Uniwersytet w Białymstoku. Wydział Historyczno-Socjologiczny1226426

Filipow, Krzysztof

Białostockie Teki Historyczne

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

264 RecenzjeVilius Kavaliauskas, Lietuvos bazˇnycˇios regalijos: Zˇenklai irzˇmone˙s XIX–XX a. – Chapter Crosses of the LithuanianChurch in 19th and 20th Centuries, Mirabilis, Vilnius 2012,ss. 300.Książka to nietypowa, ponieważ jest jednocześnie katalogiem do wystawy,która odbyła się na Zamku w Trokach na Litwie. Autor tej książki z wykształceniaco prawda jest dziennikarzem, ale od wielu lat działa na niwie historii, zajmującsię przede wszystkim jedną z dyscyplin nauk pomocniczych historii – falerystyką.Jest autorem uznanym i znanym nie tylko w Republice Litewskiej, ale takżew Europie. W jego dorobku jest ponad 16 prac wydanych nie tylko w językulitewskim, lecz także po angielsku, czesku i hiszpańsku. Te w językach obcych tokatalogi wystaw z jego zbiorów, które prezentowane były w Kopenhadze, Brnieoraz Madrycie1. Vilius Kavaliauskas jest także członkiem Kapituły Orderów przyPrezydencie Republiki Litwy.Książka obﬁcie zaopatrzona w ilustracje kolorowe i czarnobiałe przedsta-wia regalia kościołów na Litwie. Przedstawia na przestrzeni wieków od XVIIIdo czasów współczesnych – krzyże kapitulne i kanoniczne Kościoła Rzymsko--katolickiego, jak i Ortodoksyjnego Kościoła Prawosławnego. Jak podkreśla samAutor, zainteresowanie tym tematem zaistniało, kiedy to w latach 90. XX w.w niepodległej Litwie otwarto wystawę „Chrześcijaństwo w sztuce Litwy”. Byłaona zorganizowana przez Litewskie Muzeum Sztuki we współpracy z Kowień-1 V. Kavaliauskas, Orders, decorations and medal sof Estonia, Latria and Lithuania 1918–1910,Copenhagen 1996, idem, Rady a Vyznamenani Estonsko-Lotysko-Litva 1980–1940, Brno 1999,idem, Ordenes y Medallas de Lithuania, Madrid 2005. Także m.in. pięć tomów słownika biogra-ﬁcznego kawalerów litewskiego Krzyża Walecznych wydanych w latach 2008–2012.Recenzje 265ską Kurią Arcybiskupią. Wówczas to okazało się, ile skrywanych w archiwachkościelnych i rękach prywatnych znajduje owych regaliów królewskich – jak je(według mnie niesłusznie) – nazywa V. Kavaliauskas.Krzyże kapitulne i kanoniczne same w sobie są unikatowe, a na Litwieszczególnie, gdzie od czasów zaborów kościół był prześladowany. Do momentuwybuchu II wojny światowej obowiązywała także zasada, iż po śmierci prałataczy też kanonika krzyż jako oznaka przynależności powracała do danej kurii. Stądteż niezmierna ich rzadkość. Praktycznie nie było ich w muzeach państwowych,a także w okresie późniejszym w tzw. obiegu kolekcjonerskim.Krzyże kapitulne i kanoniczne nazywane były już od XVIII w. w Rzeczypo-spolitej i Wielkim Księstwie Litewskim dystynktoriami, od łacińskiego distinc-torium – oznaka. Wskazywały bowiem godność prałatów, kanoników, członkówkapituł i kolegiat, a także zgromadzeń zakonnych. Ten swoisty przywilej rozcią-gał się na kanoników rzeczywistych i nadliczbowych, o czym – niestety – Autornie wspomina. Do kapituły traﬁało od 6 do 12 dystynktoriów.Wśród wyróżnionych znajdowali się także kanonicy honorowi, którzy peł-nili swoje godności z mocy decyzji biskupiej. Mieli oni prawo używania oznakkanonickich – rokiety i mantoletu. Owe specjalne godności duchownych podwzględem formy wykonania możemy porównywać