowania z innymi centralami ruch zawodowy.rozległość i różnorodność wykorzystanych materiałów jest imponująca – od bardzo licznych archiwaliów, przez dokumenty drukowane, wspomnienia, pamiętniki, relacje, opowiadania i powieści (w sumie ponad 120 pozycji), ob-szerną publicystykę, rozprawy i opracowania naukowe sprzed 1939 r. i po 1945 r. (razem do 470 publikacji) – do artykułów (z ponad 160 czasopism). Grzegorz zackiewicz naturalnie biegle orientuje się w tekstach twórców syndykalizmu (m.in. Georges’a Sorela) i we francuskiej i anglosaskiej literaturze przedmiotu. Specjalne miejsce w książce zajmuje nader ciekawa analiza publicystyki politycz-nej i stanowisk oficjalnych różnych partii czy ich odłamów oraz środowisk opi-niotwórczych. Oceny i interpretacje własne autora oparte są zatem na solidnym i obszernym materiale dowodowym. Polski syndykalizm ukazany jest w jego rozmaitych formułach myślowych, w ujęciu genetycznym i etapach rozwoju. Od źródeł i początków zjawiska z prze-łomu XIX i XX w., poprzez rozwinięte ideowo i organizacyjnie formy z okresu II rP i katastrofę z lat 1938/39, epizod bardzo nielicznego kadrowego ruchu w czasie wojny – do likwidacji przez komunistów jego struktur po wojnie.We wprowadzeniu (rozdz. 1, 2) autor omawia m.in. cele badawcze, budowę pracy, źródła i literaturę przedmiotu, definicje syndykalizmu, jego rozwój i schyłek w skali międzynarodowej. następnie przybliża prekursorów syndykalizmu w Polsce (rozdz. 3), podkreślając specjalne miejsce Stanisława Brzozowskiego dla recepcji tej ideologii i jej praktyki. Przedstawiając syndykalizm z okresu I wojny światowej i kilku lat po niej, akcentuje „zetowe” i legionowe jego ko-rzenie (rozdz. 4). Bardzo obszerny rozdział 7 dotyczy udziału syndykalistów w „obozie «rewolucji majowej»” – od niejawnego związku Patriotycznego i jego emanacji związku naprawy rzeczypospolitej (1926), przez Generalną federację Pracy – GfP (1928) i do jej wejścia do związku związków zawodowych – zzz (1931). Omawia wpływ syndykalistów na grupy młodosyndykalistyczne, ich polityczne i ideowe poglądy, wewnętrzne orientacje czy rozłamy, w końcu także zakres infiltracji komunistycznej. Przywołuje również szerzej sytuujące się na obrzeżach syndykalizmu grupy konserwatywne i prawicowe. Obszerny rozdział 8 skupia się na osobie najwybitniejszego ideologa polskie-go syndykalizmu kazimierza zakrzewskiego. rozdział 10 dotyczy lat 1935/36-39, gdy po śmierci j. Piłsudskiego syndykaliści wpadają „[w] pułapk[ę] lewicowego radykalizmu”(s. 465) i kończą „[na] marginesie życia politycznego” (s. 502). W rozdziale 11 ukazano syndykalizm czasu II wojny światowej – (wielekroć liczniejszy związek Syndykalistów Polskich i Syndykalistyczna Organizacja 299jan kofman Grzegorz zackiewicz, Syndykalizm w polskiej refleksji i rzeczywistości politycznej...„Wolność”). Ówczesne wybory, zwłaszcza polityczne, lokowały obie organizacje na peryferiach podziemia niepodległościowego. Powstanie Warszawskie przy-niosło w konsekwencji dezintegrację ruchu, co przyspieszyło jego faktyczną likwidację po wojnie (rozdz. 13).W kontekście tematyki rozdziałów 7 i 8 interesujący jest opis wzajemnych stosunków między syndykalistami a obozem władzy, szczególnie że pozycja obu central na scenie politycznej i związkowej w dużym, a może rozstrzygającym stopniu zależała właśnie od nastawienia do nich sanacji. jej wsparcie okazywało się niezbędne, jego brak – powodował ich kłopoty organizacyjne i finansowe. także poczucie oddziaływania obu związków na sytuację wewnętrzną w kraju było iluzją, gdyż ich poparcie dla obozu rządzącego nie dawało oczekiwanych rezultatów w zakresie ustawodawczym czy polepszenia materialnych warunków robotników i pracowników. jeśli więc syndykaliści mieli zachować ideową wia-rygodność, ich rozwód z sanacją musiał wcześniej czy później nastąpić, choć okazał się dla zzz rozczarowujący i bardzo bolesny. jednym z tego powodów był sugerowany przez G. zackiewicza bardzo niski (nieobecny?) poziom syn-dykalistycznej autoidentyfikacji członków zzz (i wcześniej GfP), z czym zgoła kłopot miała część elity ruchu. Obawy szeregowych związkowców przed repre-sjami i narastająca niewiara w skuteczność akcji strajkowych prowadziły