Milewski, Jan Jerzy

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Jan Jerzy MILEWSKI DZIEJE ŚWIĘTA 3 MAJA Tradycj ę  obchodzenia rocznic konstytucj i  3 Maja  zapoczątkowano już w rok po jej uchwaleniu .  Uroczystości z tej okazji odbyły się w 1792 roku w wielu miastach Polski - najznakomitsze w Warszawie, podczas których m.in .  król Stanisław Au­gust Poniatowski, w otoczeniu najwyższych dostojników pa1istwowych i kościelnych , wmurował kamień węgielny pod kościół pod wezwaniem Najwyższej Opatrzności, który miał być wotum dziękczynnym za ustawę konstytucyjną. W latach niewoli rocznica ta przechodziła różne koleje losu , ranga jej jednak w narodowej pamięci - zwłaszcza po przegranych powstaniach - rosła, by wspa­niale rozkwitnąć w stulecie uchwalenia w zaborze pruskim i austriackim, a w 25 lat później - w 1916  roku - również w odbitej Rosj anom przez Niemców Warsza­wie . l\/Iiał tam wtedy miejsce największy chyba w historii trzeciomajowy pochód.  Konstytucja 3 Maja  inspirowała nie tylko polityków, lecz także poetów, pisarzy i malarzy. Już w 1792 r. Ignacy Krasicki napisał Hymn na rocznicę 3 maja. Adam Mickiewicz oddał jej hołd w koncercie Jankiela w Panu Tadeuszu, a Jan Matejko namalował w 1891  r. obraz właśnie pod tytułem Konstytucja 3 maja, marząc, aby mógł on kiedyś znaleźć się w sali sejmowej wolnej Polski. Nic więc dziwnego, że po odzyskaniu niepodległości Sejm Ustawodawczy 29 kwietnia 19 19  roku jednomyślnie uchwalił :  „Dzień trzeci maja, j ako rocznicę Kon­stytucji 1791  roku ustanawia się w całej Rzeczypospolitej Polskiej j ako uroczyste święto po wieczne czasy" 1 .  Tradycja Konstytucji  3 maja  była tak żywa w elitach społecznych, Że jeszcze przed decyzją Sejmu podjęto w kraju szereg przygotowań do uczczenia kolejnej rocznicy. Uznanie 3 V za święto narodowe dodało mu jeszcze większego splendoru . W VVarszawie na stokach Cytadeli, obok krzyża Traugutta, odbyła się msza święta, celebrowana przez biskupa polowego, Stanisława Galla, w której uczestni­czył Naczelnik Państwa, Józef Piłsudski. Tak jak w wielu innych miejscowościach w kraju ,  zasadzono tam „drzewko wolności" . Później odbyła się defilada wojska i pochód od Cytadeli ,  dalej Krakowskim Przedmieściem, Nowym Światem i Alejami Ujazdowskimi. Dołączyły do niego chrześcija1iskie i narodowe organizacje robotni­cze, czczące 3 Maja  także jako święto polskiego robotnika. Podobne uroczystości odbyły się w setkach miast i miasteczek - w wielu z nich nazywano ulice i place 127 imieniem „3 Maja" .  W Poznaniu po mszy polowej odprawionej przez arcybiskupa Dal bora i rewii wojskowej , położono akt Erekcyjny pod budowę Kopca Wolności na Malcie. Na Górnym Śląsku , będącym nadal w rękach niemieckich, w wielu kopal­niach robotnicy w tym dniu nie podjęli pracy, żądając przyłączenia tych ziem do Polski. Po raz pierwszy święto narodowe obchodzono w dużym stopniu spontanicznie, jednak wkrótce wykształcił się pewien rytuał uroczystości. Miasta przybierały od­świętny wygląd - domy dekorowane były flagami narodowymi, kobiercami, zielenią i portretami bohaterów narodowych, w tym twórców Konstytucj i .  