recenzjakonrad.szamryk@wp.plUniwersytet w Białymstoku1347547

Szamryk, Konrad Kazimierz

Białostockie Archiwum Językowe

Konrad Kazimierz Szamryk

null null

Crossref

Joanna Kuć, Polszczyzna łukowskich aktów notarialnych z początku XIX wieku, Siedlce 2013, ss. 339

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Joanna KućPolszczyzna łukowskich aktów notarialnychz początku XIX wiekuSiedlce 2013, ss. 339Joanna Kuć problematyką polszczyzny podlaskiej zajmowała się jużwcześniej, czego efektem, oprócz mniejszych artykułów i szkiców, są mo-nograﬁe Autorki: Antroponimia pogranicza mazowiecko-podlaskiego (na przy-kładzie XVII-wiecznych ksiąg paraﬁalnych z Makobód (Siedlce 2011), SłownikXVII-wiecznych nazw osobowych Trzebieszowa i okolic (Siedlce 2012) orazZ badań nad leksyką gwarową Mazowsza i Podlasia (Siedlce 2013). Dopełnie-niem tych prac, doskonale wpisującym się w nurt badań nad polszczyznąpogranicza Mazowsza, Podlasia i Małopolski, jest rozprawa Polszczyznałukowskich aktów notarialnych z początku XIX wieku (Siedlce 2013).Wydaje się, że już sam wybór tematu, czy raczej obszaru badań, jestsporym walorem niniejszej monograﬁi – o historycznej polszczyźnie pod-laskiej, zwłaszcza w jej podlasko-siedleckiej odmianie regionalnej, wiemyciągle niewiele. Za cenne również uznać trzeba sięgnięcie po rękopi-śmienne, archiwalne dokumenty prawne, powstałe w latach 1810–1812w kancelariach dwóch łukowskich notariuszy: Stanisława Lipnickiegooraz Józefa Kalasantego Szaniawskiego (obecnie przechowywane w Ar-chiwum Państwowym w Siedlcach). Okazuje się bowiem, że mimo utratyniepodległości, na ziemiach polskich powstawały cały czas dokumentyprawne w języku polskim, dzięki czemu w dalszym ciągu mogły zacho-dzić różne procesy semantyczne oraz słowotwórczo-semantyczne, zwią-zane z doskonaleniem się języka prawniczego w XIX wieku.Opisywana rozprawa składa się, co zresztą wyraźnie podkreśla wewstępie sama Badaczka, z trzech części: 1. Tradycja i ewolucja aktów no-tarialnych, 2. Łukowskie akty notarialne – charakterystyka źródeł oraz 3. JęzykXIX-wiecznych aktów notarialnych łukowskich. Całość uzupełniają wstęp, za-476 KONRAD KAZIMIERZ SZAMRYKkończenie, aneks z kilkoma fotograﬁami wykorzystanych rękopisów orazbibliograﬁa. Przy czym od razu należy dodać, że najobszerniejszą częśćstanowi właśnie trzeci rozdział pracy, poświęcony systemowej charakte-rystyce polszczyzny zawartej w omawianych dokumentach.W części pierwszej Autorka wprowadza czytelnika w problematykęnotariatu. Swoje rozważania w tym temacie zaczyna od czasów starożyt-nej Grecji i Rzymu, po czym kolejno zarysowuje kwestię funkcjonowa-nia polskich dokumentów prawnych od średniowiecza aż po XIX wiek.W perspektywie językoznawczej interesuje ją zarówno ewolucja doku-mentu prawnego w ujęciu stylistycznym, jak i genealogicznym.Druga cześć rozprawy poświęcona została charakterystyce wykorzy-stanych źródeł. Joanna Kuć opisuje akty łukowskie jako pewnego typukomunikaty, które spełniają nie tylko swoje określone funkcje prawne,ale też socjolingwistyczne. Przy tworzeniu tekstów notarialnych mamybowiem do czynienia z przykładem zinstytucjonalizowanej komunikacjiurzędowo-kancelaryjnej, w której uczestnicy, nawet mimo sporej różno-rodności dokumentów, pełnią zawsze jednakowo określone role. Wspólnyteż