barok1@utograf.plMariusz Robert Drozdowski, dr historii, pracuje w Instytucie Historii i Nauk Politycznych Uniwersytetu w Białymstoku.Instytut Historii i Nauk Politycznych, Uniwersytet w Białymstoku293-2982329329

Drozdowski, Mariusz Robert

Studia Podlaskie

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

STUDIA PODLASKIE tom XXIII BIAŁYSTOK 2015MARIUSZ ROBERT DROZDOWSKISzlachta polska i jej dziedzictwo. Księga na 65 lat Prof. dr. hab.Jana Dzięgielewskiego, red. D. Kuźmina, R. Lolo, K. Łatak,E. Potkowski, Warszawa 2013, 370 stronDOI: 10.15290/sp.2015.23.15Jubileusz 65-lecia urodzin profesora Jana Dzięgielewskiego stał się inspi-racją do przygotowania Księgi pamiątkowej Szlachta polska i jej dziedzictwo, bę-dącej wyrazem wdzięczności uczniów Czcigodnego Jubilata oraz uznania dlajego osiągnięć dydaktycznych, organizacyjnych, a nade wszystko naukowych.Profesor Jan Dzięgielewski jest bowiem jednym z tych historyków, któ-rego prace na trwałe weszły do dorobku polskiej nauki historycznej.Mam tu na myśli chociażby takie publikacje Jubilata, jak: O tolerancję dlazdominowanych. Polityka wyznaniowa Rzeczypospolitej w latach panowania Wła-dysława IV1, Izba poselska w systemie władzy Rzeczypospolitej w czasach Włady-sława IV2, czy Sejmy elekcyjne, elektorzy, elekcje. 1753–16743.Profesor urodził się 10 czerwca 1948 r. we wsi Chraboły na Podlasiu.W 1967 r. ukończył Liceum Pedagogiczne w Łapach i podjął studia histo-ryczne na Uniwersytecie Warszawskim. W 1972 r., po ich ukończeniu, zostałzatrudniony w macierzystej uczelni, początkowo jako asystent-stażysta, na-stępnie asystent, starszy asystent, adiunkt i profesor nadzwyczajny. W rokuakademickim 1999/2000 nauczał na Uniwersytecie w Białymstoku. Od 2000 r.Jubilat nawiązał ścisłą współpracę z Akademią Humanistyczną im. Aleksan-dra Gieysztora, gdzie na Wydziale Historycznym pełnił funkcję prodziekanaw latach 2000–2005, a w okresie 2005–2008 był prorektorem do spraw na-ukowo-badawczych. W latach 2006–2009 sprawował funkcję Przewodniczą-cego Rady Archiwalnej przy Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych.Od roku 2009 pracuje na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiegojako profesor zwyczajny.1 J. Dzięgielewski,O tolerancję dla zdominowanych. Polityka wyznaniowa Rzeczypospolitej w latachpanowania Władysława IV, Warszawa 1986.2 Tegoż, Izba poselska w systemie władzy Rzeczypospolitej w czasach Władysława IV, Warszawa1992.3 Tegoż, Sejmy elekcyjne, elektorzy, elekcje. 1753–1674, Pułtusk 2003.294 Mariusz Robert DrozdowskiZainteresowania naukowe Jana Dzięgielewskiego obejmują główniedzieje I Rzeczypospolitej ze szczególnym uwzględnieniem ustroju i kulturypolitycznej oraz kwestii wyznaniowych.Jak podkreślają autorzy notatki biograﬁcznej zamieszczonej w niniejszejpublikacji, Profesor ma na swoim koncie kilkanaście książek i ponad stoartykułów.Ponadto „wypromował 6 doktorów, był recenzentem 25 rozpraw dok-torskich lub habilitacyjnych oraz brał udział w 6 postępowaniach o nadanietytułu profesora” (s. 11).Recenzowaną Księgę, oprócz słowa wstępnego zawierającego krótki ży-ciorys Jubilata i bibliograﬁi jego publikacji podanej w porządku chronolo-gicznym, wypełniają teksty 24 autorów wywodzących się z różnych ośrod-ków naukowych w Polsce (Warszawa, Wrocław, Pułtusk, Lublin, PiotrkówTrybunalski, Białystok).Dobre wrażenie pozostawia forma edytorska, którą dodatkowo wzbo-gaca 20 ilustracji czarno-białych oraz 2 tabele wyników wyborów do SejmuUstawodawczego w 1947 r. w województwie białostockim.Choć tematyka