Po przewrocie majowym zaczęły dominować podobizny marszałka Piłsudskiego i prezydenta Mo­ścickiego. Obchody zaczynały się w zasadzie w przeddzień święta - 2 maja wie­czorem odbywały się capstrzyki orkiestr wojskowych, później również policyjnych , szkolnych i różnych organizacj i .  N aj ważniejszym elementem uroczystości przed­południowych 3 Maja  były msze święte, w których uczestniczyli przedstawiciele miej scowych władz . vV Warszawie naboże1istwa odprawiał arcybiskup Aleksander Kakowski w Katedrze św. Jana, w której to w 1791 roku zaprzysiężono ustawę kon­stytucyjną. Od 1937 r. zastąpił go arcybiskup Gall , który i wcześniej kilkakrotnie celebrował uroczyste msze polowe jako ówczesny biskup polowy. Młodzież akade­micka uczestniczyła w mszach przy ruinach fundamentów świątyni Opatrzności w Ogrodzie Botanicznym . Wkrótce ranga 3 Maja dla kościoła rzymskokatolickiego wzmocniła się poprzez ustanowienie przez papieża w tym dniu od 1925 r. święta Królowej Korony Polskiej . Polska międzywojenna była państwem wielonarodowościowym i wielowyznanio­wym. Tego dnia odbywały się więc uroczyste nabożeństwa w świątyniach wszyst­kich wyznań. Przedstawiciele mniejszości, spośród których - z racji  zamieszkiwania głównie w miastach - najbardziej widoczni byli Żydzi, po pewnej wstrzemięźliwości u progu Drugiej Rzeczypospolitej , później dosyć licznie uczestniczyli w obchodach święta. Po nabożeństwach, w tych miejscowościach, w których były garnizony wojskowe, odbywały się - na ogól w centralnym punkcie miasta - defilady. W stolicy miałyone miejsce głównie na Placu Saskim (w 1928 r. nazwanym im. Piłsudskiego) , początkowo także na Krakowskim Przedmieściu, a w końcu lat trzydziestych na Polach Mokotowskich . W miejscowościach, w których nie było wojska, pozostawał tylko pochód z udziałem młodzieży szkolnej , licznych organizacj i  kombatanckich i paramilitarnych, nieklasowych związków zawodowych i różnych stowarzyszeń. Świąteczne popołudnia i wieczory wypełnione były programem kulturalnym i sportowym. Z imprez sportowych wymienić warto organizowane od 1926 r. naro­dowe biegi przełajowe. Przez cały okres międzywojenny w dniu święta narodowego przeprowadzana była zbiórka pieniędzy na cele oświatowe pod hasłem „Dar Na­rodowy 3 Maja" . Inicjatorem „Daru Narodowego" był jeszcze w 1907 r. Henryk Sienkiewicz, a głównym organizatorem zbiórki Polska Macierz Szkolna, na jej dzia­łalność na ogól przeznaczano też zebrane pieniądze. 128 Trzeci maja był też doskonalą okazj ą <lo wręczenia nagród, dekorowania odzna­czeniami i ogłaszania awansów oficerskich. W 1923 roku na uroczystości trzecio­majowe przybył do Polski „zwycięzca wojny światowej" , Ferdinand Foch , któremu nadano stopień marszałka Polski. Obchody święta narodowego były organizowane również za granicą przez polskie placówki dyplomatyczne, instytucje i środowiska polonijne - zwłaszcza w Niem­czech i W. M .  