Szczygielski, Krzysztof

Miscellanea Historico-Iuridica

George Mousourakis, A Legal History of Rome, London–New York 2007, 282 strony

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

George Mousourakis, A Legal History of Rome, London–New York 2007, 282 strony.

Krzysztof Szczygielski

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

155George Mousourakis, A Legal History of Rome,  London–New York 2007, 282 strony.Prawo rzymskie jest bez wątpienia jednym z najważniejszych elementów kultury antycznej, który wywarł szczególny wpływ na kształtowanie się współczesnego świata. Studium jego historii pozwala zdobyć nie tylko umiejętności historycznego spojrzenia na prawo, ale wzbogaca także wiedzę z zakresu teorii i dogmatyki prawa. Posiada ono również ogromne znaczenie dla komparatystyki prawniczej. Bez znajomości dziejów prawa rzymskiego nie jest możliwe pełne zrozumienie ewolucji i funkcjonowania wielu współczesnych systemów prawnych, które swymi korzeniami sięgają rozwiązań przyję-tych już w prawie starożytnego Rzymu. Praca George’a Mousourakisa1, przedstawiająca historię prawa rzymskiego, stanowi pokłosie wykładów, które prowadził na University of Auckland i University of Queen-sland w latach 1997–2006. Napisana została przede wszystkim z myślą o studentach, którzy w toku swojej edukacji zetkną się z problematyką związaną z prawem rzymskim, historią prawa czy prawem porównawczym. Całość recenzowanego opracowania rozpoczyna się od słowa wstępnego (Preface, str. IX–X), w którym autor dzieli historię prawa rzymskiego zasadniczo na dwie części. Pierwsza z nich, stanowiąca sedes materiae pracy (str. 3–191), obejmuje ponad tysiąclet-ni okres, od legendarnej daty założenia miasta w 753 r. p.n.e. do czasu ogłoszenia kody-fikacji prawa przypadającej na panowanie cesarza Justyniana I Wielkiego (527–565 po Chrystusie). Natomiast druga, której autor poświęcił jedynie krótki rys, zawiera pojusty-niańskie dzieje prawa rzymskiego w Bizancjum i w Europie Zachodniej (str. 192–195). Koncentrując swoją uwagę prawie wyłącznie na przedstawieniu materii pierwszej ze wskazanych części, uczony we wprowadzeniu (Introduction, str. 1–2) dokonuje podziału historycznego rozwoju państwa rzymskiego, wyróżniając następujące formy ustrojowe: królestwo (od powstania Rzymu w VIII w. p.n.e. do 509 r. p.n.e.), republika (od 509 r. p.n.e. do 27 r. p.n.e.) i cesarstwo (od 27 r. p.n.e. do 565 r. n.e.). Dodatkowo autor wpro-wadza podpodział w okresie republiki na wczesną fazę (od 509 r. p.n.e. do 287 r. p.n.e.) i późną (od 287 r. p.n.e. do 27 r. p.n.e.) oraz okres cesarstwa na pryncypat (27 r. p.n.e. do 1 George Mousourakis jest wykładowcą historii prawa i prawa porównawczego na Niigata Univer-sity w Japonii i University of Auckland w Nowej Zelandii. W kręgu zainteresowań badawczych uczonego znajdują się także prawo karne i teoria prawa. Prowadził zajęcia w wielu ośrodkach akademickich na całym świecie: Australii (the School of Law at the University of Queensland), Japonii (Waseda Uni-versity, Kansai University, Kobe University, the University of Tokyo, the University of Kyoto), Stanach Zjednoczonych (the University of Arizona), Wielkiej Brytanii (the University of Cambridge), Włoszech (Parma University, the European University Institute), Belgii (the Catholic University of Brussels), Niemczech (the University of Munich, the University of heidelberg, the University