większości artykułów koncentruje się generalnie naróżnych aspektach dziejów Rzeczypospolitej w dobie nowożytnej, a nie-kiedy pokrywa się z badawczymi fascynacjami Profesora, to w omawia-nym tomie odnajdujemy również rozprawy z zakresu średniowiecza czynajnowszej historii Polski, wskazujące na Jego szeroki obszar zainteresowańnaukowych.Księgę otwiera szkic Jana Tyszkiewicza, skupiający się w głównej mie-rze na ukazaniu rozwoju osadnictwa dorzecza Biebrzy i górnej Narwi od VIdo XV w. na tle uwarunkowań przyrodniczych, demograﬁcznych i politycz-nych.Autor, bazując na źródłach drukowanych, jak i na dotychczasowej li-teraturze przedmiotu, wykazał, że na powyższe tereny we wspomnianymprzedziale chronologicznym przybywali zarówno Słowianie, Jaćwingowie,jak również ludność mazowiecka, ruska oraz litewska (s. 30–32).Bardzo interesujący jest kolejny artykuł autorstwa Edwarda Potkow-skiego U początków nowożytnej kryptograﬁi – „pisma tajemne” w średniowieczu.Przynosi on bowiem opis różnych metod utajniania tekstów stosowanychzwłaszcza w europejskim średniowieczu.Według ustaleń Potkowskiego polegały one, z jednej strony, na zmia-nie porządku liter alfabetu łacińskiego poprzez odwrócenie całej frazy lubpisanie samogłosek następującą po niej spółgłoską, z drugiej zaś – na zasto-sowaniu w kryptogramach niełacińskich rodzajów pism, takich jak chociażbyRecenzja książki Szlachta polska i jej dziedzictwo. Księga na 65 lat... 295germańskie runy, celtyckie ogamy, czy słowiańska głagolica. Używano takżealfabetów fantazyjnych, zawierających znaki literowe, tworzone na wzór zna-nych pism lub całkowicie wymyślonych (s. 38–39).Autor omówił również najważniejsze podręczniki kryptograﬁczneumożliwiające szybkie kodowanie i dekodowanie tekstów, które powstaływ dobie średniowiecza oraz wczesnej epoce nowożytnej (s. 58–61).W ciekawym tekście Dariusza Makiłły przedmiotem obserwacji są kró-lewskie uprawnienia wobec sejmików w świetle polskiego prawa ustrojo-wego drugiej połowy XVI w.Badacz ten, analizując zawarte w Artykułach henrykowskich przepisydotyczące sejmików, zwrócił uwagę, że choć „niedoskonałości legislacyjnezwiązane z konstrukcją Artykułów henrykowskich oraz ich treścią, w którejekspressis verbis nie sformułowano uprawnienia królewskiego do zwoływa-nia sejmików, nie mogły przesłaniać faktu, że z całości aktu wynikało, iżw rozumieniu niewątpliwie projektodawców Artykułów, król, z racji swejpozycji i stanowiska, zachowywał – co było tego oczywistą konsekwencją– liczne swe uprawnienia, wynikające z dualistycznej koncepcji państwa,przywróconej formalnie w Artykułach przedstawionych mu do zatwier-dzenia” (s. 110).Powyższe ustalenia doprowadziły go do konkluzji, że za najważniejsząprerogatywę królewską wynikającą z przepisów prawa, jakimi były Artykułyhenrykowskie, wypada uznać prawo do zwoływania sejmików ziemskich,szczególnie przed obradami sejmu walnego.Problematykę związaną z funkcjonowaniem parlamentaryzmu szlachec-kiego kontynuuje Robert Kołodziej, pisząc o wysuwanych przez szlachtęw czasach Jana III Sobieskiego projektach reform i propozycjach wprowa-dzenia zmian w funkcjonowaniu sejmu.Opierając się na koronnych i litewskich instrukcjach poselskich, wykazał,że dotyczyły one m.in. takich kwestii jak: wprowadzenie przysięgi posłów,skrócenie czasu od zakończenia sejmu do podania konstytucji do grodu,ograniczenie wolnego głosu, szybsze kończenie obrad sejmu czy ich utajnie-nie (s. 230–237).Na uwagę zasługuje szkic Radosława Lolo Postawy religijne szlachty ma-zowieckiej w XVI–XVII