wydaje się kod (pierwotnie ustny, wtórnie pisany), ramy instytucjo-nalne i czasowo-przestrzenne oraz kontekst sytuacyjny. Ponadto w tejczęści Autorka przedstawia typologiczną charakterystykę umów zawar-tych w obu kancelariach. Badaczka decyduje się tu na oddzielny opisdokumentów z każdej kancelarii, choć jak sama pisze w podsumowa-niu (s. 121–122) czynności jakich podejmowali się notariusze były zbli-żone, a nawet mówić można tylko o niewielkich różnicach w typach re-jestrów. W obu notariatach powtórzyły się pewne rodzaje dokumentów,takie jak chociażby akty uszanowania, hipoteki, kaucje za urząd, kon-trakty arendowe, odstąpienia od długu, plenipotencje i inne.Najobszerniejszy, ale też chyba najbardziej wyczerpujący rozdział(blisko 2/3 całej monograﬁi), poświęciła Badaczka językowej charakte-rystyce łukowskich aktów notarialnych w ujęciu systemowym. Na tlepolszczyzny ogólnej XIX wieku scharakteryzowano graﬁę i ortograﬁę,fonetykę, ﬂeksję, elementy składni, słowotwórstwo oraz leksykę. Każdypodrozdział kończy się syntetycznymi wnioskami.Wydaje się, że szczególnie wnikliwie omówione zostały zagadnieniadotyczące graﬁi oraz ortograﬁi badanych rękopisów. Graﬁa ta z jednejstrony ukazuje pewne cechy właściwe graﬁi średniopolskiej (różny krójliter, wieloznaczność liter s, z, c, niekonsekwentne stosowanie diakrytówi miękkości, geminaty w wyrazach obcych, nieustabilizowana pisowniaRECENZJA KSIĄŻKI P.T. POLSZCZYZNA ŁUKOWSKICH AKTÓW NOTARIALNYCH... 477wielkich liter i interpunkcja), z drugiej jednak wskazuje już pewne cechynowożytne, takie jak znormalizowany zapis samogłosek oraz stosowa-nie joty.Z kolei fonetyka analizowanychmanuskryptów w przeważającej mie-rze odzwierciedla główne tendencje rozwojowe polszczyzny początkuXIX wieku. Tylko w pewnym zakresie ujawniły się cechy właściwe polsz-czyźnie mazowieckiej: brak przegłosu, hiperpoprawne wobec mazurzeniazjawiska siakania i szadzenia, ścieśnienia oraz rozszerzenia w artykulacjisamogłosek, mieszanie grup ke, ge z k’e, g’e, a także północnomałopol-skiej: brak nosowości przed spółgłoskami szczelinowymi oraz zwężonawymowa nosówki ą.W opinii Joanny Kuć również ﬂeksja łukowskich aktów notarialnychzdaje się być reprezentatywna dla stanu polszczyzny pierwszej połowyXIX wieku. Autorka omawia kolejno odmianę rzeczowników, przymiot-ników i imiesłowów przymiotnikowych, liczebników i czasowników. Za-uważa przy tym w badanych przez siebie rękopisach tylko niewielkieprzejawy konserwatyzmu w obrębie określonych typów deklinacyjnych.Są to na przykład: odmiana rzeczownika bracia według paradygmaturzeczowników rodzaju żeńskiego l.p., pozostałości liczby podwójnej rze-czowników, występowanie zaimków on, ona, ono w funkcji zaimków rze-czownych i wskazujących, a także pewne resztki odmiany prostej przy-miotników. Z kolei w zakresie czasowników jest to głównie łączenie form3. os. l.mn. rodzaju męskoosobowego z podmiotem niemęskoosobowym.Zdaniem Joanny Kuć, ze wszystkich podsystemów języka, statusurzędowy badanych dokumentów jest najwyraźniejszy na płaszczyźnieskładni. Widoczne są tu bowiem typowe przykłady konstrukcji stosowa-nych w stylu urzędowym oraz piśmiennictwie oﬁcjalnym oraz dominacjawypowiedzeń wielokrotnie złożonych. W zasadzie po raz kolejny oka-zuje się, że jest to język typowy na początku XIX wieku i