Gryko-Andrejuk, Beata

Białostockie Teki Historyczne

Beata Gryko-Andrejuk

Crossref

Inwentarz karmelitów w Białyniczach z 1825 r. w zbiorach Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie, fond 273–263, k. 1–8

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Beata Gryko-AndrejukBiałystokInwentarz karmelitów w Białyniczach z 1825 r.w zbiorach Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie,fond 273–263, k. 1–8Białynicze to miasteczko w powiecie i guberni mohylowskiej, nad rzekąDrucią1. W 1577 r. Białynicze należały do kniazia Zbaraskiego, który zbudowałw Białyniczach zamek. Po jego śmierci w 1585 r. miasteczko otrzymała jegocórka Barbara, która w początkach XVII w. sprzedała część Białynicz swojemuojczymowi, kanclerzowi Wielkiego Księstwa Litewskiego, Lwu Sapieże (jegopierwszą żoną była wdowa po kniaziu Zbaraskim Dorota Firlejówna). Lew Sa-pieha zapisał Białynicze w testamencie synowi, Kazimierzowi Leonowi. 4 paź-dziernika 1634 r. miasteczko otrzymało prawo magdeburskie2. W 1635 r. Ka-zimierz Leon Sapieha wykupił od potomków Zbaraskich pozostałą część mia-steczka. Po jego bezpotomnej śmierci Białynicze otrzymała Anna Naruszewi-czowa, która dobra te sprzedała. Wiemy, że w 1662 r. Białynicze należały doWładysława Jozafata Sapiehy, krajczego litewskiego, który sprzedał je w 1685 r.Katarzynie z Sobieskich (siostrze króla) Radziwiłłowej, żonie Michała Kazi-mierza3. Od 1733 r. właścicielami Białynicz byli Ogińscy4. W drugiej połowieXVIII w. w miasteczku powstał zakon mariawitek, przy którym znajdowała siępensja dla szlacheckich córek. Po pierwszym rozbiorze Polski Białynicze znala-zły się pod panowaniem Rosji. W trakcie wojny w latach 1654–1667 miasteczkozajęły wojska rosyjskie, w granice Wielkiego Księstwa Litewskiego powróciłopo rozejmie Andruszewskim w 1667 r.5Fundacja karmelitów w Białynczach powstała dzięki Lwu Sapieże w 1624 r.,choć niektórzy autorzy podają również jako daty fundacji rok 1622 i 16236. Mo-1 Słownik Geograﬁczny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, wyd. pod red. F. Su-limirskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, Warszawa 1880, t. 1, s. 199.2 Goroda, mestecˇki i zamki Wielikago Kniazˇestwa Litowskago, Minsk 2009, s. 69.3 J. Giżycki, Z przeszłości karmelitów na Litwie i Rusi, Kraków 1918, s. 25.4 Goroda..., s. 69.5 Ibidem, s. 69.6 M. Baliński, T. Lipiński w Starożytnej Polsce pod hasłem „Białynicze” podają jako datę fundacjikarmelitów w Białyniczach rok 1623, zob. M. Baliński, T. Lipiński, Starożytna Polska, Warszawa1844, t. 1, s. 719; Natomiast J. Chodynicki jako datę fundacji sugeruje czas około roku 1622; zob.254 Beata Gryko-Andrejuktywem, który skłonił wojewodę wileńskiego do zainicjowania nowego obiektusakralnego, było zwycięstwo odniesione nad Moskwą w 1618 r., zakończone ro-zejmem w Dywilinie7. Eustachy Wołłowicz, biskup wileński w 1623 r. wydałzezwolenie na odprawianie w białynickiej świątyni obrzędów religijnych. Sejmzwołany do Brześcia Litewskiego w 1653 r. potwierdził tę fundację8. Świątyniazostała konsekrowana w 1705 r. przez biskupa Tomasza Zenowicza9. Karmelicibiałyniccy otrzymali wsie: Cerkowiszcze, Techtino, Ugolszczyzna. Ponadto, LewSapieha przeznaczył zakonnikom cztery place w Białyniczach wraz z zabudo-waniami. 6 listopada 1624 r. ustalono obowiązki poddanych względem klasz-toru. Poddani białyniccy byli zobowiązani do zapewnienia ojcom karmelitomm.in. wyżywienia, zagwarantowania drewna na opał10. Kazimierz Leon, syn kanc-lerza, a następnie dziedzic Białynicz, nadał im jurydykę pod miasteczkiem orazprawdopodobnie dokończył budowy siedziby zakonnej11. Około 1638 r. podkanc-lerzy wielki litewski sprowadził do konwentu drukarnię12. Niestety istniała onanajprawdopodobniej jedynie w latach 1652–165313. W 1641 r. zakon liczył okołoJ. Chodynicki, Wiadomość historyczna o fundacjach klasztorów zakonu karmelitańskiego niegdyśw Polsce, a później pod panowaniem Austrii, Rossy i Pruss zostających, Lwów 1846, s. 37–38.7 