Sakowicz, Andrzej

Białostockie Studia Prawnicze

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

261Paweł DanilukPRZESTĘPSTWA PODOBNE W POLSKIM PRAWIE KARNYMWyd. C.H. Beck, Warszawa 2013 (ss. 449)Nakładem Wydawnictwa C.H. Beck, w ramach serii „Monografi e Prawnicze” ukazała się monografi a pt. Przestępstwa podobne w polskim prawie karnym. Ta pu-blikacja, będąca równocześnie rozprawą habilitacyjną, poświęcona została przestęp-stwu podobnemu w polskim prawie karnym. Praca składa się z 8 rozdziałów, które zostały poprzedzone Wprowadzeniem, zaś wieńczy ją Zakończenie, które – z uwagi na objętość – bardziej stanowi kolejny rozdział pracy niż wnioski końcowe.Już po lekturze spisu treści należy stwierdzić, iż recenzowana książka stano-wi wielowątkowe opracowanie poświęcone problematyce przestępstw podobnych. Wybór tematu należy ocenić jako trafny oraz bezspornie interesujący, ponieważ po-jęcie przestępstw podobnych rodzi nie tylko liczne problemy teoretyczne, lecz tak-że praktyczne. Są one potęgowane tym, że zarówno doktryna prawa karnego, jak i orzecznictwo nie prezentują jednolitego podejścia do zagadnienia podobieństwa przestępstw. Biorąc powyższe pod uwagę należy podkreślić, że potrzeba komplek-sowego, odpowiednio pogłębionego opracowania tytułowego zagadnienia, jest wy-raźna. Można już w tym miejscu skonstatować, że recenzowana księża, oparta na solidnych badaniach, przybliża nas do poznania całości problemów objętych te-matem badawczym. Można tylko żałować, że Autor ograniczył rozprawę do prawa karnego sensu stricto, a przez to pominął problematykę podobieństwa przestępstw i wykroczeń (art. 47 § 2 k.w.) oraz w prawie karnym skarbowym (art. 53 § 12 k.k.s.). We Wprowadzeniu Autor wytycza cele badawcze, tj. po pierwsze, udzielenie odpowiedzi na pytanie „dlaczego przy powrocie do przestępstwa ma miejsce od-wołanie się do tak, a nie inaczej ujętej relacji podobieństwa między przestępstwem poprzednim a ponownym, a także, jakie są merytoryczne podstawy, aby odmiennie traktować w zakresie reakcji karnoprawnej powrót do jakiegokolwiek przestępstwa i powrót do przestępstwa podobnego”, po drugie, ustalenie kształtu normatywnego instytucji przestępstw podobnych, w tym zwłaszcza, w jaki sposób została unormo-wana relacja podobieństwa między przestępstwem uprzednim a ponownym i jakimi kryteriami posłużył się w tym zakresie ustawodawca (s. 4–5). W tym miejscu należy zauważyć, że jest to poważny zespół zadań badawczych o wymiarze teoretycznym 262Recenzja książkii praktycznym. Potwierdza to również lektura monografi i. Nasuwa się po niej tak-że wniosek, że Autor w sposób niejasny udzielił odpowiedzi co do istnienia meryto-rycznych powodów przemawiających za zróżnicowaniem odpowiedzialności karnej w zależności od istnienia tytułowego podobieństwa między przestępstwem uprzed-nio osądzonym a przestępstwem sądzonym. W pierwszej bowiem kolejności należa-ło udzielić odpowiedzi, czy rzeczone zróżnicowanie ma uzasadnienie, a jeżeli tak, to czy konstrukcja normatywna przestępstwa podobne została ukształtowana wła-ściwie. Wątpliwości budzi także poprawności realizacji jednego z zadań, jakie postawił sobie Autor, a mianowicie ocena konstrukcji przestępstw podobnych przez pryzmat konstytucyjnej zasady określoności regulacji karnoprawnej. Niewielka ilość rozwa-żań prowadzonych pod tym kątem nie przekonuje co do trafności tezy, że termin „przestępstwa należące do tego samego rodzaju” powoduje niezgodność art. 115 § 3 k.k. z art. 42 ust. 1 Konstytucji RP (s. 434). Zbieżna konstatacja dotyczy uwag Au-tora nad terminem „przemoc”. Ona także wskazuje, że termin nie czyni zadość zasa-dzie nullum crimen sine lege certa.  