Kasabuła, Tadeusz

Rocznik Teologii Katolickiej

Tadeusz Kasabuła

Crossref

Lietuvos istorijos šaltiniai, t. VI, Vyskupo Ignoto Jokûbo Masalskio kauno dekanato vizitacija 1782 m. , oprac. Vytautas Jogėla, Katalikų Akademija, Vilnius 2001, ss. 943+XVI.

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Sprawozdania i recenzje Lietuvos istorijos saltiniai, t. VI, Vyskupo Ignoto /okubo Masalskio kauno dekanato vizitacija 1 782 m., oprac. Vytautas Jogela, Katalikq. Akademij a, Vilnius 2001,  ss. 943 + XVI. 1 55 (Źródla do dziejów Litwy, t. VI, Wizytacja dekanatu kowieńskiego z 1 782 r. przeprowadzona przez biskupa Ignacego Jakuba Massalskiego, oprac . Vytautas Jogela, Katalik4 Akademija,  Vilnius 2001 ,  ss .  943 + XVI) . Nie ma potrzeby dowodzić, jak cenny w badaniach nad dziejami Wiel­kiego Księstwa Litewskiego jest zasób materiału źródłowego zgromadzony w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Litwy w Wilnie. Dla poznania dziejów Kościoła katolickiego na tych terenach szczególnie warto­ściowe są zespoły archiwalne zawierające akta kancelarii biskupów wileń­skich skatalogowane w fondzie 694 (F694) i akta konsystorza generalnego wileńskiego określone fondem 604 (F604) . Dobrze się zatem stało, że komitet redakcyjny serii Fontes Historiae Lituaniae pracujący pod kierunkiem bisku­pa Jonasa Boruty (SJ) po ten materiał źródłowy sięga, udostępniając go szer­szemu kręgowi zainteresowanych poprzez jego fachowe opracowanie i publi­kację .  Śledząc kolejne tomy tej serii z niemałą satysfakcją powitano na księgar­skim rynku tom szósty Fontes, zawierający materiał stanowiący bazę źródłową w badaniach nad rekonstrukcją dziejów podstawowych jednostek admini­stracji kościelnej - parafii. Materiał źródłowy tu zamieszczony, niezwykle starannie opracowany przez Vytautasa Jogaiłę , stanowią akta wizytacji kano­nicznej dekanatu kowieńskiego przeprowadzonej z polecenia biskupa wileń­skiego Ignacego Jakuba Massalskiego w roku 1 782 przez kanonika inflanckiego i dziekana kowieńskiego ks. Franciszka Frąckiewicza określone sygnaturą F694--I-349 1 .  W drugiej części recenzowanej edycji zawarte są topograficzne opisy parafii tegoż dekanatu z 1 784 r„ który to materiał w końcu XVIII w. posłużyć miał do realizacji ogólnokrajowego dzieła kartograficznego - opracowania ziem Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Skatalogowane one zostały w tymże samym archiwum pod starą sygnaturą SA 19247 .  1 5 6 Sprawozdania i recenzje Obowiązek kanonicznych wizytacji parafii nałożony na biskupów diece­zjalnych przez sobór trydencki był jednym z głównych ich zadań jako rząd­ców diecezji .  Ordynariusz winien je odbywać osobiście lub , w przypadku uzasadnionej przeszkody, przez wyznaczonych do tego celu, wyposażonych w odpowiednie uprawnienia, wizytatorów. Wizytacja kanoniczna z roku 1 782 była w dziejach diecezji wileńskiej wydarzeniem dość wyjątkowym. Na jej specyficzny charakter złożyło się kil­ka okoliczności, które przy dotychczas odprawianych wizytacjach nie miały miejsca. Biskup Massalski od chwili objęcia katedry wileńskiej w 1 762  r. miał świadomość faktu, że skuteczność pasterskich wizytacji jest w zasadniczej mierze uwarunkowana należytym, wcześniejszym przygotowaniem nie tylko wizytowanej placówki, ale też samego wizytatora . By zatem wizytacja gene­ralna spełniła swe funkcje i przyniosła oczekiwane rezultaty, biskup lub du­chowny przez niego delegowany, przed jej podjęciem powinien zdobyć o wizytowanej placówce, zwłaszcza gdy była tam prowadzona cura anima­rum, pewne,  przynajmniej podstawowe, informacje .  Biskup Massalski gro­madził je, posługując się metodą ankiet, dość popularną i stosowaną w drugiej połowie XVIII stulecia przez niektórych rządców diecezji .  