Łopatecki, Karol

Białostockie Teki Historyczne

Karol Łopatecki

null null

Crossref

Marta M. Kacprzyk, Sprawa smoleńska. Z literatury oko- licznościowej pierwszej połowy XVII wieku, Warszawa 2006, ss. 200.

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Artykuły recenzyjne i recenzje 285Marta M. Kacprzyk, Sprawa smoleńska. Z literatury oko-licznościowej pierwszej połowy XVII wieku, Warszawa 2006,ss. 200.W 2006 r. światło dzienne ujrzał drugi tom serii Polonika w zbiorach archi-wum narodowego Szwecji, pt. Sprawa Smoleńska. Jest zbiór literatury okolicz-nościowej poświęconej Smoleńskowi z 1 połowy XVII w., wydany przez MartęM. Kacprzak. Jak każdą inicjatywę poszerzającą bazę źródłową, należy ją przyjąćz zadowoleniem. Dużą zaletą tej książki, jest publikacja utworów znajdujących286 Artykuły recenzyjne i recenzjesię w Archiwum Narodowym Szwecji (Riksarkivet) w Sztokholmie, które tozasoby były do tej pory słabo wykorzystane przez badaczy1.Wydanie źródłowe poprzedzone jest wprowadzeniem, w którym pokrótcewyjaśniono znaczenie dla współczesnych Smoleńska, wymieniono i scharaktery-zowano publikowane listy, utwory oraz przedstawiono postać autora większościumieszczonych wierszy – Jana Kunowskiego. Po zasadniczej części prezentują-cej źródła, mamy bardzo obszerne objaśnienia liczące 74 strony. Dzięki takiemuukładowi nawet niezorientowany w epoce czytelnik może w pełni wykorzystaćbogactwo przedstawionej faktograﬁi, jak i docenić walory literackie utworów.Książka zawiera 3 listy, 6 utworów rymowanych, 1 mowę (adhortację) kró-lewską oraz dotychczas nieznany fragment Diariusza drogi Króla JMci Zyg-munta III2. Dobrze oddaje to bogactwo form w utworach, które w książce uło-żone są chronologicznie. Wyjątkiem jest poemat rozpoczynający wybór źródełpt. Smoleńska Zacność autorstwa Jana Kunowskiego. Dzieło to pochodzi dopieroz 1628 r., jednakże wydawca uznał je za posiadające najwyższe walory literac-kie, przy tym doskonale wprowadzające w tematykę zbioru (s. 9). W dalszejkolejności mamy listy z lat 1609–1612 oraz pięć poematów wspomnianego jużKunowskiego, dotyczących okresu od 1617 do 1633 r.3Już na samym początku należy podkreślić, że publikacja jest pozycją ważnądla ﬁlologów i historyków. Z jednej strony wybrano dzieła o znacznych walorachliterackich, z drugiej są one doskonałymi źródłami historycznymi4. Moim zda-niem utworem o największych walorach poznawczych jest Odsiecz Smoleńskaautorstwa Jana Kunowskiego z 1617 r. (s. 45–62). Bardzo szczegółowo prezen-tuje ona działania militarne tak Moskwy, jak i Litwy z 1616 r. Na tle innychdokumentów ukazujących działania wojenne wokół Smoleńska z tych lat jestto obecnie najważniejsze źródło5. Nieszczęśliwie wydawca pominął integralnączęść utworu, jakim był plan okolic Smoleńska z zaznaczonymi obozami i forty-1 Z tym większą satysfakcją należy przyjąć inicjatywę podjętą przez Alinę Nowicką-Jeżową,dotyczącą publikacji ważnych dzieł znajdujących się w tym archiwum, pod wspólnym tytułem Po-lonika w Riksarkivet Skoklostersamlingem. Praca M. M. Kaprzyk jest drugim tomem serii. E. Teo-dorowicz-Hellman, Z historii i współczesności zbiorów Skoklostersamlingen, Polonika w zbiorachArchiwum Narodowego Szwecji (Riksarkivet), Warszawa 2006, s. 14.2 Diariusz drogi Króla JMci Zygmunta III, oprac. J. Byliński, Wrocław 1999.3 Należy jednak przypomnieć, iż już w 1926 r. wskazano to źródło