recenzjaulasokolska@o2.plUniwersytet w Białymstoku1346146

Sokólska, Urszula

Białostockie Archiwum Językowe

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Tomasz Mika, „Kazania świętokrzyskie” – od rękopisu do zrozumienia tekstu, Poznań 2012, ss. 244

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Tomasz Mika„Kazania świętokrzyskie” –od rękopisu do zrozumienia tekstuPoznań 2012, ss. 244Rozprawa Tomasza Miki1 sytuuje się w obszarze językoznawstwadiachronicznego i znakomicie – a przede wszystkim odkrywczo i ponowatorsku – wpisuje się w bogatą już tradycję studiów nad jednymz najważniejszych polskich zabytków średniowiecznych. Już na wstępieBadacz zauważa:„Prawie sto dwadzieścia lat od ukazania się informacji o odkryciu Ka-zań świętokrzyskich rozgorzała nad tym tekstem dyskusja, porównywalnachyba tylko z od lat toczącym się od czasu do czasu nabierającym dy-namiki sporem o Bogurodzicę. Tematy dyskusji są podobne: pochodzenietekstu, jego umiejscowienie w czasie i przestrzeni, kulturze, język utworu,wreszcie – treść, próba zrozumienia najtrudniejszych słów i konstrukcji.Odpowiedzi na wiele pytań trzeba poszukiwać w szeroko pojętym lite-rackim i kulturowym kontekście” (s. 7).Recenzowana książka wyrasta z doświadczeń zdobytych przez Ba-dacza podczas prac w interdyscyplinarnym zespole nad nową edycją Ka-zań w Bibliotece Narodowej2. Właściwe rozważania nad tekstem Autor1 Tomasz Mika należy do grona najwybitniejszych współczesnych badaczy i znawcówśredniowiecznego zabytku, czego dowodem było zaproszenie go przez prof. WacławaTwardzika do konsultacji syntaktycznej, „a co za tym idzie, interpunkcyjnej, Kazań (w za-kresie interpunkcji wprowadzanej do transkrypcji) wydawanych najpierw w ramach ser-wisu naukowo-edukacyjnego Staropolska: Tradycja – Kultura – Literatura, a potem w obrębiemultimedialnej Biblioteki zabytków polskiego piśmiennictwa średniowiecznego” (s. 11). Trans-krypcję Kazań świętokrzyskich do nowej edycji badacz opracowywał wspólnie z Mieczysła-wem Mejorem, Pawłem Stępniem i Wiesławem Wydrą.2 Interdyscyplinarny zespół składający się z łacinnika-mediewisty, historyka języka, hi-462 URSZULA SOKÓLSKApoprzedza Wprowadzeniem, w którym pyta: czy Kazania są tekstem jedno-litym, czy też pod wieloma względami zróżnicowanym oraz, na co na-leży zwrócić uwagę, badając relacje między przekazami tekstów (ory-ginał – kopia/kopie). Rozważa też problemy dotyczące autorstwa Ka-zań (rola kopisty/kopistów). W drobiazgowej, szerokoaspektowej anali-zie rekapituluje też stan badań nad Kazaniami świętokrzyskimi, krytycznie– w najlepszym tego słowa znaczeniu – odnosi się do różnych edycji tek-stu, przede wszystkim zaś, z budzącym szacunek znawstwem rzeczowokomentuje odmienne opinie na temat zabytku, pokazuje różnorodnośćpostaw badawczych, które, ze względu na przyjmowane różne perspek-tywy i narzędzia interpretacyjne, odmiennie kształtują przedmiot analizy.Z recenzencką satysfakcją dodam tylko, że orientacja w literaturze przed-miotu oraz wiedza badacza na temat kulturowo-językowego „otoczenia”zabytku są imponujące.Za Romanem Mazurkiewiczem3 – Badacz eksponuje wagę badań in-terdyscyplinarnych, a w konsekwencji pokazuje, w jaki sposób instru-mentarium historyka języka, łączy się z metodami i narzędziami wy-pracowanymina gruncie innych dziedzin zajmujących się rękopiśmiennąspuścizną polskiego średniowiecza. Zbyt często jeszcze bowiem zda-rzają się sytuacje, że te same źródła badane są niezależnie przez hi-storyków, teologów, językoznawców i literaturoznawców. Jako konsul-tant