Ich wyniki stano­wiły nieocenioną pomoc przy podejmowanych wizytacjach generalnych die­cezji, jako że zebrany w ten sposób materiał dawał dość dobre rozeznanie aktualnego stanu każdej parafii . Wizytację z roku 1 782  poprzedziło rozpisanie takiej właśnie ankiety. Jej forn;mlarz opracowany na początku 1 7 75 r. i ogłoszony 1 5  V tego roku zawie­rał 88 szczegółowych pytań ujętych w siedem bloków tematycznych. Odpo­wiedź na nie dawała biskupowi przejrzysty, całościowy obraz wszystkich beneficjów parafialnych w diecezji .  Wizytatorzy zatem, rozpoczynając swe dzieło, wyposażeni byli w dość skuteczny instrument, oraz posiadali wiedzę umożliwiającą łatwe i sprawne wejrzenie w całokształt funkcjonowania każ­dej parafii. Rok 1 781  był w ogóle przełomowy w organizacji wizytacji kano­nicznych. Mocą rozporządzenia z 3 1  X tego roku biskup Massalski, zrażony nieskutecznością odbywanych dotąd kongregacji dekanalnych,  zawiesił ich zwoływanie ,  zapowiadając jednocześnie , iż ich zadania przejmą odtąd wizy­tacje dekanalne . Z tej okazji kancelarię biskupią upuścił 2 6  II 1982  r. specjal­ny, skierowany do dziekanów, list okólny, zawierający instrukcję, według której owe wizytacje należało odprawiać . Nie znana jest treść tego pisma, jednakże pierwsza wizytacja odbyta według jej wskazań, właśnie w roku 1 782 ,  wyraź­nie wskazuje ,  iż wizytacjom dziekańskim wyznaczono odtąd w zarządzie diecezji zadania istotowa różne od tych, jakie dotąd spełniały. Wszystko wska­zuje na to, iż nadano im rangę wizytacji generalnych,  zaś dziekanom przy­znano kompetencje ,  a może i urząd wizytatorów generalnych na teren ich dekanatów. Sprawozdania i recenzje 1 57 Według dołączonej do listu z 1 782 r. instrukcji dziekan winien przepro­wadzić wizytację osobiście . Zaznaczono tu wyraźnie , że niedopuszczalne są sytuacje ,  w których dziekan, pragnąc ująć sobie pracy, przybierałby do pomo­cy niektórych spośród podległych wizytacji beneficjatów. Zaznaczono też wyraźnie , by wizytator nie ważył się zlecać wizytacji któremukolwiek z du­chownych swego dekanatu. Biskup przypomniał też, że to proboszcz wizyto­wanej parafii, a nie komendarz, winien podejmować dziekana, on też, a nie jego zastępca, miał podczas wizytacji być do dyspozycji wizytatora i na jego pytania odpowiadać osobiście. Ponieważ zaplanowane na tak dużą skalę przed­sięwzięcie wymagało przygotowania zarówno beneficjum, jak też poszcze­gólnych,  objętych nią duchownych, Massalski zalecił dziekanom, by nie zwlekając, wkrótce po otrzymaniu niniejszego pisma rozesłali do poszczegól­nych parafii litterae innotescentiales z dokładnym określeniem terminu wizy­tacji .  Dziekanowi podczas wizytacji towarzyszył pisarz, którego zadaniem było sporządzanie pod dyktando wizytatora akt wizytacji .  Był nim zwykle jeden z bardziej biegłych w kaligrafii duchownych wizytowanego dekanatu. Biskup Massalski dopuszczał tu wyjątki i zezwalał dziekanowi na zatrudnienie w roli pisarza osoby świeckiej , z zastrzeżeniem jednak, „aby ta okoliczność nie sprawiła sprawiedliwego w duchownych nieukontentowania" . Wynagro­dzenie pisarza zgodnie z obowiązującą taryfą było obowiązkiem proboszcza. Dziekani w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XVIII stulecia wizytacje przeprowadzali i iCh akta sporządzali według ściśle określonego porządku ustalonego przez kancelarię biskupią i zawartego w formularzu wizytacyjnym, zwanym modeluszem. Formularz wizytacji nie był czymś sta­łym, jego układ i treść,  w zależności od potrzeb ujawnionych podczas kolej­nych wizytacji ,  ulegał zmianie.  