E. Nowakowski, O cudownym obrazie Matki Boskiej w kościele oo. Karmelitów w Białyniczach,Kraków 1899, s. 4.8 Ibidem, s. 38.9 Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie (dalej BLAN) F. 273–263 k. 1–8. rkps Inwen-tarz karmelitów w Białyniczach sporządzony w 1825 r.10 J. M. Giżycki, Z przeszłości karmelitów..., s. 25–26: listopada 1624 roku postanowiono obo-wiązki poddanych względem klasztoru. Z włóki pieniędzy kop groszy litewskich 4, żyta dawaććwierci białynickich 2, jęczmienia też 2, pszenicy 1/2 ćwierci, owsa ćwierci białynickich 2, grykićwierci 1, grochem miary białynickiej osmiąszka 1, maku kwart 4, chmielu ćwierci 1, płótna lnia-nego bielonego łokci 2 okrągłych, płótna konoplanego bielonego łokci okragłych 2. Z 10 włókjałowicę dobrą 1. Z włók 6 wieprza karmnego 1. Z włóki gęś 1, kurów sześcioro, jajec kopa 1.Z 10 włók masła pud. (funt. 40) jeden, mający w sobie kwart 24. Z włóki serów 2, kapusty głów 30,cebuli rzeszota(?) 1, ćwikły ośmiąszka 1, pasternaku ośmiąszka 1, marchwi ośmiąszka 1, grzybówwedle urodzaju, kopa, jagód czarnych wedle urodzaju, kopa, rzepy 1/2 ćwierci, słomy jarej wózjeden, rżanej wóz jeden, drzewa wozów 12. Stróży dwu na rok; sianożęć sprzątać gwałtem, stodołyi krupy robić. Do folwarku budowanie stare poprawiać, na nowe drzewo wywozić. Szynku, aby wewsi nie było. Dwór folwarczny i ogród do niego należący ogradzać. Stancyę dla prowincyała, gdyprzyjedzie składać będą powinni: ze wszystkich włości jałowicę jedną; z 15 włók barana, z 5 włókgęś 1, z włóki kura 1, z 4 włók owsa ćwierć 1, ze wszystkich włości słodu białynickich miarę jedną,z włóki jajec 10, ze wszystkich włości faskę masła na kwart 22. Wszystkie te prowenty (okromstancyi) na dzień Św. Marcin oddawać. I wreszcie taki dopisek: gdy pomiar będzie włók w każdymkońcu włóki oycowie mają naddać poddanym swoim wzdłuż po 3 sążni, a gdzie włóka będzie podła,tam osobliwie mają być naddatki, wedle uważania.11 Ibidem, s. 80.12 Drukarze dawnej Polski, z 5 Wielkie Księstwo Litewskie, oprac. A. Kawecka-Gryczowa, Wro-cław – Kraków 1959, s. 118.13 Znane są dwa druki, które wyszły z tejże drukarni. Były to kazania pogrzebowe J. Chr. Gliń-skiego po śmierci Teodory Sapieżyny oraz B. Gintera po śmierci Hieronima Sieniawskiego; zob.Drukarze..., s. 118.Inwentarz karmelitów w Białyniczach z 1825 r. w zbiorach Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk... 25514 zakonników14. Wkrótce również utworzono nowicjat, a od połowy XVII w.funkcjonowała szkółka paraﬁalna. Potwierdza to dalekosiężne plany Sapiehówzwiązane z tą fundacją. W klasztorze karmelitów znajdował się cudowny obrazMatki Bożej. Zainteresowanie cudownym obrazem zaczęło wzrastać od połowyXVII w. W 1756 r. papież Benedyky XIV wydał bullę zezwalającą na koronacjęcudownego wizerunku, która odbyła się 8 września 1761 r.15 W 1804 r. miałamiejsce wizytacja kanonika Ksawerego Weytko. Wówczas istniał nadal nowicjat,prowadzono wykłady z ﬁlozoﬁi dla kleryków16. Trudne chwile dosięgły rów-nież karmelitów białynickich. Klasztor skasowano w 1832 r. Kościół po pożarzew 1859 r. został odbudowany dzięki usilnym staraniom ks. L. Godlewskiego17.Klasztor w kwietniu 1876 r. został zamieniony na monastyr prawosławny, kościółzostał spalony przez Rosjan, ale obraz ocalał18. Ostatnim proboszczem katolickimbył ks. Godlewski19. W 1930 r. znajdował się tu klub, a po II wojnie światowejkino, następnie skład, a nawet przez pewien czas szkoła20. Klasztor ostateczniezniszczono, a na jego miejscu wzniesiono centrum handlowe.Inwentarz karmelitów w Białyniczach sporządzony w 1825 r.BLAN f. 273–263, k. 1–8Kościół fundowany przez ks. Lwa Sapiehę wojewodę W. K. L. Roku 1624a konsekrowany przez JM. Biskupa Tomasza Zenowicza w roku 1705 pod tytu-łem Wniebowzięcia NMP. Dach był kryty nowy, w gzymsach i tynku z podworzapotrzebnie reperowanje. Wewnątrz cały malowany różne Historye Polonye do po-łowy z marmuru, reszta z cegły. Wchodząc do kościoła z kraty żelazną ołtarzduży [...] marmurowy. Mensa murowana, na tey cyborium dwupiętrowe snycer-skiej roboty z drzwiczkami w srebro oprawionemi i zamkiem [...] na wierz-chu obrazek z ﬁgurą Pana Jezusa na blasie srebr.