Gda1\.sku - tu napotykając znaczne trudności. Na Górnym Śląsku 3 Maja obchodzono razem z kolejnymi rocznicami III pow­stania śląskiego. Świętowanie tej rocznicy, podobnie zresztą jak i innych, było wykorzystywane przez władze państwowe - zwłaszcza po 1926 r. - dla bieżących celów politycz­nych. O ile więc na początku lat dwudziestych widziano w Konstytucji  3 maja przede wszystkim wielkie osiągnięcie polskiej myśli politycznej ,  „świetlaną kartę" w dziej ach, która ocaliła ducha narodu, to po przewrocie majowym podkreślano silę władzy wykonawczej . Konstytucję kwietniową z 1935 r. obóz sanacyjny przewrotnie określił jako zrealizowanie testamentu z 1791 roku. Sytuacj a taka wywoływała sprzeciw ugrupowań opozycyjnych, szczególnie tych , które j ak np.  Stronnictwo Narodowe przykładały do tego święta wielką wagę . Or­ganizowano więc odrębne obchody, niekiedy zakłócając oficjalne uroczystości lub wprowadzając do nich własne akcenty. I tak chór kościelny w Jasionówce w pow. białostockim podczas trzeciomajowej akademii w 1 936 r .  parafrazując refren pie­śni „ Boże coś Polskę" , śpiewał: „Przed Twe ołtarze zanosim błaganie / Od Żydów Polskę racz oczyścić Panie" . Incydent ten spowodował krytyczną reakcję  władz administracyjnych 2 .  Zaskakujące, ale poza okresem pełnienia funkcji Naczelnika Par\.stwa Józef Pił­sudski na ogół nie uczestniczył w uroczystościach 3 V. Osobą numer jeden był podczas nich prezydent - jeszcze za życia Piłsudskiego rozpoczęto składanie w tym dniu specjalnych adresów hołdowniczych i darów Mościckiemu . Natomiast Piłsud­ski miał swoje własne święta: dzień imienin - 19 marca i Święto Niepodległości -1 1  listopada (od 1 937 r. oficjalne święto państwowe) . Ostatni 3 Maja przed wybuchem wojny przebiegał pod znakiem manifestowania gotowości do obrony granic. Podczas większości uroczystości przekazywano armii sprzęt wojskowy ufundowany przez społeczeństwo3 . W latach II wojny światowej rząd na emigracji  i uznające go w kraju podzie­mie nadal, oczywiście, traktowały 3 V jako święto państwowe. Starano się więc chociaż symbolicznie o nim przypomnieć: kładziono kwiaty na grobach obrońców Ojczyzny, zawieszano narodowe flagi, malowano na murach biało-czerwone paski. W 194.3 r. na Pl. Wilsona w Warszawie udało się nawet nadać , przez podłączony do telefonu megafon , 1 5-minutową audycję z 3 zwrotkami hymnu i Rotą4 . W sojuszni­czym Londynie szczególnie uroczyście uczczono 150 .  rocznicę Konstytucji 3 maja - przemówienie do narodu polskiego wygłosił wtedy przez radio nie tylko Wódz Naczelny gen. Władysław Sikorski, ale i premier brytyjski, Winston Churchill, zaś 129 król Jerzy VI złożył wizytę prezydentowi Władysławowi Raczkiewiczowi5 . Negatywnie ustosunkowani do tego święta komuniści , w trakcie wojny j akby zmieniali  zdanie. Tak pisał w 1943 r .  Alfred Lampe: „Nasz 3 maja jest nie przeciw­stawieniem, lecz narodowym uzupełnieniem posiadającego ogólnoludzkie znaczenie i światowe obywatelstwo Święta Pierwszomajowego" 6. Zgodnie z tą tezą komuniści uczynili z 3 Maj a  dodatek do 1 Maja  i to nie na długo. Ze świętem tym w po­czątkach Polski Ludowej stało się to, co z pieśnią „Marsz I Brygady" w dywizji kościuszkowskiej . Ponieważ żołnierze lubili ją śpiewać, na prośbę dowództwa dy­wizj i Leon Pasternak do starej melodii napisał nowe słowa: „My, Pierwsza Dywi­zja" . Później jednak zniknęła i stara melodia. Tak więc zostało niby stare święto, ale łączono je z zupełnie nowymi treściami. Walkę obozów politycznych z okresu Sejmu Czteroletniego porównywano do sytuacji w Polsce po r .  