wieku.Autor, odwołując się w nim do wybitnych osiągnięć Dostojnego Jubilatana polu badań nad dziejami Mazowsza, podejmuje dość udaną próbę roz-prawienia się z jednym z najgłębiej zakorzenionych w polskiej historiograﬁimitów dotyczących Mazowszan, mianowicie z mitem o fanatycznym wręczich przywiązaniu do katolicyzmu.296 Mariusz Robert DrozdowskiWnikliwa analiza stosunku Mazurów do reformacji, ich relacji z róż-nowiercami, a przede wszystkim z duchowieństwem katolickim skłoniła godo wniosku, że choć akcentowane przez starszą historiograﬁę ścisłe związkimieszkańców Mazowsza z Kościołem katolickim pozostają niepodważalnymfaktem, „to jednak mity i stereotypy efektownie obrazujące liczne prze-jawy fanatyzmu i ciemnoty w tym zakresie nie koniecznie muszą stano-wić regułę”. Mazowszanie – jak dowodził – potraﬁli bowiem nie tylko kie-rować się w relacjach z duchowieństwem dobrem Rzeczypospolitej, lecztakże artykułować dość krytyczne wypowiedzi na temat biskupów czyzakonów. Ponadto nigdy nie wzywali do radykalnych rozpraw z różno-wiercami (s. 138).Mazowszu poświęcone zostały także teksty autorstwa Henryka Gmi-terka, Krzysztofa Wiśniewskiego oraz Henryka Piskunowicza.Pierwszy z nich przynosi nam nowe spojrzenie na życie wojewody ma-zowieckiego, Jana Podolskiego, drugi ukazuje postawę szlachty mazowiec-kiej wobec detronizacji Augusta II oraz elekcji Stanisława Leszczyńskiegow 1704 r., trzeci wreszcie przybliża mało dotąd znany problem ratowaniajeńców wojennych i Żydów przez ludność polską na Mazowszu północnymw latach 1939–1945.Osobliwa jest rozprawa Anny Pieńkowskiej Czy słusznie Stefan Batoryzasłużył na sławę a Zygmunt III na niesławę?Autorka, polemizując z funkcjonującym w powszechnej świadomościPolaków stereotypowym postrzeganiem pierwszego Wazy na tronie Rzeczy-pospolitej jako władcy negatywnego, przedstawia własną wizję jego rządów,w której jawi się on jako monarcha obdarzony niezwykłymi zdolnościami dy-plomatycznymi, militarnymi, a nade wszystko intelektualnymi. Jej zdaniem,„porównując życie prywatne i pracę publiczną obu monarchów, królem «nie-malowanym» wydaje się być Zygmunt III” (s. 184).Zajmujący artykuł Jerzego Urwanowicza dotyka kwestii związanychz parlamentarną działalnością hetmana Stanisława Żółkiewskiego, uwypu-klając jego udział w sejmie 1616 r.Autor, opierając się na szerokim materiale źródłowym, ukazał aktywnośćhetmana przed otwarciem posiedzenia wspomnianego sejmu, wyrażającą sięw rozesłaniu na sejmiki przedsejmowe listów, które – jak zaznaczał – opróczcharakteru obronnego (Żółkiewski odpierał w nich zarzuty o bierność wo-bec najazdu tatarskiego w 1615 r.), miały także znaczenie propagandowe,ponieważ przygotowywały szlachecką opinię publiczną do zaakceptowaniakoniecznych zmian w systemie organizacji obrony południowo-wschodnichrubieży Rzeczypospolitej (s. 208).Recenzja książki Szlachta polska i jej dziedzictwo. Księga na 65 lat... 297Ponadto, dość wnikliwie zarysował działalność wojewody kijowskiegopodczas obrad sejmu, przeprowadzając dogłębne omówienie treści wygło-szonego przez niego wotum oraz pokazując jego udział w pracach komisjido spraw obrony. W podsumowaniu stwierdził, że „bilansując aktywnośćStanisława Żółkiewskiego w związku z sejmem 1616 r., daje się zauważyć, żetraktował obowiązki hetmana i senatora, jako emanację – swoiście postrze-ganej – postawy obywatelskiej. Charakteryzował ją szacunek dla wartościustrojowych, zwłaszcza dla dobrego funkcjonowania sejmu, regalizm, orazsłużba publiczna, przede wszystkim w obronie państwa” (s. 216).Godny