of Frankfurt) i Austrii (the University of Vienna), zob. http: //www. auckland. law. nz (dostęp: 15.03.2010 r.).RECENZJE I NOTy RECENZyJNE156 RECENZJE I NOTy RECENZyJNE284 r. n.e.) i dominat (284 r. n.e. do 565 r. n.e.) historyczny rozwój prawa rzymskiego miał nieco odmienny etap i dał G. Mousourakisowi podstawę do wyróżnienia okresów: prawa archaicznego obejmującego królestwo i wczesną republikę, przedklasycznego (późna republika), klasycznego (pryncypat) i poklasycznego (dominat). Według takiego właśnie podziału prezentowane są poszczególne zagadnienia pracy. Charakterystykę każdego okresu rozpoczyna autor od nakreślenia tła historycz-nego, społecznego i ustrojowego. Następnie omawia źródła obowiązującego w danych epokach prawa i kwestie związane z organizacją wymiaru sprawiedliwości, przybliża-jąc podstawowe zagadnienia dotyczące procedury stosowanej w sprawach cywilnych i karnych. Jedynie przy omawianiu okresu dominatu uczony zamieścił dodatkowy roz-dział, który zatytułował The codification of Roman law (str. 179–191). Nakreślił w nim historię powstania pierwszych zbiorów konstytucji cesarskich: kodeksu gregoriańskiego (293 r. n.e.), hermogeniańskiego (295 r. n.e.) i teodozjańskiego (438 r. n.e.), a następnie zbiorów wydanych już po upadku Cesarstwa Zachodniego przez władców germańskich dla ludności rzymskiej zamieszkałej na terenach podbitych: Lex Romana Visigotho-rum lub Breviarium Alarici (506 r. n.e.); Lex Romana Burgundionum (około 500 r. n.e.) i Edictum Theodorici (koniec V lub początek VI wieku po Chrystusie). Najwięcej uwa-gi we wspomnianym rozdziale autor poświęcił kodyfikacji justyniańskiej, opisując dość dokładnie poszczególne jej części (Digesta, Institutiones i Codex), oraz stanowiącym jej uzupełnienie Nowelom (Novellae). Wspomniane dzieła weszły w skład zbioru określane-go od końca XVI w. jako Corpus Iuris Civilis. Przechodząc do merytorycznej oceny pracy, podnieść należy przede wszystkim fakt bardzo starannego przedstawienia źródeł prawa. Ich szczegółowa analiza poprze-dzona jest w każdej części wprowadzeniem zawierającym ogólne wiadomości na temat czynników prawotwórczych danej epoki. Autor, omawiając poszczególne źródła prawa, często ilustruje je konkretnymi przykładami. Tak było w przypadku uchwalanych przez zgromadzenia ludowe ustaw (leges, str. 58–59; str. 103 i str. 204, p. 27) czy uchwał podej-mowanych przez senat rzymski (senatus consulta, str. 106). Odnosząc się do zagadnień proceduralnych prezentowanych w pracy, warto zaznaczyć skrupulatne zobrazowanie przebiegu procesu formułkowego (str. 65–74), z podaniem przykładów formułek. Me-rytoryczną wartość opracowania podnosi na pewno zamieszczenie w nim wiadomości dotyczących prawa i procesu karnego, co nie zawsze jest praktykowane w publikacjach mających za przedmiot wykład historii prawa rzymskiego. Najobszerniejszy treściowo rozdział opracowania dotyczy okresu pryncypatu (str. 83–134). Szczególnie dużo miejsca przeznaczył w nim G. Mousourakis na przybli-żenie prawotwórczej działalności jurystów rzymskich. W opinii autora to właśnie oni wywarli największy wpływ na rozwój prawa antycznego Rzymu. Na kolejnych kartach swojej monografii klasyfikuje, w zależności od przedmiotu i struktury, prace tworzone przez prawników klasycznych. Pierwszą wyróżnioną grupę stanowią responsa, quaestio-nes, disputationes i epistulae, czyli pisma zawierające kwestie prawne