do współistniejących wów-czas orderów monarszych. Zresztą owe dystynktoria – przypisywane przez V. Ka-valiaskasa Litwie – były wykonywane na wzór orderów dawnej Rzeczypospolitej,Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Kościół rozwijał się na teryto-rium państwa, lecz wytworzył swój własny, swoisty system orderowy, który wy-kształcił się dosyć późno. Jego początków możemy doszukiwać się w czasachsaskich, apogeum zaś – szczególnie w czasach panowania Stanisława AugustaPoniatowskiego i początkach XIX wieku2. To Autor pokazuje na stronach oma-wiających poszczególne kapituły na ziemiach litewskich, ilustrując swoje badaniadużą liczbą mało znanych – bo wcześniej niedostępnych – obrazów z zasobówkościelnych Litwy.Krzyże kapitulne i kanoniczne noszone były na szyi za zgodą papieża lubmonarchy. Najczęściej miały kształt krzyża lub gwiazdy i zawieszone były na zło-tym łańcuchu lub wstędze orderowej (s. 6–7; 10; 43–45; 48–53; 56–57; 83; 156).Każda kapituła miała oznaki odróżniające się od dystynktoriów innych kapituł.Jako pierwsi uzyskali pozwolenie oznak kanonicy kapituły krakowskiej. Była tochęć rozróżnienia od kanoników innych kapituł. Papież Klemens XII z wielkimioporami bullą z 1732 r. zezwolił na wolne noszenie oznaki oraz określił kształtdystynktorium.Kilka lat potem, w 1737 r. podobne zezwolenia uzyskali kanonicy kapitułygnieźnieńskiej. Kanonicy poznańscy otrzymali zgodę na podstawie bulli papieżaBenedykta XIV. Od tegoż papieża otrzymały zgodę także inne kapituły: wło-2 Zob. Hasło „Dystynktorium”, [w:] Encyklopedia katolicka, t. IV, Lublin 1983.266 Recenzjecławska (1740), wileńska (1742), łucka (1742), lwowska (1743), płocka (1743),przemyska (1743), chełmińska (1745) i żmudzka (1745).Najpóźniej, ponieważ dopiero w 1811 r., podczas panowania księcia sa-skiego Fryderyka Augusta, pozwolenie na noszenie dystynktorium w KsięstwieWarszawskim uzyskała kapituła kielecka, niemniej jednak zmieniono zasadyprzyznawania odznaczenia, bowiem zezwolenie wydawał nie papież, lecz książęwarszawski3.Mankamentem pracy jest brak polskiej literatury odnoszącej się do zagad-nień krzyży kapitulnych i kanonicznych. Przecież już w zapisach wspomnienio-wych odnaleźć można zapisy dotyczące tematu podjętego przez Autora. Skorow swojej książce szeroko opisuje krzyże kapitulne i kanoniczne zupełnie nicnie mającego wspólnego z Litwą okresu XVIII–XIX w., to powinien uwzględnićzapisy pamiętnikarskie.Już osiemnastowieczny autor Jędrzej Kitowicz pisał: Kanonicy wszystkichkatedr już za czasów Augusta III zyskali distinctoria: jest to orzełek mały, wiszącyna szyi na piersiach, na rokiecie, a gdy się bez niej znajduje kanonik za kościołem,na spodniej sukni. Ten orderek czyli gwiazda, pospolicie z tombaku żółtego,a w majętniejszych z złota zrobiony, szmelcem różnego koloru powleczony, wyrażana jednej stronie orła białego, herb krajowy, na drugiej – patrona katedralnegokościoła. Gdy te ordery nastały, zrazu noszono je na wstążkach czerwonych,błękitnych, ﬁoletowych lub innych kolorów, według ustanowienia każdej kapituły.Takie distinctoria na wstążkach dawane bywają nowym kanonikom [...]