uwagi jest także szkic Mirosława Nagielskiego Podróż na łowyWładysława IV w świetle regestru dworu z 9 sierpnia 1647 roku.Badacz ten w oparciu o wymieniony w tytule dokument w wyczer-pujący sposób przedstawił organizację podróży myśliwskiej Władysława IVna Litwę, do której doszło latem 1647 r.Dokonując szczegółowej analizy składu orszaku królewskiego, któregoliczbę ustalił na 500 osób, zwrócił jednocześnie uwagę, że wyjazdy władcy napolowania posiadały znacznie mniejszą asystencję względem oﬁcjalnych, niemówiąc już o wyprawach o charakterze militarnym, „gdzie poza regimen-tami gwardii pieszej i konnej do ochrony monarchy powoływano chorągwiedworzańskie złożone z dworzan królewskich, którzy własnym sumptem wy-stawiali poczty i stawiali się do boku króla w miejscu uprzednio ustalonymna trasie pochodu sił królewskich” (s. 227).Ciekawe są także pozostałe rozprawy dotyczące m.in. korupcyjnychpraktyk w funkcjonowaniu litewskiego wymiaru sprawiedliwości4, losów Ja-snej Góry w dniach Powstania Warszawskiego5, działalności Polskiego Stron-nictwa Ludowego w województwie białostockim w dobie wyborów do sejmuw 1947 r.6, wizerunku Armii Czerwonej w propagandzie wojskowej w latach1945–19567, czy wreszcie rozważań nad znaczeniem takich pojęć, jak natura,polityka i etyka8.4 A. Rachuba, Przyczynek do problemu korupcji w sądownictwie Wielkiego Księstwa Litewskiego,[w:] Szlachta polska i jej dziedzictwo. Księga na 65 lat Prof. dr. hab. Jana Dzięgielewskiego, red.D. Kuźmina, R. Lolo, K. Łatak, E. Potkowski, Warszawa 2013, s. 251–258.5 J. Zbudniewek, Jasna Góra w dniach Powstania Warszawskiego, [w:] Szlachta polska i jej dzie-dzictwo..., s. 297–309.6 J. J. Milewski, Polskie Stronnictwo Ludowe w województwie białostockim w wyborach do SejmuUstawodawczego w 1947 roku, [w:] Szlachta polska i jej dziedzictwo..., s. 311–322.7 R. Turkowski, Armia Czerwona w świetle propagandy aparatu wychowawczo-politycznego WojskaPolskiego (1945–1956), [w:] Szlachta polska i jej dziedzictwo..., s. 323–339.8 J. Ekes, Natura – polityka – etyka, [w:] Szlachta polska i jej dziedzictwo..., s. 341–368.298 Mariusz Robert DrozdowskiZ recenzenckiego obowiązku zmuszony jestem napisać, iż najpoważ-niejszym mankamentem książki jest brak indeksów, który w dużym stopniuspowalnia wyszukiwanie informacji na temat interesującej nas postaci czymiejsca.Niezależnie od powyższego zastrzeżenia omawiana praca jest pozycjąinspirującą intelektualnie, a przez to ważną.Innym jej walorem, który należy tu zaznaczyć, jest wielowątkowe uka-zanie problematyki związanej z dziejami Polski zarówno w średniowieczu,epoce nowożytnej, jak i w XX w. oraz nowatorskie wnioski.Podsumowując, należy wyrazić nadzieję, że lektura Księgi stanie się im-pulsem do dalszych studiów nad poruszonymi w niej zagadnieniami.Mariusz Robert Drozdowski, dr historii, pracuje w Instytucie Historii i Nauk PolitycznychUniwersytetu w Białymstoku.e-mail: barok1@utograf.pl

Szlachta polska i jej dziedzictwo. Księga na 65 lat Prof. dr. hab. Jana Dzięgielewskiego, red. D. Kuźmina, R. Lolo, K. Łatak, E. Potkowski, Warszawa 2013, 370 stron

Szlachta polska i jej dziedzictwo. Księga na 65 lat Prof. dr. hab. Jana Dzięgielewskiego, red. D. Kuźmina, R. Lolo, K. Łatak, E. Potkowski, Warszawa 2013, 370 stron

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Szlachta polska i jej dziedzictwo. Księga na 65 lat Prof. dr. hab. Jana Dzięgielewskiego, red. D. Kuźmina, R. Lolo, K. Łatak, E. Potkowski, Warszawa 2013, 370 stron

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w