Chomik, Piotr

Studia Podlaskie

Piotr Chomik

null null

Crossref

Antoni Mironowicz, Ihumen Sawa Palmowski, Białystok 2001, ss. 106

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

STUDIA PODLASKIE tom XII Antoni Mironowicz , Ihumen Sawa Palmowski, Białystok 200 1 ,  ss. 106 BIAŁYSTOK 2002 Tym razem mam przyjemność polecić czytelnikom zainteresowanym hi­storią Kościoła prawosławnego czwartą już monografię autorstwa znanego badacza dziejów Kościołów wschodnich, Antoniego Mironowicza 1 .  Praca ta została poświęcona wybitnej postaci z dziejów Kościoła prawosławnego w Polsce. Po opracowaniu biografii biskupów białoruskich - Teodozego Wa­silewicza, Józefa Nielubowicza Tukaiskiego i Sylwestra Kossowa2 - przy­szła kolej na prezentację postaci Sawy Palmowskiego, ihumena bielskiego. Wszystkie wymienione tu osoby łączy wspólna troska o niezależność Ko­ścioła prawosławnego w Rzeczypospolitej oraz walka o zachowanie dawnych praw i przywilejów. Jak zauważył sam autor omawianej książki, powodem 1 Profesor dr hab. Antoni Mironowicz jest kierownikiem Zakładu Historii Pograni­cza w Instytucie Socjologii Uniwersytetu w Białymstoku. Specjalizuje się w problema­tyce historii Kościołów wschodnich w Europie Środkowowschodniej . Jest autorem licz­nych publikacji naukowych z tego zakresu. Najważniejsze z nich to: Supraśl jako ośrodek kulturalno religijny w X VI wieku, Leinen 1984; Podlaskie ośrodki i organizacje prawo­sławne w XVI-XVIII wieku, Białystok 1991 ;  Nieznany herbarz Michała Szęciły, Londyn 1992; Bractwo Objawienia Pańskiego w Bielsku, Bielsk Podlaski 1994; Prawosławie i unia za panowania Jana Kazimierza, Białystok 1996; wyd. II ,  Białystok 1997; Księga cudów przed ikoną Matki Bożej w Starym Korninie dokonanych, Białystok 1997; Katalog świą­tyń i duchowieństwa prawosławnej diecezji białostocko-gdańskiej, Białystok 1998; I< ościół prawosławny w dziejach dawnej Rzeczypospolitej, Białystok 2001 ;  The Otrhodox Church and Byelorussian People, Białystok 2001 .  2 A. Mironowicz, Teodozy Wasilewicz, archimandryta słucki, b iskup białoruski, Bia­łystok 1997, ss. 71 ;  Metropolita Józef Nielubowicz Tukalski, Białystok 1998,  ss. 127; Syl­wester I<ossow, biskup białoruski, metropolita kijowski, Białystok 1999, ss. 144. 382 Recenzje przypomnienia postaci Sawy Palmowskiego s�ała się 210 .  rocznica posta­nowień kongregacji pińskiej ( 1791 ) ,  będącej próbą zreformowania Kościoła prawosławnego i określenia jego miejsca w państwie polskim 3 .  Podejmując dzieło przybliżenia postaci ihumena Sawy Palmowskiego, autor kontynuuje przyjęty przez siebie nowy kierunek w badaniach nad przeszłością Kościoła prawosławnego w Europie Środkowowschodniej : spoj­rzenia na losy Kościoła przez pryzmat doświadczeń i dokonań jednostki 4 .  Postać Sawy Palmowskiego do  realizacji t ak sformułowanego problemu ba­dawczego wydaje się być idealna, ze względu na złożoność sytuacji poli­tycznej i wyznaniowej Rzeczypospolitej końca XVIII wieku oraz na tragizm losów bohatera książki . Podejmując się dzieła naprawy Kościoła prawosław­nego w Rzeczypospolitej , narażał się Palmowski na niezrozumienie ze strony konserwatywnych wyznawców prawosławia, nieufność ze strony części hie­rarchii własnego Kościoła oraz niechęć czy wręcz wrogość ze strony władz rosyjskich . Sawa Palmowski pochodził z rodu duchownych prawosławnych, wraz z bratem Eustachym ukończył Mohylańską Akademię Duchowną w Kijo­wie. Jego ojciec był duchownym