Demidowicz, Tomasz

Studia Podlaskie

Tomasz Demidowicz

Crossref

Józef Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje miasta i okolic, Biała Podlaska-Międzyrzec Podlaski 1995, s. 426 , ilustr. 159, plany 4, aneks 1

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

320 Recenzj e Józef Geresz , Międzyrzec Podlaski. Dzieje miasta i okolic, Biała Podlaska-Międzyrzec Podlaski 1 9 9 5 ,  s .  426 , ilustr. 1 5 9 ,  plany 4 ,  aneks 1 Dorobek historiografii Podlasia, wciąż jeszcze niewielki i niewspółmierny do możliwości postaci istniejącej bazy źródłowej, wzbogacony został o próbę ujęcia monograficznego dziejów miasta Międzyrzec Podlaski pióra Józefa Geresza. Nauczyciel języka niemieckiego szkół średnich z zawodu , miłośnik i badacz dziejów Podlasia z zamiłowania w obszernym i bardzo szczegóło­wym opracowaniu ukazał historię miasta na przestrzeni dziejów, wychodząc od omówienia położenia geograficzno-topograficznego, genezy miasta, opi­sania czasów staropolskich i nowożytnych, a kończąc na dniu dzisiejszym. Wbrew pierwotnemu celowi wskazanemu we wstępie do tej monografii , że praca ta „ma charakter kompendium i chce służyć szerokim kręgom odbior­ców" (s .  4) sposobem ujęcia zaprzeczył .  W trzydziestu rozdziałach pracy,wyodrębnionych w sposób nie zawsze uzasadniony, opracował dzieje miasta Międzyrzeca Podlaskiego zbyt szczegółowo, za obszernie z szeregiem wtrą­ceń, aby zaciekawić i zainteresować przygodnego czytelnika. Zasadniczy wykład o 600-letnich dziejach miasta poprzedził wstępem, a następnie trzema krótkimi rozdziałami traktującymi o położeniu,  genezie i prehistorii obszaru, na którym później zostało lokowane miasto. Rozwiąza­nie to trudno uznać za trafne w sytuacji ,  kiedy pierwszy z zasadniczych roz­działów otrzymał tytuł : Najstarsze dzieje osady (s.  19-22). Czytelnik po lek­turze nie został przekonany do istnienia wcześniejszego ośrodka osadniczego w miejscu później powstałej osady, udokumentowanej źródłowo w końcu XIV w. Zbyt dużo szczegółów, nieprzekonujących hipotez i powtórzeń, by tę część tego opracowania zaliczyć do udanych, jeżeli chodzi o faktogra-Recenzje 321  fię i percepcję. Podobne uwagi można po części odnieść do rozdziału pt . :Początki miasta ( s .  23-30) .  Proces lokalizacji miasta od strony prawej jaki formularno-technicznej nie wypadł dobrze. Słusznie została tutaj zaakcen­towana pierwsza wzmianka o Międzyrzecu z 1390 r . ,  a następne znaczenie władania tymi ziemiami przez Mikołaja N asutę i jego syna N asutowicza dla początków lokalizacji miasta. Nie udało się autorowi wnieść nowych informa­cji w interesującej sprawie. Niedostatek badań nad wczesnym osadnictwem na tym obszarze, ale i całego Podlasia w sposób zasadniczy zaważył na jakości dwu pierwszych zasadniczych rozdziałów. O wiele lepiej natomiast wypadł portret miasta Międzyrzeca w XVI w. w rozdziale: Rozwój miastaw wieku XVI (s. 3 1-41 ) .  Szereg uporządkowanych informacji spotykamy, jeślichodzi o właścicieli miasta, którymi byli tacy panowie Wielkiego Księstwa Litewskiego jak Jan Zabrzeziński czy Lew Sapiecha. Natomiast nie mamy żadnych bliższych danych co do wielkości miasta pod względem ludnościo­wym i przestrzennym. Pewne wtrącenia i zbędne informacje zacierają obraz Międzyrzeca jako miasta na prawie magdeburskim, którego ustrój wcale nie odbiegał od innych miast lokowanych w Koronie Polskiej , czy Wiel­kim Księstwie Litewskim. Trzy porządki (ordynki) , o których pisze autorw odniesieniu do tego miast a obowiązywały w czternastu innych ośrod­kach miejskich lokowanych w pierwszej połowie XVI w. w zachodniej częściziemi brzeskiej Wielkiego Księstwa Litewskiego (s. 34-35) .  