Bednarczyk, Jacek

Studia Podlaskie

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Tomasz Strzembosz, Saga o „ Lupaszce " pp łk. Jerzym Dąm browskim 1 889- 1 94 1 ,  Warszawa 1996 Oficyna wydawnicza „Rytm" z siedzibą w Warszawie wydała w 1996 r. książkę zatytułowaną: Saga o „Lupaszce" ppłk. Jerzym Dąmbrowskim 1889-1941.  Jej auto­rem jest Tomasz Strzembosz, profesor historii, zajmujący się między innymi zbroj­nym podziemiem na terenie Warszawy w okresie drugiej wojny światowej i najnow­szymi dziejami Polski . W ostatnich latach swoje badania skupił wokół historii ziem północno-wschodnich II Rzeczypospolitej , które znalazły się pod okupacją  sowiecką w latach 1939- 1941 . Najnowsza książka profesora Strzembosza ma charakter biograficzny. Jej boha­terem jest podpułkownik Jerzy Dąmbrowski. Autor już na samym początku spro­stował pisownię jego nazwiska. Do tej pory pisano o nim „Dąbrowski" , co okazało się błędem. Profesor Strzembosz dzięki swoim dogłębnym dociekaniom doszedł ,  że prawidłowo powinno się pisać „Dąmbrowski" . Następnie przedstawił poszczególne szczeble kariery wojskowej podpułkownika Jerzego Dąmbrowskiego. Stwierdził ,  że początki jego działalności jako zawodowego żołnierza datują  się na lata pierwszej wojny światowej . W armii carskiej dosłużył się stopnia podrotmistrza i tam zetknął się z kawalerią, z którą nie rozstał się do końca życia. Profesor Strzembosz znakomicie przedstawił rolę jaką odegrał Dąmbrowski w wojnie polsko-bolszewickiej . Zwrócił uwagę na taktykę, z której zasłynął. Pi­sał , że były to przede wszystkim wyprawy na tyły wojsk bolszewickich, mające doprowadzić do zniszczenia torów i urządzeń stacyjnych, przecinania linii komuni­kacyjnych, wywoływania popłochu wśród żołnierzy bolszewickich i tworzenia sytu­acj i nieustannego zagrożenia. Autor udowodnił, że to dzięki takim umiejętnościom dowódczym Dąmbrowski był znany z walk nad Berezyną, przeciwdziałał atakom Korpusu Kawaleryjskiego Gaja Bżyszkiana, który zagrażał od strony północno-za­chodniej Warszawie. Podkreślił ,  Że lata 19 18-1920 stanowiły ważny okres w jego wojennej służbie. Jako rotmistrz był wtedy ceniony przez swoich przełożonych, stanowił wzór dla żołnierzy, którymi dowodził. Profesor Strzembosz zaznaczył , Że 304 zaczęto o nim mówić jako o znakomitym polskim zagończyku i określano przydom­kiem „Lupaszka" . Następnie autor przedstawił służbę wojskową Dąmbrowskiego w okresie pokoju.  Podkreślił , że nie przebiegała ona pomyślnie, chociaż wykorzystane przez niego materiały źródłowe, takie jak akta osobowe i odznaczeniowe, opinie bezpośred­nich i wyższych przełożonych, roczne uzupełnienia listy kwalifikacyjnej dostarczały zgoła innych informacji. Profesor Strzembosz zacytował większość z nich, porów­nał kariery innych wojskowych, którzy wspięli się wyżej w hierarchii wojskowej (np . Bolesław Wieniawa-Długoszowski, Władysław Prażmowski) i doszedł do prze­konania, iż Dąmbrowskiego skrzywdzono. Autor dalej konkludował , co mogło być tego przyczyną: brak w „Siódemce Beliny" , niefaworyzowanie kawalerzystów bez rodowodu legionowego, kłopoty zdrowotne, czy skłonności do awanturniczego trybu życia? Ostatnia z możliwych przyczyn tego stanu rzeczy również została poddana w wątpliwość przez profesora Strzembosza, ponieważ jak pisze: „„ .był wesołym i dowcipnym człowiekiem„ ." , ale nie awanturnikiem. Wzbogacił książkę wieloma informacjami z życia swojego bohatera, między in­nymi podkreślił rolę rodziny i jego stosunek do dzieci, a także zamieścił w niej wiele ciekawych fotografii. Są one znakomitym ubarwieniem rozważań biograficznych Najwięcej uwagi profesor Strzembosz poświęcił w swojej książce dziejom 1 10 Pułku Ułanów, dowodzonego przez podpułkownika Jerzego Dąmbrowskiego we wrześniu 1939 r. Swoje spostrzeżenia i badania oparł na relacjach oficerów i żołnie­rzy tegoż pułku oraz innych pułków Brygady „Wołkowysk" . Autor przestudiował dostępne opracowania, archiwalia radzieckie oraz zebrał i spisał samodzielnie re­lacje mieszkańców wsi, przez które przechodził pułk . Dzięki tej przebogatej bazie źródłowej doszedł do następujących wniosków, które obaliły wcześniejsze teorie na ten temat. 1 .  Rozformowanie 110  Pułku Ułanów nie nastąpiło w wymienianych dotychczas wsiach Puszczy Augustowskiej : Podmacharce, Krasne, Płaska ani we wsi Grzędy na Czerwonym Bagnie w dniu 23 września 1939 r. Profesor Strzembosz stwier­dził, Że podpułkownik Dąmbrowski postanowił walczyć dalej i dotrzeć do walczącej Warszawy. Wymienione wsie były jedynie miejscem, gdzie zapytał żołnierzy o sens dalszej walki. Według autora pułk kontynuował marsz wzdłuż trasy: Podmacharce - Małowiste - Gorczyca - Płaska - rezerwat Mały Borek - Uroczysko Maleszów ka -Podwołkuszne - Krasne - Jasionowo - Nowy Lipsk - Bagna Jaćwieskie - Dolistowo Duże. Po prawie 60-kilometrowym marszu, pod Dolistowem Dużym 3 szwadron 1 10 Pułku Ułanów starł się z wojskami sowieckimi i poniósł klęskę . Następnie pułk wycofał się do wsi Tajno Podjeziorne i nie odstąpił od wytkniętego przed kilkoma dniami celu: szedł ku Warszawie. Profesor Strzembosz podkreślił w tym miejscu talent dowódczy podpułkownika Dąmbrowskiego. Pisał: ,„ „miał doskonałą świadomość sytuacji ,  w której się znalazł, oraz narastającego zagrożenia. Chciał również wykorzystać ów krótki czas, w któ-305 rym znajdowanie się w strefie niczyjej , pomiędzy Wehrmachtem a Armią Czerwoną i podążanie wraz z tym pasem neutralnym na, zachód dawało pewne szanse prze­trwania, a zarazem przeniknięcia na zachód, ku stolicy" . Później 110  Pułk Ułanów zmienił oś marszu i z Tajna Podjeziornego skierował się na Szczuczyn Łomżyński oraz Stawiski i doszedł do Janowa, 6 km na południe od Kolna. Tu w nocy z 27 na 28 września 1939 r . ,  według profesora Strzembosza, nastąpiło ostateczne rozformowanie pułku. 2. Dalsze rozważania autora dotyczą okoliczności rozformowania 1 10 Pułku Uła­nów. Profesor Strzembosz stwierdził, Że podpułkownik Dąmbrowski podjął decyzję samodzielnie w obliczu okrążenia przez wojska sowieckie i niemieckie i zwolnił swo­ich żołnierzy z żołnierskiej przysięgi. Sam natomiast zamierzał prowadzić walkę dalej i dał przykład patriotyzmu swoim podkomendnym. Profesor Strzembosz do­konał nowego podziału 1 10  Pułku Ułanów w dniu jego rozformowania na cztery grupy i określił ich liczebność . Oto one: 1) grupa podpułkownika Jerzego Dąmbrowskiego licząca od 10 do 30 żołnierzyz zamiarem kontynuowania walki w Puszczy Augustowskiej lub z zadaniem przedarcia się w kierunku Litwy; 2) grupa majora Henryka Feliksa Dobrzańskiego, późniejszego „Hubala" , z około50 żołnierzami z zadaniem osiągnięcia Gór Świętokrzyskich i kontynuowania dalszej walki; 3) grupa rotmistrza Witolda Bilińskiego z około 15 żołnierzami z zadaniemosiągnięcia Węgier ; 4. grupa żołnierzy, która podjęła decyzję zakończenia walki i powrotu do do­mów. Autor postawił sobie za cel zbadanie dalszych losów podpułkownika Jerzego Dąmbrowskiego. Ustalił, że Dąmbrowski wraz ze swoimi żołnierzami powrócił do Puszczy Augustowskiej , skąd przeszedł na Bagna Jaćwieskie, gdzie zainicjował par­tyzantkę antysowiecką. Profesor Strzembosz znakomicie określił walory terenu pod tego typu działania. Przedstawił też pierwsze tygodnie jego działalności jako propa­gatora partyzantki powrześniowej na skraju Puszczy Augustowskiej , choć stworzyły one autorowi największe trudności i wiele pytań pozostało bez odpowiedzi. Ustalił też czas trwania tej partyzantki. Według autora, Dąmbrowski opuścił Bagna Jaćwieskie na przełomie paździer­nika i listopada 1939 r. i podążył na Litwę . Przypuszczalna trasa marszu wytyczona przez profesora Strzembosza prowadziła przez : Grzędy - Polkowo - Wrotki - Hutę - Kopiec - Podcisówek - Balinkę - Brzozowe Grądy - Sejny. Po przekroczeniu gra­nicy litewskiej Dąmbrowski był więziony przez Litwinów w VI Forcie w Kownie. Profesor Strzembosz obszernie opisał dalsze jego losy aż do momentu zamordowania przez NKWD w Mińsku w 1941 r .  Treść merytoryczna książki napisanej przez profesora Strzembosza nie budzi Żadnych zastrzeżeń, chociaż autor nie uniknął drobnych błędów. Przykładowo na stronie 167 porucznika Franciszka Szabunię uznał za znanego dowódcę partyzanc-306 kiego Okręgu Nowogródzkiego AK w 1944 r. Z moich badań wynika, Że Franciszek Szabunia, ps. „Zemsta" , „Andrzej" był komendantem IV Suwalskiego Inspekto­ratu Armii Krajowej , który obejmował obwody: augustowski i suwalski i wchodził w skład Okręgu Białostockiego AK. Profesor Strzembosz posługiwał się mylną pisownią nazwiska generała Wacł awa Przezdzieckiego. Według ostatnich badań prowadzonych przez Ryszarda Szawłow­skiego ( „Karola Liszewskiego" ) stwierdzono, Że powinno się pisać „Przez.dziecki" , a nie „Przeźdiecki" . Książka profesora Strzembosza to znakomite kompendium wiedzy z historii woj­skowości polskiej w latach 1939- 1941 oraz z wojny obronnej 1939 r. Stanowi znako­mitą lekturę z gatunku biografii historycznych. Autor zaprezentował karierę woj­skową podpułkownika Dąmbrowskiego na tle ówczesnych wydarzeń . Umiejętnie wy­korzystał bazę źródłową oraz dostępne opracowania. Doszedł do nowych konkluzj i ,  które zmieniły ustalone dotychczas w historiografii opinie o podpułkowniku Dąm­browskim. Autor podjął się także trudnego zadania, gdyż zaj ął się partyzantką antysowiecką w latach 1939- 1941 , czyli wydarzeniami, o których pisano do tej pory mało. Wyszedł z tego obronną ręką i zachęcił innych historyków do następnych bada1i. Książka profesora Strzembosza to gratka dla historyków-regionalistów, ba­daczy polskiego podziemia niepodległościowego w Puszczy Augustowskiej po dczas II woj ny światowej , do których zalicza się niżej podpisany. Jacek Bednarczyk 307 

Tomasz Strzembosz, Saga o „Łupaszce" ppłk. Jerzym Dąmbrowskim 1889-1941, Warszawa 1996

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Crossref