w Słucku. W okresie prowadzenia rokowań o przywrócenie w Polsce prawosławnej katedry biskupiej , Palmowski mie­szkał w N owogrodzie Siewierskim, gdzie pełnił funkcję ihumena monasteru poczepskiego św. Trójcy. W 1786 r. rząd rosyjski skasował liczne mona­stery na Ukrainie, w tym również i monaster poczepski. Ihumen Sawa na skutek tej decyzji utracił stanowisko i przybył do Kijowa, do swego brata Eustachego, archimandryty monasteru brackiego. W 1787 r . ,  gdy biskup bia­łoruski Wiktor Sadkawski wizytował parafie i monastery ukraińskie, Sawa zjawił się u niego w Korsuniu , prosząc o stanowisko ihumena w Polsce. Wakowało wówczas stanowisko ihumena w monasterze bielskim. Sadkawski obiecał Sawie to stanowisko, lecz nominacja odwlekła się z powodu choroby biskupa. Dopiero w następnym roku wystąpił on do biskupa Nowogrodu-Sie­wierskiego - Hilariona o zwolnienie Sawy z jego diecezji .  l marca 1789 r. nawniosek konsystorza słuckiego biskup Wiktor mianował Sawę Palmowskiego ihumenem monasteru bielskiego. 3 Na temat kongregacji pińskiej i jej postanowień zob. :  E. Sakowicz , Kościół prawo­sławny w Polsce w epoce Sejmu Wielkiego 1 788-1792, Warszawa 1935,  s. 182-209. 4 Szerzej na ten temat zobacz moją recenzję książki A.  Mironowicza, Sylwester I< ossow, biskup białoruski, metropolita kijowski, "Białoruskie Zeszyty Historyczne" 2000,nr 13, Białystok, s .  245-247. Recenzje 383 W końcu 1 790 r .  Palmowski został wezwany do Warszawy celem wzię­cia udziału w pracach deputacji do spraw "nieunickich" . Po zakończeniuprac deputacji i wyznaczeniu terminu kongregacji pińskiej , we wszystkich monasterach i parafiach w różnym czasie dokonano wyborów pełnomocnych przedstawicieli . Ihumen Palmowski został wybrany delegatem nie tylko mo­nasteru bielskiego, lecz i gminy miasta Opatowa. 6 czerwca 1791 r. ihu­men bielski brał czynny udział w pracach kongregacji, gdzie został obrany członkiem prezydium, a następnie wybrany członkiem Najwyższego Kon­systorza. Wkrótce zajął Palmowski miejsce przewodniczącego Najwyższego Konsystorza 5 . Nie wiemy, jak długo ihumen Sawa po zakończeniu kongre­gacji przebywał w Pińsku. Jego podpis znajdujemy na dekrecie konsystorza z dnia 9 lipca, lecz dekret z dnia 9 grudnia pierwszy podpisał o. Protazy Nie­wiarowski , natomiast podpisu przewodniczącego brak .  Ten ostatni wówczas znajdowal się już w Warszawie, być może zabiegając o rychlejsze zatwier­dzenie przez sejm uchwal pińskich. Tymczasem długa nieobecność ihumena niepokoiła i dziwiła członków bractwa bielskiego, którzy uskarżali się na to, że w monasterze dzieją się rozmaite nieporządki , nie ma komu doglądać gospodarstwa, ani troszczyć się o zaspokojenie potrzeb religijnych parafian. Członkowie bractwa, znie­cierpliwieni długotrwałą nieobecnością ihumena i próżnym oczekiwaniem, pisali do niego, przedstawiając w swym liście ciężki stan monasteru i prosząc o zawiadomienie , kiedy zamierza uzupełnić uszczuplony fundusz kościelnyoraz wynagrodzić parafian za wydatki, które ponieśli w związku z kongre­gacją pińską. Oprócz tego członków bractwa i ofiarodawców niepokoił los "aparatów" cerkiewnych, zabranych przez ihumena przy odjeździe do War­szawy. Prosili, aby zwrócił on je na miejsce. List członków bractwa trafil do kancelarii biskupa Wiktora Sadkowskiego, który zażądał od Sawy, aby wszy­stkie aparaty odesłał do kancelarii z raportem "z wyszczególnieniem każdejrzeczy oddzielnie" . Palmowski natychmiast odesłał wszystko do kancelarii Sadkowskiego wraz z raportem. 