Dmitruk, Stefan

Studia Podlaskie

Stefan Dmitruk

Crossref

Dwie godziny. Wspomnienia mieszkańców Chełmszczyzny i Południowego Podlasia o akcji „Wisła”, Bractwo Młodzieży Prawosławnej Diecezji Lubelsko-Chełmskiej, Fundacja Dialog Narodów, Lublin – Biała Podlaska 2013, ss. 244

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

StuDIa PODLaSkIE  tom  XXII BIaŁyStOk  2014STEFAn DMITRUKLubline-mail: dmitruk.stefan@gmail.comDwie godziny. Wspomnienia mieszkańców Chełmszczyzny i Południowego Podlasia o akcji „Wisła”, Bractwo Młodzieży Prawosławnej Diecezji Lubelsko-Chełmskiej, Fundacja Dialog narodów, Lublin – Biała Podlaska 2013, ss. 244W 2013 r. ukazały się relacje osób, które w 1947 r. wysiedlono z terenów chełmszczyzny i południowego Podlasia na Warmię i Mazury w ramach akcji „Wisła”. Opracowania wspomnień, wywiadów oraz tekstów publicystycznych, których bohaterami byli uczestnicy wydarzeń z 1947 r., podjęły się osoby zwią-zane z Bractwem Młodzieży Prawosławnej (BMP) diecezji lubelsko-chełmskiej i wspierającej go lubelskiej fundacji Dialog narodów. Omawiana publikacja to efekt, zrealizowanego przez wymienione organizacje w latach 2012–2013, pro-jektu „uczymy się tolerancji na błędach historii” współfinansowanego przez komisję Europejską1. Działania projektowe wpisały się w obchody 65. rocznicy akcji „Wisła”.część opublikowanych w książce materiałów jest wynikiem bezpośredniej rozmowy ze świadkami podczas wyjazdu plenerowego młodzieży z terenów die-cezji lubelsko-chełmskiej do trzech prawosławnych parafii w Mrągowie, Ornecie i Lidzbarku Warmińskim między 28 a 30 września 2012 r. część prac przesłano do lubelskiej siedziby BMP. W efekcie powstał zbiór tekstów uzupełniających stan wiedzy na temat akcji „Wisła”. należy dodać, że poprzez rozmowy młodzi ludzie pokazali przykład kreatywnego dialogu, porozumienia oraz wymiany in-formacji między pokoleniami.uczestników plenerowego wyjazdu, pod kątem dziennikarskim, przeszko- liła i przygotowała do rozmów z wysiedleńcami katarzyna Popławska z tVP Białystok. z kolei tomasz Żaczek – członek związku Polskich artystów foto-1 Więcej o projekcie zob.: www.bmplublin.pl/index.php?id=aktualnosci&sub=w_dzialaniu, [dostęp: 29.11.2014]. 304 Stefan Dmitruk Dwie godziny. Wspomnienia mieszkańców Chełmszczyzny...grafików (Okręg Warszawski) i fotoklubu Podlaskiego, zawodowo zajmują-cy się fotografią zapoznał młodzież z tajnikami sztuki zdjęciowej2. Szkolenie to przyniosło owoc w postaci zorganizowanej w grudniu 2012 r. w Lublinie i chełmie wystawy 44 fotografii ukazujących życie ludności prawosławnej przed wysiedleniem w 1947 r., na ziemiach Odzyskanych oraz po powrocie do ro-dzinnych domostw3. Warto nadmienić, że ciekawy materiał zdjęciowy znalazł się w prezentowanej publikacji. należy do niego zaliczyć m. in. fotografie: społecz-ności ukraińskiej z czasów okupacji niemieckiej, domów i ich nowych właścicieli na miejscu przesiedleń, obrazujące życie prawosławnych z ziem Odzyskanych po 1947 r., zaświadczenia przesiedleńcze oraz fragmenty pamiętnika Michała chalimoniuka (1902–1981)4.Główny cel opracowania określili sami redaktorzy zbioru: „Oddajemy w ręce czytelników po raz pierwszy w formie książkowej zbiór wspomnień o wysiedleniach ludności prawosławnej z terenów obecnej diecezji