W drugiej poło­wie XVI w. miasto Międzyrzec jawi się jako znaczący ośrodek miejski w tejże ziemi brzeskiej Wielkiego Księstwa Litewskiego o charakterze rolniczo-han­dlowym, posiadającym ponad 200 włók „pod sobą" . Na całość organizmu miejskiego składają się Stare Miasto z rynkiem w centrum i usytuowanym przy nim ratuszem, z wagą, postrzygalnią sukna, więzieniem, jatkami, ukła­dem ulic, murowanym kościołem rzymskokatolickim pw. św . Mikołaja z za­budowaniami probostwa, przytułkiem i szkołą. Na St arym Mieście były też cerkiew prawosławna pw. św. Mikołaja z zabudowaniami popowskimi, syna­goga z domem rabina, łaźnią i szkołą, oraz zabudowania wójtostwa między­rzeckiego. Drugą część miasta stanowiło tzw. Nowe Miasto, także z rynkiem w centrum, kościołem rzymskokatolickim pw. św . Jakuba z przytułkiem dla ubogich, cerkwią prawosławną pw. św. Piotra i Pawła Apostołów, wznie­sioną początkowo na placu pod zamkiem, a w 1583 r. przeniesioną i usytu­owaną przy rynku. Miasto stanowiło centrum znacznych dóbr międzyrzec­kich, sąsiadując z gruntami należącymi do istniejących dwu zamków właści­cieli. Sprzyjające rozwojowi miasto było także pierwsze półwiecze XVII w.  Omawiając ten okres dziejów Międzyrzeca w oddzielnym rozdziale: Mia­sto w I poł. XVII w. (s. 43-53) ,  autor słusznie podkreśla zasługi kolejnych322 Recenzje właścicieli w osobach Gabriela Tęczyńskiego, Jana Mikołaja Daniłowicza. Wydobywa szereg ciekawych i nieznanych epizodów z dziejów tego ośrodka miejskiego, m.in. erekcję nowego kościoła rzymskokatolickiego pw. św. Pię­ciu Braci Męczenników: Benedykta, Jana, Mateusza, Izaaka i Krystiana, fundację probostwa szpitalnego i nie zrealizowaną sprawę fundacji szkolnej . Z lektury opracowania w dalszej kolejności dowiadujemy się o losach mia­sta w okresie wojen i niepokojów wewnętrznych rzeczypospolitej szlacheckiej w latach 1648- 1660 (s .  55- 6 1 ) .  Miasto Międzyrzec Podlaski jako jedno z ko­ronnych miast w staropolskim woj . podlaskim, podobnie jak całe Podlasie uległo w tym okresie w ponad 60% zniszczeniu i wyludnieniu. Jednocze­śnie było świadkiem wielu znaczących epizodów, które autor przypomina, m.in. sprawa koncentracji wojsk polskich i litewskich na wyprawę moskiew­ską 1660 r. Trudowi odbudowy miasta i podnoszenia rentowności dóbr przez Iza­belę, a następnie Stanisława Opalińskich poświęcony został odrębny roz­dział :  Po zniszczeniach wojennych w drugiej połowie XVI! wieku (s .  63- 7 1 ) .  Zdaniem recenzenta za  zbędne natomiast uznać należy przypomnienie epi­zodu związanego z Antonim Stanisławem Szczuką (s .  69 ) .  W prezenta­cji dziejów miasta Międzyrzeca Podlaskiego, jeżeli w odniesieniu do dwu poprzednich stuleci można by uznać za wskazane wydzielanie kilku okre­sów w odrębnych rozdziałach, to w odniesieniu do VIII w. wydaje się to nie tylko niecelowe, ale wręcz wadliwe. Prezentacji miasta, przestrzegając układu chronologicznego w tym co prawda ciekawym stuleciu, autor po­święca aż pięć rozdziałów. Biorąc pod uwagę fakt ważny w dziejach miasta, jakim była zmiana właściciela, która miała miejsce w 1731 r. poprzez prze­jęcie dóbr międzyrzeckich przez ród Ks. Czartoryskich, można by zapro­ponować czytelnikowi inne rozwiązanie bardziej czytelne, łamiąc sztywną konwencję. Mimo klęsk elementarnych, które miasto Międzyrzec Podlaski dotknęły w pierwszej połowie XVIII w„ m.in. spowodowane wylewami rzek ( 1743), pomorem bydła, zniszczeniem upraw przez szarańcze ( 1748) ,  dzięki staraniom Aleksandra Augusta Ks. Czartoryskiego wyrosło na największe miasto w tym czasie w woj . podlaskim. Fakt ten należało podkreślić ,  udoku­mentować, ale niekoniecznie przez wydzielenie rozdziału pod tym tytułem (s .  