Piecychna, Beata

Białostockie Archiwum Językowe

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Bartosz BrożekGranice interpretacjiKraków 2014, ss. 276Najnowsza książka B. Brożka wpisuje się doskonale w nurt studiównad szeroko pojętą ﬁlozoﬁą języka. W literaturze polskiej to, jak dotąd,pierwsza tego typu próba zgłębienia fenomenu interpretacji i rozumienia,jednak dokonana nie tylko z punktu widzenia stricte ﬁlozoﬁcznego, aletakże – co warte podkreślenia – biologicznego. Autor bowiem czerpiei z ustaleń współczesnej kognitywistyki, i z ﬁlozoﬁi analitycznej, i z teoriiewolucji.Jak czytamy w przedmowie: „Tak się złożyło, że problematyka in-terpretacji została – w pewnym przynajmniej sensie – zawłaszczonaprzez tzw. humanistyczne szkoły ﬁlozoﬁczne: hermeneutykę, struktura-lizm i poststrukturalizm czy postmodernizm. Próżno natomiast szukaćdzieł poświęconych interpretacji, a pisanych w duchu ﬁlozoﬁi analitycz-nej czy też na styku ﬁlozoﬁi i nauk przyrodniczych. Problem interpre-tacji jest tak skomplikowany, że każda próba jego oświetlenia warta jestuwagi. Jednak daleko mi do stylu uprawiania ﬁlozoﬁi, który odnaleźćmożna w traktatach zwolenników hermeneutyki czy strukturalizmu. Dla-tego w książce, którą oddaję do rąk Czytelnika, niewiele jest nawiązań dodzieł pisanych w ramach tych ﬁlozoﬁcznych nurtów (wyjątek czynię dlaGadamera). Staram się spojrzeć na proces interpretacji – i określić jegogranice – przy użyciu narzędzi, których dostarcza ﬁlozoﬁa analityczna(choć niedogmatycznie pojęta), a także odwołując się często do ustaleńnauk przyrodniczych, w szczególności teorii ewolucji i neuroscience” (8).Recenzowana pozycja jest niezwykle cenna i wartościowa, bowiempodkreśla ona, że w studiach nad tak złożonym, wieloznacznym, skom-plikowanym oraz interdyscyplinarnym zagadnieniem jak interpretacja314 BEATA PIECYCHNAistotne są nie tylko badania językoznawców, ale również ﬁlozofów, ko-gnitywistów, a nawet przedstawicieli nauk przyrodniczych.Autor dokonuje próby odpowiedzi na pytanie, dlaczego człowiek jestwręcz skazany na interpretację. Podejmuje się także dowiedzenia, że in-terpretacja jest na tyle wszechobecnym fenomenem, iż nie może istniećżaden język, nawet doskonały, który nie byłby na nią podatny. B. Brożkazajmuje również kwestia innego zjawiska, a mianowicie rozumienia. Au-tor stara się ukazać, że próby interpretacyjne – gdy dokonywane zbytpochopnie, bez głębszego namysłu – mogą jedynie kończyć się tak zwa-nym bełkotem.Książka składa się z pięciu rozdziałów, uporządkowanych logiczniei klarownie. Układ ten stanowi potwierdzenie konsekwentnego dążeniaprzez Autora do zmierzenia się z trudnymi pytaniami badawczymi, do-tykającymi kwestii istnienia języka doskonałego, znaczenia interpretacji,jej granic oraz tego, co leży poza nimi.W rozdziale pierwszym B. Brożek podejmuje próbę dowiedzenia, żegatunek ludzki jest niejako skazany na interpretację. Autor, odwołującsię do dzieł religijnych, ﬁlozoﬁcznych i literackich, a także myśli czoło-wych ﬁlozofów języka, stara się obalić mit języka doskonałego. W tymcelu przywołuje założenia relatywizmu językowego i wskazuje na takzwane niezmienniki przekładu. Oddajmy głos Autorowi: „(...) nie istnieją„absolutne” niezmienniki żadnego przekładu; ale jeśli tak jest, to nie ist-nieje żaden uniwersalny „język myśli”, ani żadne uniwersalne kryteriaczy wzorce, która pozwalałyby wskazać, co stanowi o istocie danej wy-powiedzi. Mówimy wieloma, często bardzo różniącymi się językami i ża-den