Audytor kancelarii biskupa Massalskiego ks . Antoni Kruszewski skrupulatnie dbał, by informacje, jakie za pośrednictwem dziekanów w wyniku wizytacji docierały do rządcy diecezji ,  odzwierciedlały aktualny stan beneficjów. Modelusze zatem były dziełem szefa kancelarii bi­skupiej . On to, opierając się na dokładnie analizowanym materiale, jaki do­starczały poprzednie wizytacje ,  co pewien czas opracowywał nowy wariant formularza wizytacyjnego . Żaden z wizytatorów nie miał prawa rozpocząć wizytacji ,  zanim nowo opracowany modelusz nie dotarł do jego rąk. Formularz wizytacji wydany w kancelarii zadwornej w 1 782 r. zawierał 2 7  punktów. Miały one charakter pytań, a rzetelna odpowiedź na wszystkie zawarte tam kwestie dawała całościowy obraz parafii , uwzględniający wszyst­kie aspekty jej funkcjonowania. Akta wizytacji sporządzone zgodnie z nakazem Biskupa w dwóch eg­zemplarzach, pisane starannym : :zytelnym pismem, każd� . ·� beneficjatów 1 58 Sprawozdania i recenzje miał obowiązek na własny koszt oprawić, zostawiwszy na końcu do dyspozy­cji wizytatora kilka kart czystych. Tutaj , po odprawieniu wizytacji i introligo­waniu akt, dziekan umieszczał swoje uwagi. Miał zatem obowiązek nie tylko podkreślić zasługi i cnoty plebana, ale przede wszystkim winien sumiennie opisać wszystkie zauważone w parafii nieprawidłowości, braki i zaniedba­nia. Po dokonaniu tych czynności jeden z egzemplarzy akt wizytacji dziekan przesyłał do kancelarii zadwornej , gdzie uprawnieni do tego urzędnicy (wy­daje się, że czynił to zwykle sam audytor) całą dokumentację wnikliwie prze­glądali. Jeżeli zachodziła taka potrzeba nanosili poprawki i umieszczali uwagi, po czym przedstawiali biskupowi do wglądu celem uzyskania aprobaty. Tak sporządzony dekret reformacyjny przesyłano wizytatorowi-dziekanowi, skąd trafiał on do zainteresowanego proboszcza. Uwagi powizytacyjne zatem były wspólnym dziełem bezpośredniego wizytatora parafii, czyli miejscowego dzie­kana, kancelarii zadwornej i czasami samego Biskupa. W ten sposób w ciągu jednego 1 782  r. wizytacją  objęto wszystkie parafie diecezji, z wyjątkiem tej części, która wskutek pierwszego rozbioru kraju została oderwana od Rzeczy­pospolitej . Akta wizytacji  tego okresu zgodnie z zarządzeniem Biskupa z 1 782 r. pisano po polsku. Massalski motywując swoją decyzję w tej sprawie, we wspo­mnianej instrukcji pisał: „Lubo zwyczaj dany przepisuje ,  by akta wizyty w łacińskim języku były opisane, że jednak dokonanie tak wielkiego dzieła może być dla niektórych w tej mierze nader trudnym, przeto [ „ . ]  użyj W. Pan narodowego języka" . W 1 782  r. wizytację przeprowadzono we wszystkich parafiach dekanatu kowieńskiego. Liczył on wówczas 19 parafii, z których dwie (Wysoki Dwór i Poparcie) obsługiwali dominikanie , pozostałe administrowali duchowni die­cezjalni, spośród których 16 posiadało ważne nominacje .  Nie obsadzona była jedynie parafia w Wendziagole.  Na terenie dekanatu, nie licząc zakonników, pracowało w 1 9  parafiach i jednej filii (Birsztany w parafii Preny) 40 duchow­nych. Obsługiwali oni ponadto 2 7  kaplic publicznych i prywatnych. Średnia wieku beneficjatów była dość niska. Najmłodszy wiekiem proboszcz, rządca parafii Stokliszki, miał zaledwie 3 2  lata, najstarszy, z Rumszyszek - 68 .  Sied­miu proboszczów było w wieku 3 0-40 lat. Największe pod względem liczby wiernych były parafie w Prenach (9287  wiernych) i w Kownie (4395 ) , -naj ­mniejszą była parafia w Giegużynie (785 ) .  Dekanat kowieński był dość jedno­lity pod względem wyznaniowym i narodowościowym. Zdecydowanie dominującą grupą wyznaniową byli katolicy - łacinnicy (39278  wiernych spo­sobnych do przyjmowania sakramentów świętych) . Zdecydowanie mniej było protestantów (757 ,  z czego w Kownie ok. 500)  i prawosławnych (286) . Akta wizytacji nie zawierają danych dotyczących katolików obrządku wschodnie-Sprawozdania i recenzje 1 59 go. Pod względem narodowościowym przewagę stanowili Litwini, stąd kaza­nia i katechezy głoszono zarówno po polsku,  jak i po litewsku.  