lubelsko- -chełmskiej. Prezentowane na kartach tej publikacji materiały są zróżnicowane pod względem formy oraz okoliczności powstania. zbiór tworzą teksty różnych autorów, ale też starszych osób, które same spisały swoje wspomnienia dotyczą-ce wydarzeń z 1947 r. i refleksje na ten temat. Większość tekstów powstała na podstawie rozmów z ofiarami akcji «Wisła», ale pojawiły się też wspomnienia o nieżyjących dziadkach”5. W celu zrozumienia kontekstu historycznego pre-zentowanych w książce wydarzeń opublikowano tekst naukowy pt. Akcja „Wisła” i jej znaczenie dla losów Kościoła prawosławnego i społeczności ukraińskiej na Chełmszczyźnie i Południowym Podlasiu6. jego autorem jest pracownik Instytutu Historii Wydziału Humanistycznego uniwersytetu Marii curie-Skłodowskiej w Lublinie – Grzegorz kuprianowicz. Wydrukowane 43 teksty podzielono na wspomnienia osób obecnie mieszkają-cych lub wypędzonych z okolic miejscowości: jabłeczna, Biała Podlaska, kobylany, zahorów, zabłocie, kodeń, Międzyleś, chełm, Hrubieszów oraz tarnogród. Dzięki temu zabiegowi czytelnik może zorientować się skąd byli wywiezieni uczestnicy akcji „Wisła”. analiza tekstów umożliwia odtworzenie miejsc wywózek. ułatwieniem zrozumienia geografii akcji deportacyjnej w 1947 r. byłoby zamiesz-czenie w recenzowanej książce mapy z naniesionymi miejscami wywózki oraz 2 tamże. 3 tamże. 4 Dwie godziny. Wspomnienia mieszkańców Chełmszczyzny i Południowego Podlasia o akcji „Wisła”, Lublin – Biała Podlaska 2013, s. 52, 67, 85, 134, 141, 155, 171, 239.5 tamże, s. 12. 6 tamże, s. 15 – 21. 305Stefan Dmitruk Dwie godziny. Wspomnienia mieszkańców Chełmszczyzny...miejscami docelowymi transportów kolejowych z przesiedleńcami. Pod kątem językowym relacje opublikowano po polsku oraz ukraińsku7. Poszczególne skróty oraz terminy cerkiewne stosowane w wypowiedziach rozwinięto w przy-pisach. zabieg ten może budzić pewne merytoryczne zastrzeżenie. część skrótów powtarza się, w związku z czym należałoby rozważyć zamieszczenie na końcu lub początku publikacji „Wykazu skrótów”, który ułatwiłby percepcję tekstów. Podobną uwagę należy zgłosić względem przypisów związanych z powtarzają-cymi się nazwami miejscowości użytymi przez świadków. rozwiązaniem byłby wykaz miejscowości z ich krótkim opisem geograficznym. Mankamentem książki jest brak indeksów: geograficznego i osobowego. W opracowaniach tego typu dużym ułatwieniem dla odbiorcy są wspomniane pomoce. Pod kątem źródłowym Dwie godziny... to uzupełnienie materiałów zredago-wanych przez Eugeniusza Misiłę w 2012 r.8 książka komponuje się z monogra-fiami romana Drozda, jana Pisulińskiego, Igora Hałagidy i romana kabaczija poświęconymi wysiedleniom ludności ukraińskiej na zachód i północ Polski w 1947 r. oraz na południe ukrainy w latach 1944–19479. jednocześnie wzbogaca badania Stefana Dudry i Piotra Gerenta. Prace dwóch ostatnich badaczy doty-czyły powstania i funkcjonowania struktur Polskiego autokefalicznego kościoła Prawosławnego na ziemiach Odzyskanych po 1945 r.10 Opracowanie wydane przez BMP wpisuje się w nurt źródeł, które można określić jako „wspomnienia odchodzącego prawosławnego pokolenia”. Pod tym pojęciem rozumiem relacje starszych osób – świadków różnych wydarzeń historycznych związanych z cerkwią Prawosławną w