tylko w nie-wielkim stopniu doszukać się można wpływów składni kresowej, za jakieuznać należy dopełniaczowe przydawki oraz konstrukcje u + dopełniaczw roli okolicznika miejsca (tzw. „okolicznik kresowy”).Przy opisie słowotwórstwa Autorka zdecydowała się na omówienieformantów słowotwórczych rzeczownikówwedług następujących katego-rii: nazwiska, nazwy zawodowe i działacza, nazwy osób żeńskich, nazwyczynności i stanu, nazwy wytworów, nazwy abstrakcyjnych cech, właści-wości (czynności, stanów), nazwy zbiorowości, nazwy zdrobniałe, na-zwy zdrobniałe w funkcji przydomków szlacheckich oraz inne formacje478 KONRAD KAZIMIERZ SZAMRYKrzeczownikowe. Między innymi dzięki temu Badaczka zauważyła w łu-kowskich aktach notarialnych tendencje do ograniczania i specjalizowaniafunkcji przez wykładniki formalne w obrębie danej kategorii słowotwór-czej. Natomiast w formacjach czasownikowych widać przede wszystkimszerzenie się zarówno formantu zerowego w ramach derywacji wstecz-nej, jak też powszechność dość łączliwego suﬁksu -ować. Ze względu naspecyﬁkę wykorzystanych źródeł, licznie w opisywanych umowach repre-zentowane są przymiotniki na -ski (zwłaszcza nazwiska), -owy, -owa, -ownyjako formy zależnościowe od form męskich. Z tego samego względu też –mamy do czynienia z tekstami oﬁcjalnymi odmianie kancelaryjno-urzęd-niczej – większość formacji mieści się w normie początku XIX wieku.Sprawą oczywistą jest, że nie ma tu miejsca na indywidualizm językowyi kreatywność, tak obecną chociażby w utworach literackich m.in. tylkoXIX stulecia.W ostatnim podrozdziale omawianej książki Joanna Kuć prezentujesłownictwo łukowskich umów w ujęciu tematycznym. Leksykę tę dzielina dwie grupy, gdzie kryterium podziału stanowi przynależność lub teżjej brak do sfery prawnej. Dzięki takiemu ujęciu czytelnik otrzymuje ob-raz zarówno leksyki ogólnej, jak i specjalistycznej, zwłaszcza związanejze sferą prawniczą. Niestety każde wyróżnione przez Autorkę subpolesemantyczne nie doczekało się chociaż krótkiej charakterystyki, a swojewnioski przedstawia Badaczka dopiero w końcowej części podrozdziału.Największą grupę stanowi słownictwo, które w perspektywie dia-chronicznej uległo przekształceniom semantycznym. Dalej wskazana zo-stała leksyka nieznana Słownikowi Lindego oraz Słownikowi wileń-skiemu, a także słownictwo zapożyczone z łaciny oraz języka francu-skiego. Na sam koniec omówiono, zresztą bardzo nieliczne w wykorzy-stanych tekstach, dialektyzmy podlaskie i małopolskie.Opracowanie Joanny Kuć, poświęcone polszczyźnie łukowskich ak-tów z początku XIX wieku, uznać należy za wartościowe. Ciekawe wydająsię wnioski i spostrzeżenia Badaczki dotyczące zarówno funkcjonowaniaaktów notarialnych jako komunikatów, jak też ich pogłębiona analiza ję-zykowa w perspektywie systemowej. Praca ta powinna wzbudzić zainte-resowanie wśród badaczy języka prawniczego oraz osób zajmujących sięhistoryczną polszczyzną Podlasia, Mazowsza i Małopolski.Konrad Kazimierz SzamrykUniwersytet w Białymstoku

Joanna Kuć, Polszczyzna łukowskich aktów notarialnych z początku XIX wieku, Siedlce 2013, ss. 339

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Joanna Kuć, Polszczyzna łukowskich aktów notarialnych z początku XIX wieku, Siedlce 2013, ss. 339

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w