Terytorium dekanatu kowieńskiego zamieszkiwało według wizytacji z 1 782  r. 1 02 64 Żydów, najwięcej w Kownie ( 3 3 5 6) i Prenach (3254 ) .  Mniej liczną grupę naro­dowościowa stanowili Tatarzy ( 1 88) i Cyganie ( 25 ) .  Akta wszystkich wizytacji oprawiono w jedną księgę o formacie 2 2 , 3  x 3 6  c m  w kolejności ich napływania. Wszystkie je sporządzono w 1 782  r. z wyjąt­kiem akt wizytacji parafii Giegużyn, której akta pochodzą z 1 784 r. Domyślać się można, że z powodu braku akt z 1 782  r. do kompletu dołączono tu akta wizytacji tej parafii z okresu późniejszego . Całość akt jest sporządzona tą samą ręką, jedynie gdzieniegdzie pojawiają się krótkie uzupełnienia, poprawki i formuła zatwierdzenia treści sporządzone przez dziekana kowieńskiego. Sześć kompletów akt zaopatrzonych jest w podpis dziekana, pozostałe go nie posiadają .  Druga część recenzowanej edycji obejmuje krytycznie opracowane i wydane drukiem wspomniane topograficzne opisy parafii dekanatu kowień­skiego z roku 1 784.  Poza faktem, iż materiał ten dotyczy terytorium tego same­go dekanatu, i ta okoliczność oraz że w zasadzie inicjatorem bezpośrednim obu przedsięwzięć był biskup wileński, zaś wykonawcami dziekan kowieński i współpracujący z nim proboszczowie , obu inicjatyw nic poza tym nie łączy. Bo też cel ,  jaki przyświecał inicjatorom tego dzieła, był zupełnie różny. W przypadku wizytacji chodziło o poznanie i kontrolę stanu parafii, celem bardziej efektywnego nimi zarządzania. Opis topograficzny tej samej parafii sporządzany był dla celów czysto świeckich, a wyniki w postaci dokładnych opisów terenów parafii posłużyć miały nigdy niezrealizowanemu dziełu spo­rządzenia dokładnej mapy ziem koronnych i Wielkiego Księstwa Litewskiego . Niemniej zamieszczenie tu tego materiału cieszy, gdyż wydobywa na światło dzienne archiwalia niezwykle cenne, bo rejestrujące topograficzny i geogra­ficzny stan części diecezji ,  który dawno uległ zmianie. Zmienił się bezpow­rotnie układ miej scowości, zmieniły się granice jednostek administracji kościelnej i państwowej ,  zmianie uległy też kierunki i znaczenie ciągów ko­munikacyjnych, ewoluowały elementy ukształtowania powierzchni i cały sze­reg szczegółów topograficznych tu uwiecznionych .  Jest to materiał dla historyków - kartografów wręcz bezcenny, niezwykle pomocny przy opraco­waniu atlasu historycznego chrześcijaństwa w Polsce, nad którym prace trwają już od kilkudziesięciu lat. Zadziwiające jest tempo, jakie Massalski narzucił swym współpracownikom w terenie - dziekanom. Rozporządzenie w spra­wie topograficznego opisu parafii wszystkich dekanatów, bądź ich części po­zostałych w granicach Rzeczypospolitej po pierwszym rozbiorze kraju, wydał biskup 2 7  IV 1 784 r. i tym samym pismem zobowiązał dziekanów do dostar-1 60 Sprawozdania i recenzje czenia żądanych danych w terminie do 1 5  VIII tego roku, tak, by 1 IX znalazły się w kancelarii biskupiej w Wilnie .  Jakkolwiek jedynie nieliczni dziekani wywiązali się z tego zadania w naznaczonym terminie , pozostali zaś , urąga­jąc po cichu na takie pomysły swego pasterza, nadsyłali zebrany materiał z większym, bądź mniejszym opóźnieniem, całość w zasadzie miał biskup wileński do dyspozycji jeszcze przed sezonem wakacyjnym roku 1 78 5 .  