1944 . Oczywiście, obóz na czele z PPR oficjalna propaganda utożsamiała z obozem reform i postępu, zaś przeciwników ze zdrajcami , targowiczanami. W wytycznych wydanych przez Główny Zarząd Polityczno-Wychowawczy Wojska Polskiego w 1945 r. zalecano, aby 3 V obchodzić jako święto państwowe: we wszystkich kompaniach przeprowa­dzić pogadanki, w skali pułku - akademie, na które zaprosić przedstawicieli Ar­mii Czerwonej ,  wziąć udział w obchodach urządzanych przez organizacje cywilne. Podkreślano jednak wyraźnie, że „( . . .  ) jedynym spadkobiercą tradycj i  Konstytucji 3-go maja  jest demokratyczny front narodowy, blok stronnictw demokatycznych , KRN i Rząd Tymczasowy" 7 .  Potwierdził to Bolesław Bierut 3 V 1945 r . ,  zagajaj ąc rozpoczynające się w sali „Romy" , po raz pierwszy w \Varszawie, posiedzenie Kra­jowej Rady Narodowej . Tradycyjnie w tym dniu, jak przed wojną, były odznaczenia i awanse - Prezydium KRN mianowało marszałkiem Polski gen. Michała Rolę-Ży­mierskiego . Już 3 tygodnie wcześniej Główny Zarząd Polityczno-Wychowawczy WP wydrukował wytyczne W sprawie przerobienia życiorysu Naczelnego Dowódcy. Nie­zręczność stylistyczna w tytule tej ulotki nabrała - wbrew zamierzeniom wydawców - znaczenia adekwatnego do podjętych wówczas działań . W 1946 r .  3 maj a  utrzymał jeszcze praktycznie status święta pa11stwowego . Po 1 maja na budynkach państwowych i prywatnych pozostały flagi narodowe. W Warszawie na uroczystym naboże1istwie celebrowanym przez arcybiskupa Szla­gowskiego w kościele o.o. Karmelitów obecny był wiceprezydent KRN , prof. Sta­nisław Grabski i trzech ministrów. Nawiązywano także do przedwojennej tradycj i ,  organizując biegi przełajowe, a zamiast wcześniejszej zbiórki na „Dar Narodowy" pojawiło się po raz pierwszy Święto Oświaty, w czasie którego zbierano książki oraz pieniądze na ich zakup . Partie rządzącej koalicj i ,  zwłaszcza PPR, choć również mająca trzeciomajowy kompleks Polska Partia Socjalistyczna (ze względu na uchwalenie święta 3 Maja  w 1 9 1 9  r .  na  tym posiedzeniu ,  na  którym odrzucono wniosek PPS o ustanowienie święta 1 Maj a) ,  nie traktowały 3 Maja na serio. Jedynie Polskie Stronnictwo Lu­dowe, aczkolwiek ruch ludowy przed wojną nie przykładał do tej daty większej wagi, chciało widzieć w niej zarówno święto kościelne, jak i państwowe. Stanowisko takie 130 było rezultatem podkreślania przez ludowców elementów kontynuacji państwowo­ści polskiej ,  a także poszukiwań własnych symboli, ale o charakterze ogólnonaro­dowym i zdecydowanie odrębnych wobec tradycj i  komunistycznej . PSL było więc często inicjatorem i organizatorem lokalnych uroczystości. Nic zatem dziwnego, Że gdy w r. 1947 nastąpiło dalsze ograniczenie obchodów, „Gazeta