do spraw składniowych – z pokorą rzetelnego naukowca – T. Mikaumiejętnie łączy osiągnięcia historii języka z ustaleniami badaczy re-prezentujących inne dziedziny badawcze, o czym informuje w sposóbnastępujący:„Jednak zajmowanie się delimitacją tekstu niejako wymusiło nie-ustanną obserwację jego ﬁzycznej postaci (fotograﬁe rękopisu), zwłasz-cza zastosowanej w rękopisie interpunkcji średniowiecznej i jej ekwiwa-lentu (wielkie litery). Oznacza to, że dla prezentowanych tu rozważańnie ma jednej postaci tekstu; nieustannie konfrontuje się fotograﬁe rę-kopisu z dostępnymi transliteracjami i transkrypcjami (ze szczególnymstoryka literatury i paleografa-kodykologa – jak tłumaczy T. Mika – zawarł trudny kom-promis w zakresie wielu problemów badawczych, w tym przede wszystkim w zakresietranskrypcji.3 R. Mazurkiewicz, Mediewistyka polonistyczna – stan aktualny i perspektywy rozwoju,[w:] Polonistyka w przebudowie. Literaturoznawstwo – wiedza o języku – wiedza o kulturze –edukacja. Zjazd polonistów, Kraków 22–25 września 2004 r., red. M. Czermińska, t. 2, Kraków2005, s. 481–495.RECENZJA KSIĄŻKI P.T. „KAZANIA ŚWIĘTOKRZYSKIE” – OD RĘKOPISU DO ZROZUMIENIA... 463uwzględnieniem edycji BN, a także wydania Łosia i Semkowicza – ostat-nich edytorów, mających bezpośredni dostęp do manuskryptu” (s. 12).W rezultacie bazuje na tekście transkrybowanym i proponuje –z wrażliwością odpowiedzialnego za swoje słowa naukowca – wstawieniedo tekstu znaków interpunkcyjnych zgodnie ze współczesnymi regułamisyntaktycznymi.Badacz zwraca uwagę na to, że występujące w tekście kazań średnio-wiecznych podziały „uwarunkowane były przede wszystkim regułamisztuki dyktamentu, która służyła przygotowaniu tekstów do wygłosze-nia”. Ma to oczywisty związek z retoryką, o czym w recenzowanej pracyT. Mika wspomina wielokrotnie. Nie bez przyczyny zatem – obok na-rzędzi językoznawczych (głównie składniowych) i paleograﬁcznych (gra-ﬁczna postać stosowanychw rękopisie znaków podziału) – ze znawstwemstosuje instrumentarium typowe dla badań retorycznych, dogłębnej ana-lizie poddaje semantykę już nie poszczególnych słów czy struktur skła-dniowych, ale całych konstrukcji rozumianych retorycznie. To z kolei od-nosi do transkrypcji, która – jego zdaniem – „jest jedyną postacią tekstupozwalającą ogarnąć sens przekazu i strukturę tekstu”. O trudnościachzwiązanych z interpretacją tekstu średniowiecznego Badacz pisze tak:„Z jednej strony zatem składnia – tradycyjnie badana «na trans-krypcji», z drugiej – właściwości rękopisu nieustannie konfrontowanegoz transliteracją, z trzeciej – względy retoryczne. Konieczność patrzeniana Kazania świętokrzyskie z różnych perspektyw prowadzi do tekstu trakto-wanego jako obiekt badań i do pytania, jak się on przedstawia badaczomprezentującym różne dziedziny” (s. 13).Kolejne rozdziały: Polszczyzna czy łacina? W poszukiwaniu języka-go-spodarza; Transliteracja jako interpretacja. O trudnej interpunkcji „Kazań świę-tokrzyskich”; Interpunkcja jako partytura. Funkcja kropek w „Kazaniach świę-tokrzyskich”; Kropką i paragrafem pisane; Interpunkcyjne wielkie litery; Od rę-kopisu do rozumienia tekstu dają dowód i erudycji, i znakomitej orientacjiBadacza w średniowiecznym piśmiennictwie i retoryce, ﬁlozoﬁi i kultu-rze rozumianej w szerokim kontekście. Popisem skrupulatności T. Mikijest wzorcowo przeprowadzona analiza choćby interpunkcyjnej funkcjiwielkich liter zarówno w partiach polskich, jak i łacińskich. Tu również– jak w wielu innych miejscach rozprawy – zwraca uwagę przejrzystaperspektywa badawcza, znakomicie