Nie sposób nie zauważyć, że w charakterze odautorskiego confi teor we Wpro-wadzeniu zaznaczono, że „podstawową metodą badawczą wykorzystaną w pra-cy jest metoda dogmatyczna, polegająca na analizie obowiązujących unormowań prawnych”. Nie jest jednak w pełni klarowne, czy cytowane sformułowanie odnosi się do klasycznej analizy dogmatycznej, czy też oznacza metodę analizy językowej, czy wreszcie – popularne od pewnego czasu w pracach z zakresu prawa karnego materialnego – ujęcie mieszane, obejmujące specyfi cznie łączoną analizę dogma-tyczną wspieraną rozważaniami z zakresu analizy językowej. W tym obszarze de-klaracja Autora nie jest w pełni jednoznaczna, zaś jej konfrontacja z dalszą częścią pracy, zdaje się wskazywać, iż podstawową metodą wykorzystywaną przez Autora jest metoda dogmatyczna. Nie jest też wiadome, jaką koncepcją wykładni zamierza posłużyć się Autor w recenzowanej pracy. Opowiedzenie się bowiem za jedną z koncepcji wykładni stanowi rozstrzygnięcie o metodologicznym charakterze. Można jedynie żałować, że w tej części pracy – ewidentnie wstępnej i czyszczącej właśnie metodologiczne przedpole – Autor nie poświęcił nieco więcej miejsca k.w.stiom związanym z deko-dowanymi przepisów prawa karnego strukturami normatywnymi. Dostrzegając uży-teczność rozróżnienia przepisu oraz normy (co nie jest zawsze wiadome u Autora np. s. 179 czy 223) można zaryzykować twierdzenie, że szersze rozważania doty-czące tej problematyki w pracy mogłyby okazać się niezwykle inspirujące.W pierwszych czterech rozdziałach zostały przedstawione wątki dotyczące ge-nezy i ewolucji pojęcia przestępstw podobnych, motywy uzasadniając wprowadze-263Recenzja książkinie konstrukcji przestępstw podobnych do Kodeksu karnego, a także funkcję tej konstrukcji oraz określenie zakresu problematyki defi nicji przestępstw podobnych jako defi nicji legalnej. W zakresie tych ostatnich rozważań m.in. podjęto próbę spoj-rzenia na art. 115 § 13 k.k. z perspektywy logicznej i zasad techniki prawodawczej, co stanowi ważny punkt wyjścia do bardziej szczegółowych analiz dotyczących ak-tualnego kształtu normatywnego instytucji przestępstw podobnych, w tym kryte-riów podobieństwa przestępstw w kolejnych częściach monografi i.Trzy kolejne rozdziały, tj. V, VI i VII zawierają analizę poszczególnych kryte-riów podobieństw, tj. przynależności przestępstw do tego samego rozdziału, zasto-sowania przemocy lub groźby jej użycia w trakcie realizacji czynu zabronionego oraz popełnienia przestępstwa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej. Te rozdziały stanowią jądro opracowania, zawierają precyzyjne i niezwykle frapujące rozważa-nia, w ramach których następuje odwołanie się do racjonalności ustawodawcy. Dla Autora recenzowanej książki racjonalność ustawodawcy w powiązanych z li tyl-ko wykładnią językową stanowi tak silnie zakorzenioną presupozycję, że można byłoby ją określi mianem domniemania prawnego o charakterze iuris tantum. Tak stanowcze postawienie sprawy nie znajduje potwierdzenie w teorii prawa, czego przykładem może być pogląd M. Zielińskiego mówiący, że „Założenia o racjonal-ności prawodawcy powiązane są z procesem wykładni we wszystkich jego fazach, ale najistotniejszą rolę pełnią w fazie percepcyjnej. W związku z tym, że stano-wią podstawę do odtworzenia funkcjonalnych reguł wykładni, wspomagających re-guły językowe, a niekiedy je przełamując”1. Zbieżne stanowisko można odnaleźć w orzecznictwie SN, jak choćby w postanowieniu SN z 7 czerwca 2002 r.2, w któ-rym stwierdza się, że „Nie ulega wszak wątpliwości, że prymat w wykładni ustawy ma wykładnia językowa, zwłaszcza jeśli przepis jednoznacznie formułuje treść nor-my czy znamię czynu. W sytuacji jednak, kiedy