. Leczże wstążki często się darły i płowiały, a takimi będące nie bardzo się lśniły,więc powoli kanonicy, przejmując modę od opatów klasztornych i biskupów,na łańcuchach złotych lub suto pozłacanych krzyże swoje noszących, oni takżedistinctoria pozdejmowali z wstążek, a zawiesili na łańcuchach4.Inny z pamiętnikarzy z przełomu XVIII–XIX w., Kajetan Koźmian zaś wspo-minał: Pamiętam kilka świetnych w tych salach uroczystości, to jest elekcję, dys-puty i egzamina uczniów. Rektor wchodził ubrany w pąsową, aksamitną, z szero-kimi złotymi galonami oblamowaną togę, w złotym łańcuchu, czyli distinctoriumkanonicznym, i w mucecie ﬁoletowym z gronostajami, w birecie na głowie5.Oznaki kapitulne przeważnie miały formę krzyża w najrozmaitszych odmia-nach. Pokryte też były różnokolorową emalią. Na stronie głównej często umiesz-czano wyobrażenie herbu państwowego (w tym wypadku Orła Rzeczypospolitej3 Egzemplarz w zbiorach Muzeum Sztuki Medalierskiej we Wrocławiu, zob. Ordery i odznacze-nia. Katalog wystawy, Wrocław 1978; W. Meisel, Archeologia prawna Polski, Warszawa – Poznań1982, s. 233; idem, Archeologia prawna Europy, Warszawa – Poznań 1983, s. 268; UstawodawstwoKsięstwa Warszawskiego, t. I–IV, oprac. W. Bartel, J. Kosim, W. Rostocki, Warszawa 1964–1969,t. III, s. 139–140.4 J. Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III, Warszawa 1985, s. 101–102.5 K. Koźmian, Pamiętniki, t. I, Wrocław 1972, s. 89.Recenzje 267lub rzadziej Pogoni litewskiej). Częściej jednak znajdował się herb kapituły wła-ściwej, a drugiej stronie (w XVIII w.) inicjał panującego w języku łacińskim.Kapituły miały odmienne herby. W przypadku omawianej pracy Viliusa Ka-valiauskasa: wileńska i żmudzka (też smoleńska – choć nie zalicza się do te-matu) to, trzy korony złote w białym polu6.Krzyże kapitulne i kanoniczne powstałe w XVIII w. wzorowane były naOrderze Orła Białego dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Bardzo częstobyły nie tylko na nim wzorowane, ale także z nim mylone. W dziewiętnastymstuleciu z chwilą powstania Królestwa Polskiego będącego w unii personalnejz Cesarstwem Rosyjskim na krzyżach kapitulnych i kanonicznych pojawił sięmonogram cesarzy rosyjskich. W ten prosty sposób zaczęły się one poprzezzmianę nieraz wyobrażeń i kolorystyki upodabniać się do rosyjskich orderówŚwiętej Anny, Świętego Włodzimierza i innych. Po upadku powstania listopa-dowego w miejsce polskiego orła umieszczano dwugłowego orła rosyjskiego,co wyraźnie widać w pracy litewskiego autora. Żałować jednak należy, że tegonie opisano w wystarczający sposób.W opracowaniach dawniejszych, co warto zauważyć, krzyże kanoniczne i ka-pitulne umieszczano pośród orderów zagranicznych. Rosyjski badacz, prof. IwanG. Spalski, pisał, że w pewnym francuskim wydawnictwie z 1821 r. wśród orde-rów zagranicznych, które władze Francji pozwalały nosić, odnalazł „Order OrłaCzarnego Kapituły Mińskiej”!7.Największą kolekcję dystynktorii kapitulnych i kanonicznych zebrałw XIX w. hr. Emeryk Hutten-Czapski, z czego Autor czerpie pełnymi garściamiw napisanej książce. Często też powołuje się na kolekcję znajdującą się w Kra-kowie i pięciotomowy katalog zbioru wydany w latach 1871–19168. Przekazałon społeczeństwu miasta królewskiego Krakowa, wraz ze zbiorami numizma-tycznymi, oznaki kapitulne i kanoniczne: wigierskie, sejneńskie, gnieźnieńskie,kujawsko-kaliskie, kieleckie, łuckie, warszawskie, żmudzkie, lubelskie, żytomier-skie, mińskie, płockie, wileńskie i chełmskie.Bogato z tej