do spadku wpływów elity syndykalistycznej, wywołując w niej rozłamy i w efekcie odchodzenie struktur lokalnych do innych związków, w tym do popieranego przez administrację państwową zjednoczenia zawodowego Polskiego. z kolei niepowodzenie starań, by skupić wokół zzz wszystkie jednolitofrontowe kie-runki na lewicy związkowej, o czym autor pisze nader kompetentnie, dopełniło reszty – ilość członków zzz spadła z 170 tys. w 1934 r. do 65 tys. (!) w 1937. IV kongres zzz (marzec 1938) był już jedynie „pyrrusowym zwycięstwem” (s. 502) syndykalistów. nie powstrzymał tego procesu zwrot w stronę jedno-znacznie antykomunistycznej postawy, ale „przy zachowaniu ultralewicowej tożsamości” (s. 499) – tuż przed wojną związek liczył zaledwie kilka tysięcy członków i był bankrutem finansowym. W okresie okupacji zSP zasadniczo pozostał przy wcześniej już wypraco-wanej doktrynie, chociaż pojawiło się np. symptomatyczne dookreślenie pojęcia wspólnoty narodowej, którą utożsamiono jedynie z „ludem pracującym”, wy-łączając z niej „parę procent kapitalistów, obszarników i wyższej biurokracji” (s. 609). zwycięstwo aliantów w wojnie miało skutkować przesunięciem granicy zachodniej na linię Odry, z kolei „kierune[k] wschodn[i]” (s. 612) polityki pol-skiej zakładał powstanie federacji m.in. dla powstrzymania radzieckiego im-perializmu. Mimo że od wiosny 1943 r. coraz bardziej było realne zagrożenie 300podporządkowania Polski Moskwie i utraty kresów, syndykaliści nadal wierzyli, że jest na polskiej scenie politycznej przestrzeń dla lewicy mającej „odegrać rolę trzeciej, niezależnej od «Londynu» i «Moskwy» siły polskiego podziemia” (s. 634). W efekcie zSP zabrnął w ślepy zaułek marginesowej centralizacji Stronnictw Demokratycznych, Socjalistycznych i Syndykalistycznych, inicjaty-wy megalomańskiej i całkowicie – zgoda z autorem – pozbawionej realizmu: już we wrześniu 1944 r. centralizacja uznała władze Polski lubelskiej.Drugi zasadniczy wątek wykładu tworzą odpowiednie rozdziały przedsta-wiające refleksję zewnętrzną wobec syndykalizmu. zgodnie z założeniem autor-skim, uzupełniają one wywody o teorii i praktyce syndykalizmu. Powtórzenia i pewne niespójności wykładu są do pewnego stopnia nieuchronnym skutkiem przyjęcia wspomnianego wyżej rozwiązania konstrukcyjnego. udanym też rozwiązaniem było zebranie w rozdz. 9 opinii z lat 1926-1939 o syndykalizmie w jego w wymiarze międzynarodowym. Odniesieniem dla formułowanych ocen jest proponowany przez autora kompilacyjny model/definicja syndykalizmu, tzw. syndykalistyczne minimum, zawierające m.in. „przekonanie, że świat wymaga totalnej przebudowy” (a nie jedynie korektę); że syndykalizm jest „filozofią działania” samoorganizującej się klasy robotniczej, autonomicznej wobec innych wpływów ideologicznych, szczególnie ze strony partii politycznych, uznanych (włącznie z socjalistyczny-mi) za agendy państwa burżuazyjnego; że podstawą nowego ustroju będą czysto robotnicze związki zawodowe; że wreszcie podstawowym sposobem walki jest akcja bezpośrednia, a jej ukoronowaniem strajk generalny prowadzący do zwy-cięstwa bez rozlewu krwi. Przyjęta definicja ułatwiła usystematyzowanie narracji i weryfikację progra-mów i działalności organizacji syndykalistycznych. uwagi o charakterze teore-tycznym zyskałyby jeszcze na wartości, gdyby autor spojrzał na syndykalizm polski także oczyma politologa (mając zresztą w tym zakresie wystarczające kompetencje). Szeroko i wnikliwe ukazane zostały rodzime intelektualne korzenie syn-dykalizmu i jego dalsza ewolucja, podkreślono krótką drogę, jaką przeszli syn-dykaliści: od kilkunastoosobowej ideowo-politycznej grupy do GfP, pierwszej masowej „central[i] związkow[ej] określając[cej] się jako syndykalistyczna” (s. 359), zwanej polską cGt, i jej wejścia do zzz.  równie interesująco omówio-no pozapolską myśl i praktykę syndykalistyczną w różnych jej wersjach ideowych (np. anarchistycznej czy anarchosyndykalistycznej) i narodowych (np. francu-skiej, włoskiej, hiszpańskiej i amerykańskiej). Pozwoliło to uwypuklić inspiracje, zapożyczenia i odmienności polskiego syndykalizmu. Specjalne znaczenie miał jan kofman Grzegorz zackiewicz, Syndykalizm w polskiej refleksji i rzeczywistości