jako dostępne w Sztokholmie.E. Chwalewik, Zbiory polskie: archiwa, bibljoteki, gabinety, galerje, muzea i inne zbiory pamiątekprzeszłości, Warszawa – Kraków 1926, s. 211.4 Zwrócił na to uwagę: M. Nagielski, Kampania smoleńska Władysława IV (1632–1634) w świe-tle znanych i nieznanych źródeł archiwalnych, „Barok” 13 (2006), 2, s. 66.5 Por. K. Tyszkowski, Wojna o Smoleńsk 1613–1615, Lwów 1932, passim; A. Majewski, Wy-prawa królewicza Władysława na Moskwę w latach 1617–1618, „Studia i Materiały do HistoriiWojskowości” 41 (2004), s. 5–25.Artykuły recenzyjne i recenzje 287ﬁkacjami wojskowymi6. O roli tej mapy i samego poematu świadczy dedykacjaOdsieczy Smoleńska w której autor tłumaczy, że decyduje się opisać działaniaAleksandra Gosiewskiego, aby czułość mądre[go] Wodza i przykłady dobre[go]wojownika okazane są sum[m]atim [pokrótce] (...) (acz nie Minerwy poetyką, aleMarsową zabawą magis institutus [bardziej ustanowiony]). Tym samym głównymzadaniem autora było nie tyle stworzenie pięknego, harmonijnego trzynastozgło-skowca, co dokładne przedstawienie zaistniałych wówczas wydarzeń.Pewne wątpliwości może budzić również dobór materiału zaprezentowanegow książce. Kryterium polegało na edycji utworów znajdujących się w zasobachSkoklostersamlingen w Riksarkivet o tematyce związanej ze Smoleńskiem. Zasta-nawia przede wszystkim dobór źródeł z okresu dymitriad. W Skoklostersamlingenodnajdujemy bowiem bardzo bogatą kolekcję listów i dokumentów z tego okresu7.Nie negując zasadności wyboru, warto byłoby czytelnikowi uzasadnić kryteria,które legły u podstawa takiej decyzji8. W obecnej formie mają one charakternieco przypadkowy.Dużym osiągnięciem wydawcy jest odkrycie poety epoki baroku – Jana Ku-nowskiego. W Sztokholmie w Riksarkivet znajduje się niewielki rękopis umiesz-czonym pod sygnaturą E 8603, gdzie odnajdujemy m.in. rymowane utwory tegoautora. Marcie Kacprzyk udało się zidentyﬁkować postać i pokrótce opisać jejdzieje. Stąd dowiadujemy się, że ród Kunowskich wywodził się z powiatu ko-ściańskiego lub gnieźnieńskiego9, a sam poeta niewątpliwie uczestniczył jakosekretarz królewski wyznaczony w 1638 r. do rozgraniczenia województwa smo-leńskiego10. Pewnym niedociągnięciem jest brak rozwiązania problemu, czy ręko-pis znajdujący się w Sztokholmie stanowi autograf, czy też jest późniejszą kopią.6 Mapę tę umieszczono: J. Kunowski, Ekspedycyja inﬂantska 1621 roku, oprac. W. Walczak,K. Łopatecki, Białystok 2007, il. 10.7 Zob. A. Nowicka-Jeżowa, M. Wichowa, M. Straszewicz, Przegląd zawartości kodeksów ko-lekcji Skokloster, w: E. Teodorowicz-Hellman, A. Nowicka-Jeżowa, M. Staszewicz, M. Wichowa,Polonika w zbiorach Archiwum Narodowego Szwecji (Riksarkivet) Skoklostersamlingen, Warszawa2006, s. 43–115.8 Szerszą argumentację swego wyboru autorka podaje w artykule z 2007 r. M. M. Kacprzak,Sprawa Smoleńska z literatury okolicznościowej polskiego baroku w zbiorach Archiwum Narodo-wego w Szwecji, w: Polonika w Archiwum Narodowym Szwecji Kolekcja Skokloster i inne zbiory,red. A. Nowicka-Jeżowa, E. Teodorowicz-Hellman, Sztokholm 2007, s. 38: tłumaczy: mając świa-domość, iż temat Smoleńska ważniejszy jest dla badań nad historią kultury polskiej niż postaćAleksandra Gosiewskiego czy pisarstwo Jana Kunowskiego wydano z jego zbiorku tylko te utworyktóre dotyczą Smoleńska. Jednak i w tym przypadku nie zdobywamy informacji o kryteriach