Ludowa" , zamie­szczając trzeciomajowe przemówienie Bieruta, dała ironiczny podtytuł :  Uczczenie Święta Narodowego przez radio. Tegoż dnia, po raz pierwszy po wojnie, 3 maj a  pra­cowano. Stało się t ak w wyniku inicjatywy Wydziału Wykonawczego KCZZ, który zwrócił się do rządu , aby ze względu na trudną sytuację gospodarczą pracować normalnie 3 i 9 maj a. Polemizując z tą opinią, w „Gazecie Ludowej" pisano, Że nie chcąc stracić ani dnia w odbudowie, „nie wyobrażamy sobie, byśmy np . poświęcili pracy drugi dzień Wielkanocy" 8 .  Faktyczne przyczyny tkwiły gdzie indziej .  Po zwycięsko przeprowadzonych wy­borach do Sejmu Ustawodawczego komuniści chcieli ugruntować swoją  pozycję rów­nież poprzez odrzucenie tradycji uznawanej za obcą lub przynajmniej konkuren­cyjną wobec własnej . W rocznicowym przemówieniu Bierut zarzucał Konstytucji 3 maja ,  Że nie rozwiązywała zasadniczych problemów społeczno-gospo darczych, a w „Polsce Zbrojnej" napisano wręcz, j ak dawniej pisali komuniści, że rządy II RP świętowały 3 V jedynie po to, aby przeciwstawić go Świętu Pracy. Ważną rolę w dą­żeniu do zepchnięcia w niepamięć tradycyjnego święta państwowego odegrała także obawa przed wykorzystywaniem obchodów trzeciomajowych do wystąpień opozy­cyjnych. Już w 1946 r. doszło w tym dniu do antyrządowych demonstracj i  w kilku miastach, a w Krakowie interweniujące siły UB oraz MO użyły broni i byli ranni.  I tak ustanowione w 19 19  r. „po wieczne czasy" święto, formalnie nie zlikwido­wane, przesz ło w kraju  w stan letargu. Zostało Święto Oświaty, które rozrastało się w trwające coraz dłużej Dni Oświaty, Książki i Prasy były też w maju biegi naro­dowe - towarzyszące świętu od 1926 r. - i notatki w prasie o Konstytucj i  3 maja,  ale nikt nie wspominał o 3 V jako o święcie państwowym. Chociaż po 1956 r .  o do­konaniach Sejmu Czteroletniego pisano w oficjalnej prasie więcej i cieplej ,  to jedno­cześnie ostrzegano, Że „polskiej burżuazji do brudnych celów" służyło hasło „Niech żyją  wszystkie stany" , którym to hasłem i autorytetem Konstytucj i  3 V wspierano w okresie międzywojennym „solidarystyczno-nacjonalistyczne tendencje" 9 .  Nadal więc, aż do końca lat siedemdziesiątych, poganiano służby komunalne, żeby zdą­żyły zdjąć przed 3 maja  flagi dekorujące ulice. Sprawdzały się natomiast słowa Marii Dąbrowskiej , zanotowane przez nią w dzienniku w 1948 r . :  „Doprowadzą do tego, że się je będzie świętować ukradkiem jak za caratu" 1 0 .  Trzeba jednak przyznać racj ę  Marcinowi Kuli, który wskazuje na fakt ,  Że siła pamięci społecznej o święcie 3 Maj a  była w Polsce Ludowej bardzo zmienna1 1 .  Wydarzenia z lata 1 980 r .  spowodowały, i ż  skończył się czas letargu , a rozpocząl okres reglamentacj i  tego święta. Oficjalnie prawo do niego uzyskało najpierw Stron­nictwo Demokratyczne. Podczas obrad XII Kongresu tej partii, 15 marca 1981  r .  delegatka z woj . lubelskiego, Halina Radałowicz-Łusiewicz , zgłosiła wniosek : „Ze 1 3 1  względu na szczególny związek ideałów SD z ideałami, których nosicielem była Konstytucj a  3 maja, należy uznać ten dzień świętem partyjnym oraz wystąpić do Sejmu o uchwalenie go świętem narodowym" 1 2 .  