[nej]. Częścią pozłacany. Postronach ołtarza b. relikwiarzów srebrnych na drewnie oprawionych. Aniołkówz drewna [...] trzy na tych ołtarzach. Mensa murowana z portatylem do odpra-wienia mszy. Dalej chór zakonny z ławkami z obu stron, z którego są wschodkimurowane prowadzące do ołtarza, który jest przed obrazem NMP wielkimi14 W 1632 r. było 8 zakonników, po rozpoczęciu wojny z Moskwą 6, w 1644 r., 1. zob. J. Giżycki,Z przeszłości karmelitów..., s. 27–29.15 P. Chomik, Kult ikon Matki Bożej w Wielkim Księstwie Litewskim, Białystok 2003, s. 84.16 J. M. Giżycki, Z przeszłości karmelitów..., s. 31.17 A. Kułagin, Katolickie kościoły na Białorusi, Mińsk 200, s. 167.18 L. N. Denisov, Pravoslavnyje monastyrii Rossijskoj imperii, Moskwa 1908, s. 381–382. Por.E. Nowakowski, O cudownym obrazie MB..., s. 29.19 E. Nowakowski, O cudownym obrazie..., s. 27.20 A. Kułagin, Katolickie kościoły.... s. 167.256 Beata Gryko-Andrejukcudami słynącej. Przed tym ołtarzem jest krata angielskiej roboty nowa w ro-ku 1824 zrobiona. Po stronach lego są cztery kolumny falszmarmurowe i czterystatuty patriarchów z gipsu. Mensa murowana z portatylem do odprawieniamszy. Wyżej obraz NMP cudowny koronowany JM. Biskupa Jerzego Helzena1761 roku dnia 8 [września B.G-A]. Tego dnia w rok pamiątka koronacji naj-solenniej się odbywa. Drugi na uroczystość szkaplerza Św. NMP dnia 16 lipcabywa wielkie zgromadzenie ludu, takoż w sobotę [...] z procesją i muzyką.[...] Obraz rzeczony NMP słynący malowany na drewnie cudownie. Szatasrebrno wyzłacana u ramiona snycerskiej roboty wyzłoconych. Korona obrazuszczerozłota, różnymi kamieniami wysadzana również u Pana Jezusa. U NMPzawieszona kukarda srebrna, łącznie kamuszkami drogimi. Przy tej kukardziezawieszone serca podobne tejże ozdobie. Druga kukarda mniejsza srebr. [na] per-łami sadzona ze złotym łańcuszkiem – w górze nad obrazem korona srebr.[na].Wyzłacana, dwóch aniołów przy sobie mająca. Po prawej stronie [idzie B.G-A] dowielkiego ołtarza. Ołtarz drugi ﬂaszmarmurowy z obrazem św. Józefa na płótniemalowany z szatą srebrną wyzłacaną. Po tejże stronie w kaplicy ołtarz muro-wany z obrazem św. Teresy z [...] srebr.[a] w górze obraz Św. Antoniego. Mensamurowana. Portatyl marmurowy. Przy ﬁlarze z tejże strony ołtarz drewnianysnycerskiej roboty pozłacany i posrebrzany z ﬁgurą Pana Jezusa ubiczowanego,z drewna [...] u którego korona srebrna. W górze obraz św. Kazimierza. Mensadrewniana, portatyl marmurowy. Po lewej stronie postępując do dużego ołtarza– ołtarz [...] murowany malowany z obrazem św. Eliasza, u którego szata mie-dziana, część wyzłacana, w górze obraz św. Jerzego. Mensa murowana. Portatylmarmurowy. Na tejże stronie w kaplicy ołtarz [...] murowany z obrazem św. MariiMagdaleny, u której szata srebrna. W górze obraz św. Tadeusza. Mensa muro-wana. Portatyl marmurowy. Po tejże stronie przy ﬁlarze ołtarz drewniany snycer-skiej roboty wyzłacany i wysrebrzany z osobą NMP z drewna rżniętą trzymającejz krzyża zdjętego Pana Jezusa w górze obraz św. Tadeusza. Mansa drewniana,portatyl marmurowy. Chrzcielnica w kaplicy po lewej stronie od wyjścia do ko-ścioła w szaﬁe drewnianej w ścianie muru pod zamkiem [...] chowały się podajew puszkach [...] Ambona po stronie lewej ﬁlara drewniana snycerskiej robotywyzłacana i posrebrzana z różnemi [...] snycerskiej roboty biała malowana z ta-kimiże w górze z baldachimem. Wschodki na nią zachodzące drewniane międzyﬁlarami i ołtarzem z drzwiczkami. Konfesjonały drewniane, snycerskiej robotyzamczyste z okienkami, w których kraty malowane na on murowanemi. Organ12 głośny drewniany pomalowany i częścią pozłacany.

Inwentarz karmelitów w Białyniczach z 1825 r. w zbiorach Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie, fond 273–263, k. 1–8

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)