Zebrany materiał dotyczącego dekanatu kowieńskiego obejmuje 2 2  para­fie. Poszczególne opisy topograficzne napisane w języku polskim jednako­wym, czytelnym charakterem pisma, oprawiono w jedną księgę o wymiarach 2 2 , 5  x 34 ,4  cm w takiej kolejności, w jakiej napływały do kancelarii biskupa wileńskiego. W tym miejscu musi zrodzić się pytanie o różnice pomiędzy obydwoma znajdującymi się w recenzowanym dziele zestawieniami w kwe­stii liczby parafii tego samego dekanatu . Wykaz z 1 784 r. zawiera ich bowiem o trzy więcej , niż ten sprzed dwóch lat, gdzie nie znajdujemy takich parafii,jak Łabunów (Labunava) , Kozakiszki (Kazokiskes) i Mariampol (Marijampole) . Co do dwóch pierwszych sytuacja wydaje jest dość klarowna: Łabunów jako parafia zaistniała dopiero w 1 783 r„ zaś Kozakiszki to filia parafii Poparcie, tu potraktowana jako osobna jednostka administracji kościelnej . Czy Mariampol położony w sąsiednim dekanacie al wickim na krótko znalazł się w granicach dekanatu kowieńskiego , czy też dokumentacja dotycząca tej parafii włączona została do księgi omyłkowo - trudno powiedzieć .  Materiały archiwalne wydane drukiem w tomie szóstym Fontes HistoriaeIituaniae,  przygotowano do druku posługując się Instrukcją wydawniczą dlanowożytnych źródel dziejowych oraz uwzględniając praktykę wydawniczą stosowaną obecnie w Polsce i na Litwie .  By ułatwić korzystanie z tekstu, wprowadzono doń nowe akapity, niektó­re dane statystyczne ujęto w kolumny i tabele, czego nie zawiera tekst orygi­nału. Słowa, które w oryginale są wyszczególnione wielkimi literami lub podkreślone wydrukowano tu czcionką rozstrzeloną. Nawiasy półokrągłe po­zostawiono zgodnie z tekstem oryginału, wprowadzono natomiast nawiasy kwadratowe, zawierające, pochodzące od wydawcy, uzupełnienia tekstu lub jego wyjaśnienia. W stosunku do tekstu oryginalnego uwspółcześniono pisownię i podano ją według obecnie obowiązujących zasad, zachowując jednak specyficzną oryginalność języka staropolskiego. Interpunkcję oraz sto­sowanie wielkich i małych liter zmieniono, dostosowując ją do obecnie obo­wiązujących zasad.  W partiach tekstu tego wymagających poprawiono składnię, zwracając uwagę, by nie zmienić sensu zdania. Aparat krytyczny wydania zastosowano według wskazań Instrukcji.Publikację źródeł poprzedza przedmowa i wstęp autorstwa V. Jogaiły oraz opis rękopisów i omówienie zasad przygotowania do druku sporządzone przez Sprawozdania i recenzje 1 61 R. Firkoviciusa. Cennym uzupełnieniem jest słowniczek rzadziej używanych pojęć z zakresu liturgii oraz indeks imion własnych i indeks nazw miejsco­wości. Na uwagę zasługuje fachowość i kompetencja wydawcy publikacji , co zważywszy na jego wysokie kwalifikacje i niemałe doświadczenie w opraco­wywaniu źródeł historycznych, wydaje się być oczywiste. Uderza żelazna konsekwencja w stosowaniu raz przyjętych zasad krytycznego opracowania tekstów. Ze względów praktycznych niezwykle cennym zabiegiem jest umiesz­czenie paralelnie na stronicach rozkładowych tekstu w języku oryginalnym (polskim) na karcie lewej i jego tłumaczenia na język litewski na karcie pra­wej . Przyjęcie tej zasady poszerza wydatnie krąg potencjalnych osób korzy­stających z udostępnionego tu materiału archiwalnego i pozwala na porównanie oryginału z jego tłumaczeniem. Pozostaje jedynie wyrazić życzenie i nadzieję ,  by tak cenna i potrzebna nauce publikacja doczekała się kontynuacji w postaci opracowania i wydania drukiem wizytacji generalnych dziekańskich parafii pozostałych dekanatów diecezji wileńskiej z roku 1 782 ,  a także późniejszych, mianowicie z lat 1 783--1 791 .  Domaga się tego dobro nauki , potrzebuje historiografia. ks Tadeusz Kasabula 

Źródla do dziejów Litwy, t. VI, Wizytacja dekanatu kowieńskiego z 1782 r. przeprowadzona przez biskupa Ignacego Jakuba Massalskiego, oprac. Vytautas Jogėla, Katalikų Akademija, Vilnius 2001, ss. 943+XVI.

Źródla do dziejów Litwy, t. VI, Wizytacja dekanatu kowieńskiego z 1782 r. przeprowadzona przez biskupa Ignacego Jakuba Massalskiego, oprac. Vytautas Jogėla, Katalikų Akademija, Vilnius 2001, ss. 943+XVI.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)