z nich nie jest językiem doskonałym” (40). Poza tym, jak twierdziBrożek, „każdemu wyrażeniu językowemu przypisać można – in abs-tracto – nie jedno znaczenie, a pewną wiązkę znaczeń” (44). Jednocze-śnie jednak cechuje owe znaczenia swoista stabilność, to znaczy, mimopewnych różnic na płaszczyźnie semantycznej, „(...) każdy kompetentnyużytkownik danego języka przypisuje jego wyrażeniom podobne wiązkiznaczeń” (ibid). W przeciwnym razie komunikacja między dwiema oso-bami byłaby nieskuteczna, język niestabilny strukturalnie zaś nie speł-niałby swojej funkcji. Jak podsumowuje Autor, ludzie są skazani na uży-wanie języków strukturalnie stabilnych, a więc takich, które cechuje wie-loznaczność i pewna niedoskonałość. A w tego typu językach interpre-tacja staje się koniecznością – bez niej nikt nie byłby w stanie się po-rozumiewać.RECENZJA KSIĄŻKI PT. GRANICE INTERPRETACJI 315W rozdziale drugim Autor szuka odpowiedzi na pytanie, czym jestznaczenie. Najlepiej, według B. Brożka, poradził sobie z rozwiązaniemtego problemu Wittgenstein w swoim dziele zatytułowanym Dociekaniaﬁlozoﬁczne. Warto oddać głos Autorowi omawianej publikacji: „Każdy,kto przyjmuje Wittgensteinowską wizję znaczenia, musi uznać, że – popierwsze – znaczenie nie znajduje się ‘w głowie’, nie jest żadnym obrazemmentalnym, co nie przeczy tezie, że to, co dzieje się w naszych umysłach,współkontytuuje znaczenie. Po drugie, znaczenie jest ściśle powiązanez dyspozycją do odpowiedniego działania – jeśli znam znaczenie jakie-goś wyrażenia, to potraﬁę użyć go w określonych okolicznościach do osią-gnięcia pewnych celów i zwykle tak go używam. Po trzecie, znaczenie jestosadzone w interakcjach społecznych: kryteria poprawnego użycia wyra-żeń mają charakter wspólnotowy, są tworem społecznym. W związkuz tym znaczenie, choć obiektywne, nie ma charakteru bytów platońskich.Wreszcie, po czwarte, znaczenie mają całe zdania, a nie pojedyncze słowa,gdyż to zdania stanowią narzędzie działania w świecie (...)” (100). B. Bro-żek zatem, odrzucając ideę esencjonalizmu znaczeniowego, a następniekwestię formy, uznaje, że sporu o naturę o języka, a co za tym idzie,tego, czym w istocie jest znaczenie, nie da się wyjaśnić bez wzięcia poduwagę funkcjonowania języka poza daną wspólnotą. Język bowiem, jakstwierdza Autor, należy przede wszystkim deﬁniować w kategoriach jegodziałania w świecie.Rozdział trzeci poświęcony jest przede wszystkim idei rozumienia,przy czym – co warte podkreślenia – Autor stawia niejako znak rów-ności pomiędzy rozumieniem postrzeganym jako „widzenie oczami du-szy” (9) a rozumieniem pojmowanym stricte językowo, podkreślając, żejedno przechodzi płynnie w drugie. B. Brożek konstruuje tu również wła-sną koncepcję interpretacji. Co ciekawe, wpisuje się ona – przynajmniejczęściowo – w Gadamerowską koncepcję rozumienia. Autor recenzowa-nego tytułu bowiem, podobnie jak Gadamer, stwierdza, że interpretacja,którą, notabene, zrównuje w pewnym sensie z rozumieniem (zarównotym symbolicznym, jak i niesymbolicznym), sprowadza się do parafrazytekstu poddawanego interpretowaniu. Co ważne, interpretacja ma wielewspólnego z hipotetyzowaniem, bowiem dokonując parafrazy danegotekstu, w sposób nieunikniony stawiamy przy tym pewne hipotezy, bynastępnie albo je potwierdzić, albo odrzucić. W tym sensie koncepcjaBrożkowskiej interpretacji istotnie ma wiele wspólnego z Gadamerowskąﬁlozoﬁą rozumienia. Jest to tym bardziej ciekawe, że Autor, odżegnując316 BEATA PIECYCHNAsię w pewnym sensie