kolekcji Hutten-Czapskiego korzysta Autor. Tylko zachodzipytanie, czy na pewno jest to konieczne. Przecież duża część krzyży kanonicz-nych i kapitulnych prezentowanych w książce nie dotyczy nawet szeroko pojętejLitwy (s. 33–39). Takim nieporozumieniem jest także umieszczenie przy oma-wianiu krzyży kapituły sejneńskiej, dystynktorium osiemnastowiecznego krzyżakapituły z Kamieńca Podolskiego (s. 162). Takich przykładów nieporozumieniamożna by było mnożyć.6 Zob. A. Chomicki, O orderach w dawnej Polsce, „Archiwum Heraldyczne” 1938, t. 1, z. 1.7 I. G. Spalski, Innostrannyje i russkije Ordiena do 1917 goda, Leningrad 1963.8 E. Hutten-Czapski, Catalogue de la collection des medailles et monnaies poloneises, St. Pe-tersburg – Cracovie 1871–1916, nr 9019–9022, s. 289.268 RecenzjeNiewątpliwym walorem książki są bogate ilustracje, tak kolorowe, jak i czar-nobiałe. Dotyczą reprodukcji krzyży i portretów z dekoracjami, jak i zdjęć ka-płanów z końca XIX w. po czasy współczesne.Osobnym zagadnieniem wartym uwagi jest uwzględnienie przez Autora „de-corum” używanego w kościele prawosławnym. Niestety, nie jest to część takrozbudowana, jak w przypadku krzyży kapitulnych i kanonicznych kościoła ka-tolickiego.Omawianie tegoż zagadnienia V. Kavaliauskas rozpoczyna od początkuwieku XIX, od odznaczeń Cesarstwa Rosyjskiego przyznawanego duchowień-stwu prawosławnemu na pamiątkę wojny 1812 r. (s. 245–247). Krzyż ten usta-nowiony został wyłącznie dla duchowieństwa 30 sierpnia 1814 r. Noszony byłna szyi, na wstędze Orderu Świętego Włodzimierza od metropolity do sze-regowego kapłana będącego w służbie do 1 stycznia 1813 r. Nadawano jeod roku 1818 do 1829 wedle wykazów sporządzonych w guberniach imperiumprzez arcybiskupów i zatwierdzonych przez Święty Synod. W stulecie zwycię-stwa w wojnie z Napoleonem krzyże pozwolono nosić duchownym – potomkomwyróżnionych. Nadano ponad 40 000 krzyży w całym Cesarstwie Rosyjskim. Au-tor niestety o tym nie wspomina. Mści się nieznajomość literatury obcej, a takżeniewykorzystanie nowszej literatury rosyjskojęzycznej9.Pokazuję się także analogiczny krzyż dla duchowieństwa prawosławnegoprzyznawany za wojnę krymską 1853–1856, który został ustanowiony uchwałąKomitetu Ministrów 27 listopada 1856 r. (s. 256–257). Zasady nadawania byłypodobne, jednak tym razem krzyż ten można było nadawać także duchownyminnych wyznań chrześcijańskich10.Całości uzupełnia krzyż na pamiątkę 300-lecia panowania dynastii Roma-nowów, ustanowiony 24 stycznia 1913 r. Krzyż ten nadawany był prawosław-nym duchownym i zakonnikom pełniącym swą służbę w dniu 13 lutego 1913 r.(s. 209)11.Zachodzi jednak pytanie, dlaczego odznaczenia państwowe, w tym wypadkumonarsze Cesarstwa, znalazły się w omawianej pracy. Idąc tym tokiem rozu-mowania, można by umieścić wszystkie ordery i odznaczenia, które otrzymy-wali duchowni. Rozumiem, że intencją Autora było wyszczególnienie tylko tych9 Ze starszej literatury: R. Werlich, Russian orders, decorations and medals, Washington 1968;W. G. Richter, Sobranije trudov po russkoj vojennoj miedalistikie, Paris 1972; W. Jakubowski,Ordery i medale Rosji, Toruń 1993, s. 111–112; z nowszej: prace wydane w Mińsku i Moskwie:Нагрудные полковые знаки России. Chest regiment badges of Russia. RegimentsbrustabzeichenRusslands, pod red. W. W. Sańko, Moskwa–Mińsk 