doborupozostałych listów w zbiorze.9 Wcześniej ród Kunowskich zidentyﬁkowała z Koroną M. Liedke, Szlachta ruska WielkiegoKsięstwa Litewskiego a reformacja. Część II: przyczyny przyjmowania nowych wyznań, aktyw-ność reformacyjna oraz motywy porzucania konfesji protestanckich, „Białoruskie Zeszyty Histo-ryczne” 19, przypis 140.10 M. M. Kacprzak, Wprowadzenie, [do:] Polonika w Riksarkivet Skoklostersamlingen, red. A. No-wicka-Jeżowa, t. II: Sprawa smoleńska. Z literatury okolicznościowej pierwszej połowy XVII wieku,288 Artykuły recenzyjne i recenzjeW tym miejscu warto uzupełnić nieco informację o autorze, które pozwoląlepiej zrozumieć najważniejszy według wydawcy utwór, jaki jest Smoleńska Za-cność. W książce znajdujemy informację, że dzieło to najszerzej ujmuje histo-rię i charakterystykę miasta od jego początków aż do końca lat dwudziestychXVII w. oraz podkreśla zażyłe relacje (nie nazywając ich jednak klientalnymi)Kunowskiego z Gosiewskim (s. 9, 13). Więź Jana Kunowskiego z AleksandremGosiewskim zostaje nawiązana w latach 1616–1617, kiedy to zaciąga się on podchorągiew husarską Gosiewskiego. Długotrwała relacja kończy się wraz ze śmier-cią patrona poety w 1639 r. Wówczas Kunowski zbiera swoje utwory i spisuje jedo jednej książeczki, będącej podsumowaniem bohaterskich czynów wojewodysmoleńskiego. Tym samym utwory te ukazują bliskie relacje klientalne poetyz Gosiewskim.Smoleńska Zacność ma jednak innego bohatera. Rzeczywiście Kunowskiwiele zawdzięczał protekcji Aleksandra Gosiewskiego, ale już w 1622 r. zostajestarostą i wójtem czernihowskim z polecenia królewicza Władysława – admini-stratora tych ziem11. Dzięki temu nadaniu poeta zbliżył się do dworu królew-skiego, a przede wszystkim do samego królewicza. W konsekwencji otrzymuje22 lutego 1626 r. dobra Wołynice nad rzeką Wołynką w księstwie czernihow-skim12. To właśnie te niespodziewane dobrodziejstwa od strony królewicza skła-niają autora do napisania w 1628 r. dzieła poświęconego właśnie Władysławowi.Dopiero w 1640 r. utwór został przerobiony przez Kunowskiego i umieszczonyjako jeden z wielu poematów poświęconych życiu Aleksandra Gosiewskiego.Dlatego nie należy go odczytywać, tak jak pozostałych utworów Kunowskiego,jako opisujących czyny patrona lub żegnające zmarłego wojewodę.W podsumowaniu należy stwierdzić, że Marcie Kacprzak należą się słowauznania za trud włożony w opracowanie i wydanie dzieł znajdujących sięw Skoklostersamlingen. Należy również podkreślić doskonały aparat krytyczny(s. 93–172) oraz pomocny czytelnikowi słownik wyrazów archaicznych i ter-minów wojskowych (s. 175–198). Tym samym książka z powodzeniem możebyć polecona nie tylko specjalistom, ale i szerszej grupie osób zainteresowanychepoką nowożytną.Karol ŁopateckiBiałystokwyd. M. M. Kacprzak, Warszawa 2006, s. 14–15. Mirosław Nagielski przypuszcza, że mógł być onautorem nie tylko wierszowanych utworów, lecz również diariusza wyprawy smoleńskiej. M. Na-gielski, Wstęp, [do:] Diariusz kampanii smoleńskiej Władysława IV 1633–1634, oprac. M. Nagiel-ski, Warszawa 2006, s. 68.11 Akta Grodzie i Ziemskie, t. X, Lwów 1884, s. 218 (poz. 3503), 219 (poz. 3517–3518).12 AGAD, Metryka Koronna, Księga Wpisów 173, k. 263–263v.

Marta M. Kacprzyk, Sprawa smoleńska. Z literatury okolicznościowej pierwszej połowy XVII wieku, Warszawa 2006, ss. 200.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)