oraz ich rozstrzy-gnięcia pochodzące od jurystów mających prawo udzielania wiążących odpowiedzi na 157podstawie upoważnienia cesarskiego (ius respondendi ex auctoritate principis). Dzieła poświęcone ważnym pojęciom i regułom prawnym: regulae, definitiones i sententiae tworzą kolejną grupę. Ogólne prace dotyczące rzymskiego prawa cywilnego (ius civi-le), takie jak Libri ad Sabinum zaliczone zostały do trzeciej grupy, natomiast w skład następnej weszły komentarze odnoszące się do prawa pretorskiego (ius praetorium), zwane Libri ad edictum. Digesta, będące zbiorem fragmentów z pism prawników, uło-żone w pewien systematyczny sposób wyznaczają piątą grupę. Na ostatnią składają się Institutiones, czyli podręczniki przeznaczone dla adeptów wiedzy prawniczej. Au-tor przybliżył też działalność szkół prawa: sabiniańskiej i prokuliańskiej, zamieścił również krótkie noty biograficzne najznakomitszych prawników okresu klasycznego: Masuriusa Sabinusa, Cassiusa Longinusa, Iavolenusa Priscusa, Publiusa Iuventiusa Celsusa, Salviusa Iulianusa, Sextusa Pomponiusa i Gaiusa, którego Institutiones, da-towane według przekazu G. Mousourakisa na rok 161 po Chrystusie, stały się przed-miotem szczególnego zainteresowania autora. Uczony przypomniał także sylwetki i główne dzieła wybitnych przedstawicieli późnoklasycznej jurysprudencji rzymskiej: Aemiliusa Papinianusa, Iuliusa Paulusa, Domitiusa Ulpianusa i herenniusa Modesti-nusa. W ostatniej części rozdziału autor skoncentrował się na określeniu charaktery-stycznych cech jurysprudencji omawianego okresu. Publikację zamyka Epilogue (str. 192–195), w którym przedstawione zostały dzie-je prawa rzymskiego po zakończeniu panowania cesarza Justyniana. Charakteryzując tę część historii prawa rzymskiego, nazwaną „second life” of Roman law, autor zaczyna od wymienienia najważniejszych zbiorów prawnych na Wschodzie, takich jak: Ecloge Legum, wyciągu przepisów prawa pochodzących z ustawodawstwa justyniańskiego ogłoszonego w VIII w. na polecenie cesarza Leona III z dynastii izauryjskiej; Eisagoge lub Epanagoge, zbioru opartego na prawie justyniańskim, spisanego między 879 a 886 r. z inicjatywy cesarza Bazylego I; Basilica, obszernego dzieła w języku greckim, liczące-go 60 ksiąg, zawierającego materiał zaczerpnięty z bizantyjskich przeróbek Corpus Iuris Civilis, ogłoszonego w okresie rządów cesarza Leona VI Filozofa (886–912); Epitome Legum, prywatnego zbioru prawnego opartego na kodyfikacji Justyniana i różnych późniejszych rozporządzeniach cesarskich, który ukazał się w pierwszej połowie X w.; Synopsis Basilicorum Maior, anonimowego zbioru fragmentów pochodzących ze wspo-mnianych wcześniej Basilica, wydanego w X w. oraz Hexabiblos, zbioru prawa opraco-wanego przez praktyka, sędziego bizantyjskiego w Salonikach – Konstantyna harmeno-pulosa w 1345 r. Następnie uczony przybliża historię prawa rzymskiego na Zachodzie, akcentując odrodzenie się zainteresowań studiami nad tym prawem, będące wynikiem działalności szkół glosatorów i komentatorów oraz recepcję prawa rzymskiego w Euro-pie. G. Mousourakis podkreśla, że wiele instytucji i uregulowań prawnych stworzonych przez starożytnych Rzymian zostało przyjętych różnymi drogami i w różnym stopniu głównie do współczesnych systemów prawnych Europy kontynentalnej. Dostrzega rów-nież oddziaływanie pierwiastków rzymskich na porządki jurydyczne wielu państw leżą-cych poza granicami