5 N aj wyższy Konsystorz ustanowiony 2 lipca 1791 r .  był tymczasowym zarządem Ko­ścioła prawosławnego w Polsce. Jego przewodniczącym został ihumen Sawa Palmowski, a członkami Konsystorza byli ponadto: archimandryta wileński Sylwester Bułłaj ,  skarbnik archimandrii słuckiej Protazy Niewiarkowski, proboszcz turowski Grzegorz Łojko, proto­pop czerkaski Teodor Betuliński, proboszcż wujwieki Teodor Józefowicz, przedstawiciele szlachty: Onufry Suchozaniet, Pantelejmon Illikiewicz-Korbut, Aleksander Stojanowicz oraz przedstawiciele stanu mieszczańskiego: burmistrz Fińska Teodor Teodorowicz, pisarz mozyrski Teodor Kondratowicz i pisarz piński J an Teodorowicz. Zob. E. Sakowicz, op. cit., s. 193 .384 Recenzje Biskup Wiktor Sadkawski zarzucał Palmo,wskiemu naruszenie zasad ka­nonicznych i bezzasadność noszenia "distinctorium opackiego" . W zezna­niach złożonych przed komisją senacką Sadkawski oskarżał Palmowskiego i innych duchownych o wykroczenia kanoniczne i pospolite. Znając niechętny stosunek Sadkawski ego do kongregacji pińskiej oraz członków N aj wyższego Konsystorza, Palmowski konsekwentnie odmawiał z nim spotkania. Wreszcie Sadkawski zapragnął pozbyć się niewygodnego ihumena i poinformował go, że nie chce mu uczynić żadnej krzywdy, lecz stawia warunek opuszczenia przez Sawę Palmowskiego jego diecezji. N a tę propozycję Palmowski odpo­wiedział listem z 8 marca 1 793 r. , zawiadamiając ,  że z "największą satysfak­cją" przyjmuje żądanie biskupa i spełni je, jak tylko pozwoli na to poprawastanu jego zdrowia. Ihumen Sawa Palmowski pomimo zapowiedzi nie opuścił granic diece­zji Sadkowskiego, lecz w dalszym ciągu pozostawał w Warszawie. W roku 1 794, po powstaniu kościuszkowskim, gdy w Warszawie znaleźli się wzięci do niewoli rosyjscy żołnierze i oficerowie, polski rząd rewolucyjny zatroszczył się o zaspokojenie ich potrzeb religijnych, wyznaczając dla nich kapelana w osobie Palmowskiego W omawianej pozycji autor przedstawia ihumena Sawę Palmowskiego i jego działalność na tle_ sytuacji wewnętrznej Kościola prawosławnego w Rzeczypospolitej w latach 1764-1788, prób nacisków Rosji na władze pol­skie w sprawach Kościola prawosławnego i wynikających stąd konsekwencji 6 . Kolejne omawiane etapy życia Palmowskiego to jego działalność w okresie pobytu w Poczepie , Bielsku Podlaskim, podczas Sejmu Wielkiego i w dobie powstania kościuszkowskiego, aż do zakończenia wszelkiej działalności ihu­mena Palmowskiego na polu polityki ogólnopaństwowej , jak również zwią­zanej z rozwiązywaniem wewnętrznych problemów Kościola prawosławnego, co nastąpiło po klęsce pod Maciejowicami i upadku powstania. Z tym ostatnim okresem związana jest znajomość Palmowskiego z Ta­deuszem Kościuszką i stosunek tego ostatniego do Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej . Niewyjaśnione są okoliczności zawiązania znajomości 6 W istocie Rosji nie zależało na obronie i nadaniu równych praw ludności wyznaniaprawosławnego. O rzeczywistych intencjach Rosji świadczy list Nikity Panina, kanclerza Katarzyny II, do ambasadora rosyjskiego w Polsce Nikołaja  Repnina z 14 (25) sierp­nia 1767 r. Panin problem interesów Kościoła prawosławnego traktował nie jako cel sam w sobie, ale jako środek do poszerzenia wpływów Rosji w Rzeczypospolitej .  