2002; Нагрудные и памятные знаки России.Decorations and Memorial Badges of Russia. Ehren – und Gedenkzeichen Russland, pod red.W. W. Sańko, Mińsk 2003.10 W. Jakubowski, op. cit., s. 139–140.11 Ibidem, s. 184–185.Recenzje 269odznaczeń, które były przeznaczone dla duchowieństwa. Jednak rodzi pytanie,dlaczego brak jest w książce przedstawienia i omówienia Krzyża Świętej Niny?Było to wyróżnienie nadawane po 1860 r. Towarzystwu Odnowienia Chrześcijań-stwa Prawosławnego na Kaukazie. Skoro są inne oznaki i wyróżnienia związanez oboma siostrzanymi kościołami, to dlaczego nie ma tego krzyża? Oczywiściesą to pytania bez odpowiedzi.Całkowicie nie zgadzam się ze stwierdzeniem Autora, że: Do chwili obecnejnikt szczególne nie interesował się krzyżami (dystynktorium) Litewskiej Bisku-piej Kapituły oraz nie dokonał żadnych badań [...]. Wynika to chyba z nie-znajomości przez Kavaliauskasa pełnej literatury przedmiotu. Oczywiście podkątem samej Litwy badań nikt nie prowadził, ale to nie znaczy, że ich nie było.Przecież już na początku XX w. oraz w okresie międzywojennym znane byłypublikacje przyczynkarskie omawiające krzyże kapitulne i kanoniczne. Przy-wołać w tym miejscu można wybitnego polskiego numizmatyka, Mariana Gu-mowskiego, publikującego na łamach krakowskiego czasopisma artykuły po-święcone dystynktoriom kapituły w Kamieńcu Podolskim12. O krzyżach kapi-tulnych i kanonicznych przed wybuchem II wojny światowej w 1938 r.13 pisałtakże A. Chomicki.Piszący te słowa również ma swój mały wkład w poznanie dystynktoriumRzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku14.Wśród podanych w bibliograﬁi katalogów aukcyjnych brakuje najważniej-szych polskich, w których występowały krzyże kapitulne i kanoniczne, m.in. ka-talogów: Warszawskiego Centrum Numizmatycznego, DESY w Krakowie czyteż Antykwariatu Numizmatycznego Pawła Niemczyka z Warszawy.Praca wydana jest niezmiernie starannie pod względem edytorskim. Każdyegzemplarz jest numerowany i podpisany przez Autora. Niestety, aby ją przeczy-tać, należy posługiwać się językiem litewskim. Niezmiernie utrudnia to percepcjęodbioru tej niezwykłej książki-albumu. Sytuacji nie ratują dwujęzyczne podpisypod ilustracjami w języku: angielskim, litewskim. Może należałoby pokusić sięo wersję językową dwujęzyczną?Krzysztof FilipowWydział Historyczno-SocjologicznyUniwersytet w Białymstoku12 M. Gumowski, Dystynktoria kapituły w Kamieńcu Podolskim, „Wiadomości Numizmatyczno--Archeologiczne” 1910, nr 10.13 A. Chomicki, O orderach w dawnej Polsce, „Archiwum Heraldyczne” 1938, t. 1, z. 1.14 K. Filipow, Falerystyka polska XVII–XIX wieku, Białystok 2003, s. 162–164.

Vilius Kavaliauskas, Lietuvos bažnyčios regalijos: Ženklai ir žmonės XIX–XX a. – Chapter Crosses of the Lithuanian Church in 19th and 20th Centuries, Mirabilis, Vilnius 2012, ss. 300.

Vilius Kavaliauskas, Lietuvos bažnyčios regalijos: Ženklai ir žmonės XIX–XX a. – Chapter Crosses of the Lithuanian Church in 19th and 20th Centuries, Mirabilis, Vilnius 2012, ss. 300.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Vilius Kavaliauskas, Lietuvos bažnyčios regalijos: Ženklai ir žmonės XIX–XX a. – Chapter Crosses of the Lithuanian Church in 19th and 20th Centuries, Mirabilis, Vilnius 2012, ss. 300.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w