politycznej...301przykład francuski – od anarchosyndykalizmu poprzez sorelizm, cGt w wersji związanej z sorelizmem, do jej późniejszego reformistycznego wariantu, adapto-wanego w projekcie GfP, a także pewne asocjacje z włoskim korporatywizmem, w tym jego wydaniu faszystowskim, a od 1936 r. – do radykalnej hiszpańskiej krajowej konfederacji Pracy.Do kluczowych składników polskiego syndykalizmu należały – antykapita-lizm, antyparlamentaryzm, kontestowanie liberalnej demokracji (i tzw. sejmo-kracji w jej polskim wydaniu); wrogość do liberalizmu, ale – widoczny w drugiej połowie lat trzydziestych – sprzeciw wobec rozwiązań totalitarnych; dezaprobata dla tzw. mieszczańskiego socjalizmu i internacjonalizm klasowych związków zawodowych przy jednoczesnej afirmacji niepodległości; idea sprawiedliwości społecznej; ustrój polityczny oparty na idei państwa wytwórców i rozwiązaniach w duchu kolektywistycznym, jak upaństwowienie (i/lub uspołecznienie) pro-dukcji przemysłowej, banków, „warsztatów pracy”, w tym ziemi; wywłaszczenie kapitału (zwłaszcza zagranicznego), finansowego i wielkoprzemysłowego, uzna-wanego w istocie za wrogi narodowi i państwu; wspomniany już prymat akcji bezpośredniej w walce z systemem kapitalistycznym. W związku z powyższym zwłaszcza interesujące są rozważania o k. za-krzewskim, ocenianym przez Grzegorza zackiewicza bardzo wysoko. zwraca on uwagę na osobność i osobliwość jego poglądów w porównaniu z syndykalizmem francuskim (szczególnie sorelowskim) czy włoskim. jako sorelista krytykował zakrzewski parlamentaryzm („form[ę] ukrytej dyktatury plutokracji”, s. 287) i podkreślał „radykalnie antyliberalny charakter” ideologii syndykalistycznej (s. 295); przewidywał nieuchronny upadek kapitalistycznej gospodarki, którą za-stąpić miał ustrój narodu wolnych wytwórców zorganizowanych wedle struktury zawodowej; uważał, że rzeczywistą siłą Polski może być jedynie synteza radykali-zmu społecznego i patriotyzmu; wprawdzie przeciwny był totalitaryzmowi i był wysoce krytyczny wobec integralnego nacjonalizmu narodowej Demokracji, ale – dodajmy – długo popierał rozwiązania uznane obecnie za autorytarne.autor umieszcza syndykalizm na mapie polskich kierunków ideowych i politycznych, ukazuje elementy myślenia syndykalistycznego obecne w innych nurtach politycznych, omawia (lub słusznie jedynie odnotowuje) rozmaite nań reakcje – przewidywalne i na ogół bardzo negatywne – ze strony konkurencji, czyli klasowych, narodowo-demokratycznych, chrześcijańskich, ale też innych prosanacyjnych związków oraz różnych, szczególnie opozycyjnych partii i śro-dowisk politycznych. Przedstawia również – ostrą przeważnie – krytykę syn-dykalizmu ze strony poważnych środowisk opiniotwórczych (od liberalnych poprzez socjalistyczne do endeckich czy konserwatywnych) i naukowych. jan kofman Grzegorz zackiewicz, Syndykalizm w polskiej refleksji i rzeczywistości politycznej...302konkludując: syndykalizm przegrał z powodu swej przeciągającej się niedoj-rzałości doktrynalnej, wąskiej intelektualnej elity, długoletnich bliskich związ-ków politycznych z sanacją, niedostatecznych w Polsce warunków, szczególnie społecznych, do rzeczywistego rozwoju, wreszcie niedostatku historycznej tra-dycji – inaczej niż w przypadku innych kierunków politycznych i związkowych. Prezentowana rozprawa daje rozległy i jednocześnie głęboki merytorycznie wgląd w problematykę dziejów polskiego syndykalizmu. Wysoka sprawność analityczna i umiejętność uogólniania w połączeniu z ostrożnością interpre-tacyjną pozwoliły Grzegorzowi zackiewiczowi wiele spraw odczytać na nowo, sformułować istotne i odmienne od funkcjonujących wnioski i interpretacje. Dzięki temu mamy do czynienia z pracą będącą samoistnym i ważnym osiągnię-ciem badawczym. jan kofman

Grzegorz Zackiewicz, Syndykalizm w polskiej refleksji i rzeczywistości politycznej I połowy XX wieku, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2013, ss. 792

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Grzegorz Zackiewicz, Syndykalizm w polskiej refleksji i rzeczywistości politycznej I połowy XX wieku, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2013, ss. 792

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w