Kanclerz cesarzowej przyznawał, Że równouprawnienie prawosławnych w Rzeczypospolitej byłoby dla Rosji niekorzystne, bowiem wiązałoby prawosławnych w Polsce z ich państwem. Por. J. Woliński, Folska i Kościół prawosławny. Zarys historyczny, Lwów 1936, s. 120.  Recenzje 385 Palmowskiego i Kościuszki. Antoni Mironowicz przypuszcza, że stało się to w związku z utworzeniem w maju 1 794 roku Rady Najwyższej N aro­dowej , która sprawowała władzę naczelną w kraju. Wśród 18 ludzi mia­nowanych przez Tadeusza Kościuszkę na zastępców do Rady Najwyższej znajdował się ihumen Sawa Palmowski , jako przedstawiciel ludności pra­wosławnej . Według autora listę radców i zastępców do Rady Najwyższej Narodowej podał Kościuszce Hugo Kołłątaj .  Mógł on znać Palmowskiego osobiście jeszcze z czasów Sejmu Wielkiego lub słyszeć o nim od posła Mi­chała Kochanowskiego, z którym Palmowski współpracowal podczas kon­gregacji pińskiej . N a podstawie zgromadzonych materiałów historycznych - jak sam autor przyznaje niekompletnych - A. Mironowicz prezentuje też politykę Tadeusza Kościuszki wobec prawosławnych. Najbardziej śmiałym posunięciem Kościuszki było powołanie przedstawiciela prawosławnego do Rady N aj wyższej N aro d owej . Fakt ten potwierdza, iż Naczelnik nie mial przesądów nie tylko stanowych, ale i wyznaniowych. Nominacja Palmow­skiego była szczególnie istotna, jeśli uprzytomnimy sobie, że w dawnej Rze­czypospolitej prawosławni hierarchowie podlegali istotnym ograniczeniom prawnym. W XVIII-wiecznej Rzeczypospolitej prawosławni nie mieli prawa za­siadania w sejmie i senacie. Sytuacja dopiero zmieniła się po uchwaleniu konstytucji 21  maja 1 792 r. Przychylną politykę Rzeczypospolitej z czasu Sejmu Czteroletniego w stosunku do prawosławia Kościuszko zamierzał kon­tynuować. W odezwie połanieckiej uroczyście przyrzekł, że w organizacji Kościola prawosławnego dokonanym zostanie to, czego Sejm Czteroletni do­konać nie zdążył; że prawosławni będą posiadali własną hierarchię, wolność  obrządku, należyte uposażenie księży, którzy będą we wszystkim zrównani z duchowieństwem rzymsko-katolickim; że różnica wyznania nie przeszko­dzi Polakom kochać prawosławnych jako braci i współobywateli ; że Polacy dopóty nie złożą broni, dopóki i prawosławni nie zostaną wolnymi i szczęśli­wymi. W uchwale o przywróceniu hierarchii prawosławnej znajdujemy rów­nież stwierdzenie, że Polacy wyrzekli się wszelkich przesądów i opinii , które dotąd różniły obywateli wspólnej ojczyzny, że wszyscy mieszkańcy Rzeczy­pospolitej są braćmi niezależnie od tego, kto jak wierzy i w jaki sposób "Najwyższemu Jestestwu cześć winną wyrządza" .Takie były wobec ludności prawosławnej deklaracje Tadeusza Kościu­szki. Nominacja Palmowskiego na eksponowane stanowisko w naczelnej in­stytucji państwowej , troska rządu powstańczego o zaspokojenie potrzeb re­ligijnych jeńców rosyjskich i pruskich, przyznanie zasiłków pieniężnych na potrzeby wyznania prawosławnego w momencie, kiedy wydatki na wojsko :386 Recenzje pochłaniały znaczne sumy ze skarbu państwą - wszystko to świadczy, że polityka wyznaniowa Kościuszki dążyła do stworzenia prawosławnym wa­runków spokojnej egzystencji i normalnego rozwoju. Trzeba jednak zaznaczyć, na co zwrócił uwagę A. Mironowicz , że Ko­ściuszko wyraźnie faworyzował wyznanie unickie, a prawosławie pragnął spo­lonizować. Już w maju 1789 r. w liście do Michała Zalewskiego domagał się "łączyć ich święta z naszymi" i "aby popi mówili po polsku" . Kościuszkopisał: "Przyzwyczajać ich trzeba do polskiego języka, niech w polskim ję­zyku wszystkie ich nabożeństwa będą. Z czasem duch polski w nich wejdzie" . Z kolei w liście z 7 maja 1 794 r .  