Polsce. te cenne źródła spisywane były przez zawodowych historyków, dziennikarzy bądź amatorów w ostatnich chwilach życia naocznych świadków. Do tej kategorii należy zaliczyć m.in. wspomnienia: bieżeńców z terenów obecnego województwa podlaskiego opracowane przez Witalisa Łubę, relacje na temat wypowiedzi dotyczące tego 7 Ewentualne wypowiedzi w języku ukraińskim w polskojęzycznym tekście zostały przetłumaczone w formie przypisów na język polski, co jest zaletą opracowania.8 Akcja „Wisła”. Dokumenty i materiały, wstęp, wybór i oprac. E. Misło, Warszawa 2012.9 r. Drozd, Droga na zachód: osadnictwo ludności ukraińskiej na ziemiach zachodnich i północnych Polski w ramach akcji „Wisła”, Warszawa 1997; S. Dudra, I. Hałagida, Ukraińcy na zachodnich i północnych ziemiach Polski w latach 1947–1957, Warszawa 2002; r. kabaczij, Wygnani na stepy: przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944–1946, Warszawa 2012; j. Pisuliński, Przesiedlenie ludności ukraińskiej z Polski do USSR w latach 1944–1947, rzeszów 2009. 10 S. Dudra, Kościół prawosławny na ziemiach zachodnich i północnych Polski po II wojnie światowej, zielona Góra 2004; tegoż, Cerkiew w diasporze. Z dziejów prawosławnej diecezji wrocławsko- -szczecińskiej, Poznań 2009; P. Gerent, Prawosławie na Dolnym Śląsku w latach 1945–1989, toruń 2007.306samego wydarzenia zredagowane przez anetę Prymakę-Oniszk, a także świad-ków burzenia cerkwi w 1938 r. w redakcji G. kuprianowicza11. cennym uzupeł-nieniem omawianej książki jest materiał dźwiękowy z nagraniami uczestników akcji „Wisła” zebrany przez Marcina Superczyńskiego12. zaletą Dwóch godzin... są uzupełnienia stanu wiedzy na temat bieżeństwa dotyczące mieszkańców chełmszczyzny i Południowego Podlasia13. z całą pew-nością do odkrycia naukowego należy zaliczyć niepublikowany do chwili obecnej dziennik M. chalimoniuka14. Według jego prawnuczki – aleksandry Wilk – wspomnienia mieszkańca Sycyny z różnych okresów – zaczynając od bieżeńtwa, a kończąc na 1980 r.15 Pełna publikacja odnalezionego przez a. Wilk źródła w sposób znaczący mogłaby poszerzyć wiedzę dotyczącą realiów funkcjonowania prawosławnych mieszkańców rejonu Biała Podlaska na przestrzeni XX w. oraz umożliwiłaby przeprowadzenie analizy powyższego zagadnienia oparte na źródle memuarystycznym. Warto zaznaczyć, że w historiografii polskiej nie publikowa-no memuarów związanych z prawosławną ludnością chłopską z terenów byłej diecezji chełmsko-warszwskiej16. Ich analiza umożliwiłaby, prawdopodobnie, zgłębienie zagadnienia związanego z przemianami narodowościowymi na połu-dniowym Podlasiu w ciągu XX w. Stefan Dmitruk Dwie godziny. Wspomnienia mieszkańców Chełmszczyzny...11 Bieżanstwa, red. W. Łuba, Biełastok 2000; Wspomnienia opublikowane na portalu biezenstwo.pl [red. a. Prymaka-Oniszk; dostęp: 29.11.2014]: a. Prymaka-Oniszk, Zanim zaczęłam szukać...; I. zinkiewicz, Historia Iwony Zinkiewicz; a. Szarańca, Kasztan, czyli święta prawda...; Wspomnienia opublikowane na portalu cerkiew1938.pl [red. G. kuprianowicz; dostęp: 17.12.2014]: j. korowicki, Niszczenie cerkwi w 1938 r.; Burzenie cerkwi w Łaskowie w 1938 r. – wspomnienia Jewhena Spilnyka; Zachowałem taką kliszę – prof. Tadeusz Chrzanowski; a. Szmigiel-kalisz, Z czołgiem na cerkiew; Fragmenty wspomnień Michała Karłowicza, kierownika szkoły w Kryłowie w latach 1925–1943; Hrabia Eustachy Świeżawski – ani guzika; Wspomnienia Korneliusza Tymoszuka i Anny Bołtryk. 