95-98 ) .  Natomiast za trafne uznać należy wyodrębnienie rozdziału po­święconego sprawom związanym z Insurekcją Kościuszkowską 1794 r. na Podlasiu (s .  99-104). Ważne to wydarzenie w dziejach historii Polski nie do­czekało się całościowego nowatorskiego ujęcia, jeśli chodzi o Podlasie, stąd stałe wzbogacenie wiedzy przy pisaniu monografii miast i miasteczek tego regionu Polski wydaje się ze wszech miar celowe. Recenzje 323 Wykład o dziejach miasta Międzyrzeca Podlaskiego w okresie staropol­skim, pełen faktów czasami zupełnie nowych, autor nie zamknął stosowną próbą podsumowania. Nie tylko od strony merytorycznej, ale i metodologicz­nej spojrzenie porządkujące autora winno się znaleźć, gdyż okres staropolski w dziej ach państwa stanowi ustaloną jedność nie tylko prawno-historyczną. Przeglądając następne strony opracowania monograficznego dziejów miasta Międzyrzec Podlaski czytelnik ma okazję poznać dzieje tego ośrodka miejskiego w czasach nowożytnych. Losom miasta w trudnym okresie zabo­rów poświęconych zostało aż siedem kolejnych rozdziałów. N as u wa się po­nownie pytanie: czy i w tym przypadku była potrzeba wydzielania aż tylu rozdziałów, gdyż jak wiadomo nadmierna ich liczba zaciera przejrzystość każdego opracowania. Z drugiej s trony należy docenić starania autora o to, by miasto to i jego najbliższe okolice „odkryć" dla czytelnika i zaciekawić sze­regiem nowych faktów . Stąd pierwszy z rozdziałów nosi tytuł : Pod zaborem austriackim ( s .  107- 1 16) ,  dwa następne omawiające dzieje miasta w okresie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego (s .  1 1 7- 134). Udanie uwy­puklony został tutaj Międzyrzec Podlaski jako największe miasto nowożyt­nego woj . podlaskiego, leżące w obwodzie administracyjnym radzyńskim. Podobnie za celowe należy uznać wydzielenie odrębnego rozdziału poświę­conego omówieniu dziejów miasta w okresie trwania Powstania Listopado­wego 1830- 1831 r.  ( s .  135-147). Przypomina czytelnikowi, że właśnie tutaj pod Międzyrzecem Podlaskim w dniu 29 .VII .1831 r .  miała miejsce zwycięska bitwa Wojska Polskiego w tym powstaniu, nie zaszkodzi. Tym bardziej , że bitwa ta jedynie ma skutek nieodpowiedzialnej i dwuznacznej roli gen . Hie­ronima Ramorino nie przerodziła się w duże zwycięstwo polskie. Dostarcza­jąc czytelnikowi szeregu ciekawych informacji o mieście w latach 1832- 1861 w odrębnym rozdziale (s .  149- 162), m.in. przypominając postać jednego z wybitnych międzyrzeczan jakim był matematyk Henryk Niewęgłoski , użył autor szereg niefortunnych sformułowań. Pierwszym z takich zwrotów, który zaliczyć należy do nieudanych brzmi cytat : „Zniszczony wojną kraik �usiał zapłacić wysoką kontrybucję i utrzymać przez najbliższe 2 lata 100-tysięczną armię okupacyjną" (s. 149) .  Nawet ówcześni Rosjanie na Królestwo Polskie nie mówili , że to „kraik" , lecz kraj ,  za który w powstaniu listopadowym zginęło, zmarło lub zostało rannych ok. 70 tys. żołnierzy rosyjskich. Kon­trybucja o charakterze ukrytym narzucona została dopiero w 1835 r . ,  a spo­łeczeństwo polskie musiało nie tylko utrzymywać przez cały ten okres armię okupacyjną, ale dostarczyć ponadto 225 tys. rekrutów do odbycia 15-letniej służby wojskowej w armii zaborczej . Innym nieudanym sformułowaniem, niosącym w sobie błędną informację,  jest zdanie cyt . :  „Ponieważ w 1837 r .  324 Recenzje zlikwidowano województwo podlaskie, Międzyrzec przyłączono do guberni siedleckiej" (s .  