zilustrowana za pomocą właściwiedobranych przykładów (oraz tabel), klarownie porządkujących zebranymateriał. Szczegółowe objaśnienia zmierzają między innymi do wyod-464 URSZULA SOKÓLSKArębnienia granic struktur retorycznych i retoryczno-składniowych, wska-zania funkcji – jak je nazywa Badacz – „słów ważnych”, także nazw wła-snych czy wreszcie kumulowania funkcji wielkiej litery w niektórych par-tiach tekstu.Autor w swojej wieloaspektowej, erudycyjnej pracy udowadnia, żemamy do czynienia ze zbiorem zróżnicowanym wewnętrznie, zbio-rem złożonym z tekstów, które nie odznaczają się wewnętrzną (języ-kową) i zewnętrzną (przeznaczenie, domniemany odbiorca) spójnością.T. Mika – opierając się na różnych edycjach tekstu oraz różnych ustale-niach badawczych – ze znawstwem charakteryzuje wielkość zachowa-nych fragmentów, niejednorodne pismo, różnice w ilości tekstu łaciń-skiego, różnice kompozycyjno-strukturalne, różnice językowe, a takżezwraca uwagę na relacje autor – kopista, oryginała – kopia. Informujejednocześnie, że „przeszkodą największą w badaniu Kazań jest [...] frag-mentaryczność rozumiana na dwa sposoby: jako świadomość cząstkowo-ści (część większej całości) i szczątkowości (poważne luki w zachowa-nych tekstach)4.Wieńczący książkę Aneks, który jest zestawieniem średniowieczneji współczesnej interpunkcji zastosowanej przy transkrypcji Kazań, zachęcado podjęcia dyskusji na temat słuszności szczegółowych odczytań śre-dniowiecznego tekstu. Na pewno też ułatwia dalsze badania, choćby nadskładnią czy stylem zabytku.Rozprawa T. Miki jest – bez wątpienia – oryginalną pozycją na polo-nistycznym rynku wydawniczym, wypełniającą lukę w polskiej literatu-rze historycznojęzykowej, pozycją niezwykle cenną, zarówno z uwagi napodjęty temat, jak też sposób prezentacji rozpatrywanych zagadnień orazanalityczno-syntetyczny komentarz autorski. Badacz znakomicie poradziłsobie z trudnym, bardzo obszernym materiałem językowym, zapropono-wał przejrzystą koncepcję opisu Kazań i koncepcję tę pomyślnie zreali-zował. Na zakończenie warto podkreślić i to, że T. Mika, korzystając zeznawstwem i erudycyjną lekkością z narzędzi wypracowanych nie tylkoprzez historię języka, ale też przez paleograﬁę, edytorstwo, retorykę, me-diewistykę europejską, nie przesądza w sposób dyrektywny o niepodwa-żalności przyjętych przez siebie rozstrzygnięć. Świadczy to o ogromnejbadawczej odpowiedzialności i szerokich horyzontach Autora recenzo-wanej rozprawy.4 Można przypuszczać, że najprawdopodobniej jest to kopia innej kopii.RECENZJA KSIĄŻKI P.T. „KAZANIA ŚWIĘTOKRZYSKIE” – OD RĘKOPISU DO ZROZUMIENIA... 465Jestem przekonana, że to szczególne – przygotowane z wielką sta-rannością i skrupulatnością – kompendium historycznojęzykowe staniesię inspirującą lekturą dla wszystkich osób zainteresowanych zarównopolską historiograﬁą, jak też historią, historią języka polskiego i kulturąpolską w szerokim rozumieniu. Trzeba jednak dodać, że tekst Miki należyczytać i „smakować” fragmentami, ze względu na skalę szczegółowościi wnikliwości opisu. Każda kolejna lektura rozprawy zapewne będzieodkrywać przed odbiorcą nowe aspekty interpretacyjne. Nie mam co dotego najmniejszych wątpliwości.Urszula SokólskaUniwersytet w Białymstoku

Tomasz Mika, „Kazania świętokrzyskie” – od rękopisu do zrozumienia tekstu, Poznań 2012, ss. 244

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Tomasz Mika, „Kazania świętokrzyskie” – od rękopisu do zrozumienia tekstu, Poznań 2012, ss. 244

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w