Wniosek został przyjęty. 3 V w 1981  r. obchodzono w całym kraju na wielu uroczystościach organizowa­nych głównie przez NSZZ „Solidarność" i SD.  Na uroczystość na Zamku Królew­skim w Warszawie przybyli :  przewodniczący Rady Państwa, prof. Henryk J abło1iski i premier, gen .  Wojciech Jaruzelski. W Lublinie na placu Litewskim odsłonięto po renowacji zbudowany w 1916  r .  pomnik Konstytucj i .  Od tej pory powróciło już święto 3 Maja ,  choć nadal nieoficjalnie. Zaakceptował je  nawet stan wojenny, oczy­wiście pod warunkiem, Że obchody organizowały legalne organizacje - podkreślano jednak inne akcenty. Prymas Józef Glemp podczas uroczystości Królowej Polski na Jasnej Górze 3 V 1982 r . ,  wspominając o konstytucj i  z 1791 r . ,  mówił o nadziejach , które ona budziła, a na ulicach wielu miast doszło wtedy do starć pomiędzy tymi, którzy nie utracili nadziei na radykalne przemiany a milicją. 'vV latach osiemdziesiątych dzień 3 Maja ,  rozumiany jako symbol narodowy, de­mokratyczny, katolicki i antyrosyjski ,  a jednocześnie nie zawłaszczony przez realny socj alizm, stał się jednym z najbardziej nośnych symboli, do których odwoływała się opozycj a. Nic  więc dziwnego, Że już w pierwszych miesiącach po przej ęciu władzy nadała mu ona dawny blask. Szóstego kwietnia 1990 r .  Sejm,  na wniosek Senatu , przywrócił święto narodowe Trzeciego Maja. Dnia trzeciego maja tegoż roku w War­szawie odbyły się centralne obchody z udziałem najwyższych władz: uroczystość przed Zamkiem Królewskim i na placu Zwycięstwa, salut artyleryjski. Po południu zaś w bazylice archikatedralnej Świętego Jana, tam gdzie w 1791 r. zaprzysiężono Konstytucję  3 maja, w mszy św. celebrowanej przez prymasa Glempa uczestniczyliprzedstawiciele władz na czele z prezydentem .Jaruzelskim. Tak zamknęło się koło historii .  PRZYPISY 1 Sprawozdania stenograficzne z posiedzeń Sejmu Ustawodawczego, 31 posiedzenie w dn. 29 IV 1919 r. 2 Archiwum Pa1istwowe w Białymstoku, zespół: Urząd Wojewódzki Białostocki, sygn. 91 , k. 5 1 .  3 O obchodach święta 3 Maja w I I  RP zob. szerzej : J .  J .  Milewski, Obchody święta 3 Majn w Drngiej Rzeczypospolitej, „Mówią wieki" 1991, nr 5, s. 22-26. 4 W. Bartoszewski, Afon ifestacje 3-majowe podziemnej vVarszawy, „Gazeta Ludowa" z 3 V 1946 r. 5 S .  Dzięciołowski , Ko nstytucja 3 maja. w tradycji po lskiej, Warszawa 1991 ,  s. 131 .  6 A .  Lampe, Afyśli o n ow ej Pols ce, Warszawa 1948, s. 54. 7 Centralna Biblioteka Wojskowa, Dokumenty Życia Społecznego, sygn. 5 .lcl.10/3 (Główny Zarząd Polityczno-vVychowawczy Wojska Polskiego: Wytyczne pracy propagandowej nr 25 z 1 4  IV 1 945 r.) .  8 „Gazeta Ludowa" z 4 V 1 947 r. 9 „Trybuna Ludu" z 4 V 1957 r. (wyd. regionalne). 10 M.  Dąbrowska, Dzienniki, t. III, Warszawa 1988, s. 124. 11 M. Kula, Dla czego Polacy dziś cenią K o nstytucj ę  trzecieg o maja, „Mówią wieki" 1 991,  nr 5 ,  s. 19.  12 „Kurier Polski" z 16 III 1981 r.  132 

Dzieje święta 3 Maja

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)