152) . Istniejące od 1816 r. woj . podlaskie we wspomnianym 1837 r. nie uległo likwidacji, a jedynie podobnie jak pozostałe siedem wo­jewództw Królestwa Polskiego przemianowane zostało na gubernię, w tym przypadku gubernię podlaską. Stan taki trwał do końca 1844 r. Na skutek nowego podziału administracyjnego Królestwa, obowiązującego od 1 stycz­nia 1845 r . ,  gubernię podlaską połączono z gubernią lubelską z nazwą gu­bernia lubelska. Miasto Międzyrzec Podlaski położone w woj . podlaskim, następnie w guberni podlaskiej , a od 1845 r .  w guberni lubelskiej Królestwa Polskiego nie tylko należało do większych ośrodków miejskich, ale stanowiło centrum dóbr międzyrzeckich Ks.  Czartoryskich, a od 1844 r. hr. Potockich obejmujących 18 folwarków, 49 wsi o ponad 3100 włókach, które swoją wiel­kością ustępowały jedynie Ordynacji Zamojskich . O ile , jak wskazywaliśmy, można kwestionować liczbę rozdziałów, zbytnią drobiazgowość w prezentacji miasta w I pał . XIX w . ,  to zamknięcie w odrębny rozdział nocy stycznio­wej 1863 r. należy uznać za interesujące rozwiązanie (s .  163-167) .  Lektura rozdziału o mieście w latach 1861- 1864 dostarcza szeregu ważnych infor­macji o prowincjonalnym ruchu spiskowym, o udziale mieszkańców miasta w powstawaniu czy próbach opanowania tego miasta. Szkoda natomiast , że prawie nic nie dowiadujemy się o Radzie Miejskiej powołanej do życia z dniem 27 XI 1862 r. Działalność jej w dziejach miasta stanowiła na pewno epizod, ale wart przypomnienia. W odróżnieniu od dziejów miasta w I po­łowie XIX w. ,  losom jego w drugiej połowie tego stulecia poświęcony został tylko jeden rozdział . W rozdziale tym noszącym tytuł: Przywiślińskim kraju (s . 177- 197), przypominając różne zdarzenia z życia miasta, autor wydobył kwestię unicką, dostarczając czytelnikowi szeregu ciekawych informacji . Nie pominął rozwoju demograficznego miasta, powstania i rozwoju różnych za­kładów przemysłowych , które to czynniki wpłynęły na to, że Międzyrzec Podlaski w 1902 r. ustępował wielkością jedynie gubernialnym Siedlcom. Prezentację miasta w XX stuleciu autor rozpoczął rozdziałem: Mię­dzyrzec w okresie Rewolucji 1 905- 1 907 (s .  199-205) .  Miasto Międzyrzec Podlaski w początkach tego stulecia, jako znaczny ośrodek przemysłowy i koncentracji klasy robotniczej, był miejscem szeregu strajków i wystąpień o podłożu socjalnym i narodowym. Autor plastycznie oddał na kartach tegorozdziału klimat tamtych lat . W podobny sposób ukazane zostało miasto w przededniu wybuchu I wojny światowej w drugim rozdziale odnoszącym się do XX w. i zatytułowanym: Miasto w latach 1 907- 1 914,  z podtytułem: W obliczu groźby wcielenia do cesarstwa rosyjskiego (s .  207-217) .  Obok za­akcentowania antypolskiej polityki zaborcy, autor przypomniał czytelnikowi Recenzje 325 różne formy aktywności miejscowego społeczeństwa. Przy tym sposobie uję­cia uległ jednakże zniekształceniu portret miasta. Także w dwu następnych rozdziałach, pierwszym: Listopad 1918 (s .  218-227) , drugim: Pierwsze lata niepodległości .  Wojna 1920 r. ( s .  243-253) problemy miasta zepchnięte zo­stały na drugie miejsce. Wykład w tych rozdziałach posiada jednostronną polityczną treść. Czytelnik nie otrzymuje portretu miasta i jego mieszkań­ców w tym niewątpliwie ciekawym czasie, a jedynie informacje o wydarze­niach ogólnopolskich, które odbiły się jakimś echem w życiu miasta. Okres II Rzeczypospolitej stanowi jedną integralną całość, dyskusyjne wydaję się wyodrębnienie dwóch podokresów i omawianie dziejów miasta w dwu odręb­nych rozdziałach. Spotykamy się w partii tego opracowania, odnoszącego się do okresu międzywojennego, z dużym nasyceniem faktów i nowymi informa­cjami . Znajdujemy jednakże wątki całkowicie zbędne (np . wątek działalności komunistów) .  