przepis niejednoznacznie formułuje treść normy, należy odwołać się wówczas do racjonalności ustawodawcy oraz kie-rować się systemowymi bądź funkcjonalnymi regułami wykładni prawa”. Nie wy-daje się zatem właściwym pomniejszenie roli procedury interpretacyjnej w oparciu o dyrektywy pozajęzykowe, czyli systemowe oraz funkcjonalne. Zwłaszcza te ostat-nie reguły wykładni pozwalają zaadaptować nieracjonalne byty normatywne do rze-czywistości. Gdyby więc Autor pracy z większą atencją podszedł do dyrektyw funk-cjonalnych, wtenczas wynik rozważań dotyczących znaczenia terminów „przemoc”, „gwałt”, „przemoc wobec osoby” lub „przemoc na osobie” mógłby przedstawiać się odmiennie (s. 230–299). 1 M. Zieliński, Wykładnia prawa. Zasady, reguły, wskazówki, Warszawa 2008, s. 311.2 I KZP 14/02, OSA 2003, z. 1, poz. 2.264Recenzja książkiMimo tych uwag wyniki przeprowadzonych badań przedstawiają się interesują-co. Autor słusznie stwierdza, że wymienione w 115 § 3 k.k. kryterium podobieństwa przestępstw w postaci ich przynależności do tego samego rodzaju „nie opiera się ani na zbieżności sposobu lub okoliczności popełnienia przestępstw, a w szczególno-ści na zastosowaniu przez sprawcę przemocy lub groźby jej użycia, ani też na zbież-ności strony podmiotowej przestępstw, a zwłaszcza na umyślności lub nieumyślno-ści bądź na towarzyszącym sprawcy celu osiągnięcia korzyści majątkowej” (s. 141). W następstwie pogłębionej analizy Autor przyłącza się do dominującego poglądu, że podstawą do uznania istnienia przynależności przestępstw do tego samego ro-dzaju jest li tylko porównanie dóbr prawnych, w które godzą zestawiane przestęp-stwa (s. 142). Tym samym Autor recenzowanej książki odrzuca tezę, że przy ustala-niu tożsamości rodzajowej przestępstw trzeba uwzględniać nie tylko dobra prawne, w jakie godzą zestawiane przestępstwa, lecz również sposób ich popełnienia oraz ich umyślność lub nieumyślność. Takie zapatrywanie, skądinąd ważne z perspekty-wy dalszych rozważań, nie zostało w pełni uzasadnione. Z pewnością nie wystarcza stwierdzenie, że teza ta „jest powszechnie prezentowana na gruncie Kodeksu karne-go z 1997 r., zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie” bez jakiegokolwiek ode-słania (s. 144). Innym interesującym problemem poruszonym w książce jest próba odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób możliwym jest ustalenie „tego samego rodzaju”, jako sa-modzielnego kryterium podobieństwa przestępstwa. Po wnikliwych rozważaniach Autor opowiada się za koncepcją, w myśl której o przynależności przestępstw do tego samego rodzaju rozstrzyga nie tożsamość, lecz jednorodzajowość przedmio-tu ochrony. Przy czym, jak zauważa się w monografi i, „(…) chodzi tu o jego uję-cie jako rodzajowego, nie zaś szczególnego (indywidualnego) przedmiotu ochro-ny (zamachu). Ten drugi przedmiot to bowiem – jak już wskazano – dobro prawne, które jest chronione w danym przepisie typizującym przestępstwo i w które godzi sprawca, wypełniający swoim zachowaniem znamiona właśnie tego przestępstwa” (s. 176). W tej części pracy Autor stawia kolejne pytanie o to, czy ocenę przynależności przestępstw do tego samego rodzaju należy dokonywać in concreto, tj. poprzez po-równanie dóbr prawnych, które zostały naruszone w wyniku konkretnych czynów przestępnych, czy też in abstracto, tj. poprzez porównanie dóbr prawnych objętych ochroną w danych typach przestępstw. Co gorsza, jak dostrzega Autor, ustawodawca nie daje w tej k.w.stii jednoznacznych wskazówek, które pozwalałyby opowiedzieć się za jedną z tych metod. Udzielając odpowiedzi stwierdza, że ustalenie tożsamo-ści rodzajowej przestępstw metodą in concreto powinno mieć miejsce „w pewnych