z obozu pod Polańcem do unickiego biskupa chełmskiego Porfriusza Ważyńskiego apelował o odmianę "wielu zwyczajówi obrzędów kościelnych unickich dla okazania jak największej różności od nieunitów, a najbliżej jednomyślności w religii z Rzymianami" . Tak tole­rancyjne wobec prawosławnych wystąpienia Tadeusza Kościuszki w trakcie powstania wynikały więc nie tyle ze zmiany jego przekonań, ile z powstalej sytuacji społeczno-politycznej .  Naczelnik powstania pragnął pozyskać lud­ność prawosławną do obrony suwerenności Rzeczypospolitej . Autor przedstawia ihumena Sawę Palmowskiego, jako osobę wyjątkową, mającą wpływ na ówczesną rzeczywistość wyznaniową w Rzeczypospolitej . Rzecz to tym bardziej niezwykła, iż był Palmowski człowiekiem przyby­łym do Polski z zagranicy i spędził tu względnie krótki czas . Czas ten poświęcił sprawom Rzeczypospolitej oraz Kościoła prawosławnego i jego wyznawców. Podejmując się dzieła reformy Kościola w trudnym dla Rze­czypospolitej czasie, zmuszony był podejmować decyzje o brzemiennych skutkach dla losów wyznawców prawosławia. Decyzje ihumena Sawy, często niezrozumiałe dla jego współwyznawców, miały na celu dobro Rzeczypo­spolitej i Kościola prawosławnego. Z drugiej strony działalność Sawy Pal­mowskiego wzbudzała nieufność władz rosyjskich, gdyż był on osobą nie­wygodną, nie tylko w sprawach wyznaniowych. Z drugiej strony on sam był nieufny w stosunku do synodalnej polityki Rosji wobec Kościola prawosław­nego w Rzeczypospolitej . W swojej książce Antoni Mironowicz poszukiwał odpowiedzi na pytanie: czy Sawa Palmowski był wybitnym politykiem, godnym stać się głową nieza­leżnego Kościola prawosławnego w Rzeczypospolitej , co zresztą mu propo­nowano. Po lekturze książki odpowiedź na to pytanie musi być pozytywna. Ukazując etapy życia Sawy Palmowskiego i zwracając uwagę na skompliko­waną sytuację wyznaniową Rzeczypospolitej , autor dochodzi do wniosku, że rzeczywiście tak było, chociaż dopuszcza możliwość innej oceny osoby ihumena. Z książki wylania się jednak obraz człowieka energicznego, rzut-Recenzje 387 kiego, postaci wybitnej wśród społeczności prawosławnej . Już współcześni Palmowskiemu cenili jego dyplomację i odwagę człowieka zdecydowanego bronić niezależności Kościoła prawosławnego w Polsce, widzieli w nim wzór duchownego i przykład dla następnych pokoleń. W ten sposób postać ihu­mena Sawy Palmowskiego nawiązuje do innych wybitnych postaci - hie­rarchów Kościola prawosławnego: Piotra Mohyly, Sylwestra Kossowa czy Dionizego Bałabana. Jedynym mankamentem pracy jest brak wyjaśnienia losów Sawy Pal­mowskiego w ostatnich latach życia oraz okoliczności śmierci. Autor wyraża jedynie przypuszczenie, że po upadku powstania kościuszkowskiego ihumen Sawa został zesłany w głąb Rosji i tam zmarł w jednym z klasztorów, cał­kowicie odizolowany od świata. Jego dzieło zaś niedoprowadzone do końca z powodu upadku Rzeczypospolitej , w okresie carskich rządów absolutnych miało zostać skazane na zapomnienie. Pozostaje mi jedynie wyrazić nadzieję, że niestrudzony znawca i badacz dziejów Kościola prawosławnego w Rze­czypospolitej , jakim jest Antoni Mironowicz, wyjaśni wkrótce wspomnianą wyżej "białą plamę" w życiorysie ihumena Sawy Palmowskiego.Piotr Chomik 

Antoni Mironowicz, Ihumen Sawa Palmowski, Białystok 2001, ss. 106

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)