Wydarzenia polityczne na przemian mieszają się z faktami z dziedziny gospodarczej , oświatowo-kulturalnej . Czytelnik w efekcie nie otrzymuje uporządkowanego wizerunku Międzyrzeca Podlaskiego w latach 1918-1939. Próbę monograficznego ujęcia dziejów miasta Międzyrzeca Pod­laskiego autor zamyka trzema obszernymi rozdziałami przedstawiającymi okres 1939-1994. W pierwszym z rozdziałów: Lata drugiej wojny światowej 1939-1945 ( s .  295-335) przypomina wydarzenia związane z krótką okupacją sowiecką, a następnie pięcioletnią niemiecką. Obraz miasta ma urozmai­cony i wielowątkowy charakter. Przypomina o okropności wojny, terrorze okupanta, eksterminacji ludności żydowskiej z pozycji wydarzeń rozgrywa­jących się w tym mieście, ma to duże znaczenie dydaktyczne. N a uwagę zasługuję też ten fragment , w którym jest mowa o stacjonowaniu wojsk wę­gierskich w tym mieście latem 1944 r. W przedostatnim rozdziale opisują­cym dzieje miasta w latach 1944- 1989, który uznał autor za jednorodny, dal kontrowersyjny w treści nadtytuł : Pod rządami PRL (s .  337-372) .  W kontek­ście omawiania dziejów miasta Międzyrzeca Podlaskiego, miasta o lokalnym charakterze, to jednak duża przesada, aby posługiwać się kategoriami geo­politycznymi czy konstytucjonalnymi. W latach 1944- 1989 Polska Rzeczpo­spolita Ludowa była legalnym państwem z sankcją międzynarodową, a nie jedynie formą sprawowania władzy pod patronatem innego państwa. Po­nadto okres ten nie był jednorodny w charakterze nie tylko w odniesieniu do całego państwa, ale dziejów tego konkretnego miasta. Wydzielenie pew­nych podokresów staję się zasadne i to z różnych względów. Przyjęcie takiej koncepcji konstrukcji nie tylko stworzyłoby lepszą sposobność do wyodręb­nienia gorszych i lepszych lat w egzystencji miasta Międzyrzec Podlaski po II wojnie światowej , ale też pod względem konstrukcyjnym czasy wspólcze-326 Recenzje sne nie kontrastowały ze sposobem wykładu historii miasta w czasach sta­ropolskich i nowożytnych . Niemniej lektura rozdziału poświęconego dziejom miasta w okresie Polski Ludowej wypada zachęcająco. Podobny w charakte­rze jest też ostatni rozdział: Dzieje miasta w III Rzeczypospolitej 1 989-1 994(s. 373-386) .  Spotykamy się na jego kartach z wieloma ciekawymi danymi,mówiącymi o mieście i życiu mieszkańców na progu powstania III Rzeczypo­spolitej . Wielka szkoda, że autor , prezentując ponad 600-letnie dzieje miasta na ponad czterystu stronach, nie zamknął opracowania próbą podsumowa­nia. Bogate i ciekawe dzieje miasta Międzyrzeca Podlaskiego, leżącego na strategicznym szlaku Wschód-Zachód, wymagają takiej próby. Natomiast dołączony w formie aneksu materiał informacyjny o mieście z 1976 r. uznać należy za zbędny, a treść jego powinna być włączona do rozdziału o mieście w latach 1944- 1989 .  Podobnie za zbędne należy uznać zestawienie bibliogra­ficzne, wobec informacji zawartych we wstępie do opracowania. Natomiast trafne było dodanie wykazu źródeł, ilustracji i indeksu nazwisk. Zdaniem recenzenta należałoby też dołączyć indeks miejscowości, z uwagi chociażby na tytuł tego opracowania. Strona techniczna opracowania też może bu­dzić kilka drobnych uwag krytycznych, natomiast projekt okładki autorstwa A. Szczerbickiego należy uznać za bardzo udany. Pomimo szeregu uwag krytycznych odnoszących się w niewielkim stop­niu do zawartości merytorycznej , a większym do metodologicznej , stwierdzić należy, że otrzymujemy nową próbę monograficznego opracowania dziejów Międzyrzeca Podlaskiego. Dopiero opieraj ąc się na tym opracowaniu, można by pokusić się o opracowanie kompendium. Tomasz Demidowicz 

Józef Geresz, Międzyrzec Podlaski. Dzieje miasta i okolic, Biała Podlaska-Międzyrzec Podlaski 1995, s. 426 , ilustr. 159, plany 4, aneks 1

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)