od hermeneutycznego pojmowania interpretacji,zrobił wyjątek dla Gadamera: (...) uważam, że dzieła Gadamera obﬁtująw głębokie intuicje i ważne spostrzeżenia, w szczególności odnoszące siędo natury rozumienia. To, co autor Prawdy i metody ma na ten temat dopowiedzenia, stanowi znakomity punkt wyjścia dla – miejmy nadzieję –bardziej systematycznej i klarownej próby wyjaśnienia, na czym polegarozumienie” (138).W następnym rozdziale Autor ukazuje, jaki wpływ na proces inter-pretacji ma posiadany przez nas obraz świata. Swoje rozważania ilustrujehistorią upadku tak zwanego Modelu i przedstawia problemy, przed ja-kimi stanęli w związku z tym twórcy świata nowożytnego. B. Brożekw ciekawy sposób obrazuje nierozerwalną więź łączącą obraz świata zezjawiskiem interpretacji, która pozostaje z owym obrazem w ścisłej zależ-ności. Według Autora omawianej publikacji, niektóre dzieła czy systemyrozumowania, na przykład wywodzące się ze średniowiecza, uznajemyza archaiczne nie tylko z powodu języka, jakim się wówczas posługiwano,ale także z uwagi na panujący wtedy schemat myślowy – jakże odmiennyod naszego.Dzieło wieńczy rozdział poświęcony w całości próbie wyznaczeniagranic interpretacji. B. Brożek jest zdania, że mimo iż właściwie nie jestmożliwe, aby dokonać tego w sposób precyzyjny – wszakże granice owesą w dużym stopniu uzależnione od wyznawanych poglądów, sposoburozumowania, a szerzej: obrazu świata – to jednak one istnieją i wyzna-czają punkt, w którym zaczyna się tak zwany bełkot. Warto na koniecodwołać się raz jeszcze do słów Autora, który w taki oto sposób do-konuje swoistego podsumowania dotychczas prowadzonych rozważań:„Proces interpretacji – i, szerzej, rozumienia – ma charakter nonfun-dacjonistyczny. Nie jest po prostu tak, że w naszych wysiłkach inter-pretacyjnych coś może pozostać niezmiennym fundamentem. Próbujączrozumieć jakiś tekst, pracować musimy równocześnie z wieloma jegoparafrazami, sprawdzając, która z nich jest najbardziej spójna z kon-tekstem i wiedzą tła (...). Tę racjonalną wizję interpretacji uzupełniajątendencje poznawcze głęboko zakorzenione w naszej biologii: skłonnośćdo upraszczania, zamykania wszystkiego w utarte schematy i niechęćdo wprowadzania zasadniczych zmian w sieci naszych przekonań (...).To spięcie pomiędzy nonfundacjonistyczną strukturą interpretacji a psy-chologiczną potrzebą rozumienia jest interesujące, ale zarazem bardzozłożone” (255–257).RECENZJA KSIĄŻKI PT. GRANICE INTERPRETACJI 317Recenzowana publikacja ukazuje szeroki wachlarz możliwych per-spektyw, z których można bliżej przyjrzeć się tak złożonemu zjawisku,jakim jest interpretacja oraz jej granice. Nowatorskie podejście do tematu,łączące nauki humanistyczne z tak, wydawałoby się, odległą teorią ewo-lucji, imponująca erudycja Autora, wreszcie nieszablonowa prezentacjaodmiennych stanowisk ﬁlozoﬁcznych – wszystkie te aspekty to ogromneatuty książki, która z pewnością zainteresuje nie tylko ﬁlozofów, ale takżejęzykoznawców, literaturoznawców, a nawet przedstawicieli nauk przy-rodniczych. Nie mam też najmniejszych wątpliwości, że praca ta staniesię dla wielu autorów inspiracją do dalszych badań nad jakże fascynują-cym zagadnieniem, jakim jest interpretacja.Beata PiecychnaUniwersytet w Białymstoku

Bartosz Brożek "Granice interpretacji" Kraków 2014, ss. 276

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Bartosz Brożek "Granice interpretacji" Kraków 2014, ss. 276

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w