Europy. RECENZJE I NOTy RECENZyJNE158 RECENZJE I NOTy RECENZyJNERecenzowana praca mimo wielu walorów wykazuje też pewne niedostatki. Uwa-gi krytyczne odnieść należy w pierwszym rzędzie do braku dostatecznych informacji przy cytowaniu literatury nieprawniczej. W przypisach nie zawsze znajdują się bowiem wzmianki o tym, z jakiego dzieła autora antycznego pochodzi dany fragment. Osobiście nie mam pewności, czy każdy sięgający po A Legal History of Rome wie, jaką pracę miał na myśli G. Mousourakis wymieniając Liwiusza (str. 202, p. 2 i p. 17–18), Dionizjosa z halikarnasu (str. 202, p. 2 i p. 18-19), Waleriusza Maksymusa (str. 209, p. 47), Kwinty-liana (str. 217, p. 48 i p. 52) czy Kassjusza Dio (str. 233, p. 57). Dziwi także fakt, że przy-kłady poszczególnych części formułki procesowej, jak i same formułki podane zostały je-dynie w języku angielskim (str. 67–70). Niezwykle rzadko pojawiają się w treści pracy jak i w przypisach do niej teksty źródłowe. Regułą jest zamieszczenie samego tekstu angiel-skiego. Czasami jednak autor przytacza passus łaciński i następnie podejmuje się jego przekładu na język angielski (np. str. 202, p. 6; str. 204, p. 26). Zazwyczaj podaje, od jakiego jurysty pochodzi fragment zaczerpnięty z Digestów justyniańskich, ale niekiedy o tym zapomina (np. str. 218, p. 56; str. 219, p. 10; str. 223, p. 73). Ponadto należy za-uważyć, iż autor zrezygnował z kompleksowego zestawienia wykorzystanej w pracy lite-ratury przedmiotu, ograniczając się do podania tylko wybranych pozycji bibliograficz-nych (str. 262-268). Warto podkreślić jednak, że czytelnik zainteresowany zgłębieniem poszczególnych zagadnień znajdzie cenne wskazówki bibliograficzne w przypisach do każdego rozdziału. W publikacji brak jest zarówno wykazu źródeł prawniczych, jak też źródeł literackich, na które powołuje się G. Mousourakis. Zamieszczony na końcu pracy indeks (str. 269–282) można by podzielić na odrębne części, z których pierwsza obejmo-wałaby np. indeks imion i nazwisk, druga indeks nazw geograficznych, a ostatnia indeks terminów łacińskich. Taki zabieg uczyniłby indeks bardziej przejrzystym i pozwoliłby jednocześnie czytelnikowi szybciej odszukiwać interesujące go informacje. Mimo iż pu-blikacja zawiera wykaz stosowanych w niej skrótów (Abbreviations, str. XI), to nie wia-domo, z jakich wydań źródłowych autor korzystał.Powyższe uwagi krytyczne nie zmieniają jednak pozytywnej oceny pracy. Zapre-zentowana publikacja pozwala stwierdzić, iż autor osiągnął zamierzony cel, jakim było ukazanie historii prawa rzymskiego. Poszczególne zagadnienia przedstawione zostały w sposób jasny i przystępny. Książka z pewnością stanowi nie tylko doskonałą pomoc dydaktyczną dla studentów, ale jest również świetnym wprowadzeniem dla wszyst-kich, którzy szerzej chcieliby zająć się dziejami prawa rzymskiego. Nie sposób jednak pominąć milczeniem faktu, że autor pracy w znacznej części powielił treści zamiesz-czone we wcześniejszej swojej monografii zatytułowanej The Historical and Institutio-nal Context of Roman Law, wydanej w ramach Laws of the Nations Series (Burlington 2003, 462 strony). Krzysztof Szczygielski

George Mousourakis, A Legal History of Rome, London–New York 2007, 282 strony.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

George Mousourakis, A Legal History of Rome, London–New York 2007, 282 strony.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w