12 Śniatycze we wspomnieniach Eugenii Mazurek; Wspomnienia z akcji „Wisła” we wsi Zahajki; Akcja „Wisła” we wspomnieniach pielgrzymów [wszystkie nagrania na portalu http://orthodox.fm, red. M. Superczyński, [dostęp: 23.12.2014]. 13 Dwie godziny..., s. 25, 81, 157. 173. 242. 14 tamże, s. 81.15 tamże. 16 ze znanych wspomnień z terenów diecezji chełmsko-warszawskiej w XIX i XX w. należy wymie-nić m. in.: Leontij (Lebiedinskij), Moi zamietki i wospominanija, „Bogosłowskij wiestnik” 1914, t. I, nr 3, s. 538-560; atanazy (Martos; abp), Na niwie Chrystusowej (fragmenty wspomnień), oprac. S. Dmitruk, [w:] http://cerkiew.info/pl/biblioteka/artykuly/973, [dostęp: 25.12.2014]; jewlogij (Gieorgijewskij; mitropolit), Put’ mojej żyzni. Wospominanija Mitropolita Jewlogija (Gieorgijewsko-go) izłożennyje po jego rasskazam T. Manuchinoj, Moskwa 1994; n. Liwczak (otiec), K istorii wozso-jedinienija unijatow Chołmskoj Eparchii. Zapiski i wospominanija protojereja Nikołaja Nikołajewicza Liwczaka, Wilna 1910. Warto podkreślić, że są to memuary pisane przez hierarchów i duchownych, zaś wspomnienia lub dzienniki prawosławnych chłopów do chwili obecnej nie zostały opublikowa-ne i wydane w języku polskim.307Stefan Dmitruk Dwie godziny. Wspomnienia mieszkańców Chełmszczyzny...recenzowaną książkę, co warto podkreślić, opracowali młodzi amato-rzy. redaktorzy nie ustrzegli się błędów merytorycznych mających charakter marginalny i niewpływających znacząco na odbiór całościowy opracowania. W związku z ukazaniem się omawianej publikacji, zawodowi historycy zajmu-jący się przedstawionym problemem badawczym, ponoszą odpowiedzialność za brak na rynku wydawniczym wspomnień uczestników akcji „Wisła”. Wobec tej konkluzji można bardziej zrozumieć i docenić trud młodzieży z BMP. Sugeruję młodym osobom, o ile wydawcy zdecydują się na powtórne wydanie Dwóch godzin..., aby w przyszłości uwzględniono uwagi z powyższej recenzji. jednocześnie apeluję o kontynuację zbierania materiałów wspomnieniowych uczestników akcji „Wisła” nie tylko z terenów chełmszczyzny, południowego Podlasia oraz Warmii i Mazur, a poszerzonych o obszar prawosławnej diece-zji przemysko-nowosądeckiej oraz wrocławsko-szczecińskiej. W przyszłości warto zastanowić się nad wspólnym projektem polsko-ukraińskim, który objąłby uczestników wysiedleń z chełmszczyzny i południowego Podlasia z lat 1944–1947 oraz akcji „Wisła” przesiedlonych po obu stronach granicy. Byłaby to niezmiernie wartościowa pozycja w polskiej nauce historycznej uwzględniająca „wspomnienia odchodzącego prawosławnego pokolenia”. 

Dwie godziny. Wspomnienia mieszkańców Chełmszczyzny i Południowego Podlasia o akcji „Wisła”, Bractwo Młodzieży Prawosławnej Diecezji Lubelsko-Chełmskiej, Fundacja Dialog Narodów, Lublin – Biała Podlaska 2013, ss. 244

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Dwie godziny. Wspomnienia mieszkańców Chełmszczyzny i Południowego Podlasia o akcji „Wisła”, Bractwo Młodzieży Prawosławnej Diecezji Lubelsko-Chełmskiej, Fundacja Dialog Narodów, Lublin – Biała Podlaska 2013, ss. 244

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w