wypadkach, gdy mamy do czynienia z przestępstwami chroniącymi dwa lub więcej dobra prawne w sposób alternatywny lub mieszany. W pozostałych zaś sytuacjach 265Recenzja książkioceny przedmiotowego podobieństwa przestępstw należy dokonywać in abstrac-to, a więc poprzez porównanie dóbr prawnych chronionych w danych typach prze-stępstw” (s. 197-198). Wydaje się, że wyniki przeprowadzonej analizy w tej części pracy, przy nieco innym przełożeniu akcentów, mogłyby doprowadzić do stwierdze-nia, że jedynie pewnego wyniku w tym zakresie dostarcza ocena dokonana in con-creto, oparta na porównaniu konkretnych wchodzących w grę przestępstw. Wpraw-dzie jest to zabieg interpretacyjny bardziej pracochłonny, niemniej jednak dający większe prawdopodobieństwo prawidłowego rozstrzygnięcia odpowiadającego nor-mom prawa karnego materialnego.Nie mniej ciekawe rozważania dotyczą k.w.stii problematyki podobieństwa opartego na użyciu przemocy lub jej groźby. Autor wyraża trafną tezę, że ustale-nie kryterium w tym przypadku powinno nastąpić poprzez odwołanie do okoliczno-ści faktycznych towarzyszących konkretnym zdarzeniom przestępczym. Nie ozna-cza to poszerzenia zakresu podobieństwa przestępstw, ponieważ „uznanie przemocy i groźby jej użycia za okoliczności faktyczne prowadzi nie tylko do stwierdzenia po-dobieństwa przestępstw, które w swoich znamionach przemocy i groźby nie zawie-rają, lecz również do odrzucenia podobieństwa tych przestępstw, które operują ta-kimi znamionami i które na płaszczyźnie ustawowego opisu należałoby uznać za podobne. Idzie tu zatem nie o poszerzanie lub zawężanie podobieństwa przestępstw, lecz o wyznaczenie jego granic zgodnie z ratio legis tej instytucji” (s. 224). Ten punkt widzenia jest ze wszech miar trafny, a przy tym podbudowany argumentami odwołującymi się do dyrektyw wykładni systemowej. Za interesujące należy uznać rozważania na temat pojęć: „przemocy wobec oso-by” oraz „gwałtu na osobie”. W tej k.w.stii Autor stanowczo sprzeciwia się uznaniu tych pojęć za tożsame odwołując się do zakazu wykładni synonimicznej, zabraniają-cej nadawania różnym zwrotom tego samego znaczenia oraz racjonalności ustawo-dawcy, który „wprowadzając do niektórych przepisów Kodeksu karnego z 1997 r. pojęcie przemocy wobec osoby i decydując się jednocześnie na używanie w innych przepisach samego pojęcia przemocy, nie chciał różnicować zakresu znaczeniowe-go tych pojęć” (s. 270). Autor przeprowadza krytykę totalną linii orzeczniczej SN utożsamiającą zakresy znaczeniowe określenia „gwałt na osobie” i „przemoc wo-bec osoby”. Czyniąc to nadmiernie akcentuje wyniki wykładni językowej, pomniej-szając racje wynikające z aplikacji dyrektyw wykładni systemowej i funkcjonalnej. A przecież akceptacja kierunku niesynonimicznego oznaczałaby, że kradzież rze-czy ruchomej o wartości do 1/4 minimalnego wynagrodzenia dokonana przy użyciu przemocy niebędącej gwałtem stanowiłaby wykroczenie. Kończąc wypada stwierdzić, że recenzja monografi i pt. Przestępstwa podobne w polskim prawie karnym odnosi się jedynie do wybranych wątków, zaś uwagi kry-tyczne wynikają z subiektywnego odczucia piszącego te słowa. Bezspornie należy Recenzja książkipodnieść, że te rozważania na temat pojęcia „przestępstwa podobne” zostały prze-prowadzone na podstawie wszechstronnej i dogłębnej analizy dorobku piśmiennic-twa oraz orzecznictwa. Czyni to książkę nieocenionym źródłem informacji i nauko-wych inspiracji do dalszych badań naukowych nad tytułową problematyką.Dr hab. Andrzej Sakowicz, prof. UwB

Paweł Daniluk, Przestępstwa podobne w polskim prawie karnym, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2013 (ss. 449)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)