Groniowski, Krzysztof

Studia Podlaskie

Krzysztof Groniowski

Crossref

Tadeusz Krawczak: W szlacheckim zaścianku, Warszawa-Siedlce 1993, ss. 308, 31 nlb; Ksiądz generał Stanisław Brzóska, Ajaks, Pruszków-Sokołów 1995, ss. 88 ; Zanim wróciła Polska, Meriton, Warszawa 1994, ss. 263

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Recenzje Tadeusz Krawczak: W szlacheckim zaścianku, Warszawa-Siedlce 1993,  ss. 308, 31 nlb; Ksiądz generał Stanisław Brzóska, Aj aks, Pruszków-S okołów 1995, ss. 88 ;  Zanim wróciła Polska, Meriton, Warszawa 1994, ss. 263 3 1 3  Omawiane tu prace powstały na przestrzeni kilkunastu lat , stanowią jednak logiczną całość 1 .  Urodzony na pograniczu regionu (w Kałuszynie , w roku 1950) pierwsze kroki stawiał na studenckich obozach naukowych kierowanych przez Józefa Ryszarda Szaflika, późniejszego promotora. Po­tem już głównie zaangażował się w ściśle splecioną z teraźniejszością proble­matykę Podlasia z jej nabrzmiałymi problemami drobnej szlachty, kwestii unickiej oraz świadomości narodowej na pograniczu białoruskim. W szla­checkim zaścianku, praca wiodąca, za którą T. Krawczak uzyskał dokto­rat , dotyczy okresu pouwłaszczeniowego, doprowadzonego do współczesno­ści . Jest ona chronologiczną kontynuacją habilitacji Haliny Chamerskiej 2 -emerytowanej docent bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Warszawskiego, ak-1 Z 8 wcześniejszych: m.in. Kształtowanie się świadomości narodowej wśród ludności wiejskiej Podlasia w latach 1863-1918, Biała Podlaska 1982, Podlaskie Towarzystwo Spo­łeczno-Kulturalne, s. 65 ;  Ludność powiatu łukowskiego w walce o niepodległość w latach 1864- 1918 r. , w: Łuków i okolice w XIX i XX w., pod red. R. Turkowskiego, Warszawa 1989, s. 35-71 ;  Źródła do dziejów wsi podlaskiej w archiwach parafialnych, „Prace archi­walna-konserwatorskie na terenie woj . siedleckiego" , Siedlce, t. I, 1977, s. 87-95; t. Il, 1980, s. 20-32; t .  Ili, 1982,  s. 33-46; Dzieje zamku bialskiego, Biała Podlaska 1982, s .  18;W walce o niepodległość {1 914-1918), w: Z nieznanej przeszłości Białej i Podlasia, pod red. T. Wasilewskiego i T. Krawczaka, Biała Podlaska 1990, s. 327-358. 2 H. Chamerska, Drobna szlachta w Królestwie Polskim {1 832-1864), Warszawa 1974. 3 1 4  Recenzje tualnie mieszkającej w Lublinie. H. Chamerska była jedną z recenzentek, obok Jerzego Skowronka, etnografki Anny Kutrzeby-Pojnarowej i historyka Kościoła ks . Franciszka Stopniaka. Chciałbym podkreślić ten wypadek zróż­nicowanego składu, dość wyjątkowego na tle aktualnej praktyki. Poprzedni­kami Autora byli też Zygmunt Gloger ( 1873), Władysław Smoleński ( 1885) ,  Adam Zakrzewski ( 1 889) , Tymoteusz Łuniewski ( 1892), Stanisław Rosła­niec ( 1928) i Maria Biernacka ( 1966) . Ogromną zaletą studiów T. Krawczaka jest połączenie badań tereno­wych socjologiczno-etnograficznych, z szerokim sięgnięciem do mało wyko­rzystywanych akt parafialnych, z troską o zachowanie walorów warsztatu historycznego, o czym szereg badaczy innych dyscyplin zapomina. Impo­nuje też zasięg chronologiczny, choć konsekwencją tego wariantu musiało być niekiedy szkicowe przedstawienie niektórych wątków, choćby z uwagi na objętość pracy. W szlacheckim zaścianku wykracza w rezultacie poza wymogi pracy doktorskiej i można byłoby zastanawiać się, czy w sensie formalnego awansu nie było rodzajem samobójstwa. Badania terenowe rozpoczął Au­tor w 1976 r. Reakcje rozmówców uzależnione były od aktualnej sytuacji politycznej . Książka ukazała się 17  lat od startu, zaś 9 po obronie pracy, ale niektóre fragmenty nie mogłyby ukazać się wcześniej . Publikację finansowały MEN i Urząd Wojewódzki w Siedlcach. Porównanie objętości poszczególnych rozdziałów W szlacheckim za­ścianku pokazuje, że Autor preferuje aktywność społeczno-polityczną i obli­cze kulturowe w porównaniu z osadnictwem, sytuacją prawną i gospodarką. Cofa się do wieku XVI, co uważam za posunięcie słuszne. Zarówno w czasie badań nad podlaskim uwłaszczeniem ( 1963), jak też przy reedycji pamięt­nika Kazimierza Deczyńskiego (LSW 1979) stwierdziłem częste odwoływa­nie się niektórych grup ludności wiejskiej do rozstrzygnięć prawnych okresu Rzeczpospolitej 3. Niektóre dane statystyczne dotyczące wahań demograficznych wydają mi się nieporównywalne , co zresztą stwierdzili już specjaliści od rosyjskiej statystyki. Mam wątpliwości czy określenia „miestkowy władielcy" i „dru­gije sosłowija" mogą być traktowane jako synonimy. Wydzielenia gmin drob­noszlacheckich nie traktowałbym w kategoriach dyskryminacji .  Warte prze­śledzenia były późniejsze zmiany podziałów administracyjnych lub ich brak. 3 K .  Groniowski, Realizacja reformy uwłaszczeniowej 1 864 r„ Warszawa 1963;  Od­dział księdza Brzóski, „Przegląd Historyczny" 1959, nr 4; Leon Kot , „Mówią wieki" 1960, nr 8 ;  K.  Deczyński, Pamiętnik chłopa-nauczyciela, Warszawa 1979. Recenzje 3 1 5  Natomiast sprawą otwartą jest odpowiedź na pytanie, jak później samo­rząd tych gmin funkcjonował w porównaniu z gminami chłopskimi. Za­pewne w zestawieniu z praktykami weryfikacji szlachectwa na Ukrainie, zna­nymi z pracy Daniela Beauvois (Paryż 1985, wydania polskie 1987 i 1996), nie w pełni akceptowanej przez część badaczy krajowych, sytuacja drobnej szlachty w Królestwie, przy dalej posuniętym rozkładzie systemu stanowego, była lepsza. Ale w świetle habilitacji Jerzego Jedlickiego Klejnot i bariery społeczne ( 1968) też nie przedstawiała się najlepiej . Brak jest informacji o badaniach nad Białorusią uczennicy Ireneusza Ihnatowicza - Joanny Si­korskiej-Kuleszy, choć częściowo tłumaczy T. Krawczaka fakt, że pojawiły się one sześć lat po Jego o bronie i to właśnie J. Sikorska-Kul es za od wo­ływała się do Jego maszynopisu, a szersza publikacja nastąpiła dwa lata po książce T. Krawczaka 4• Zakończenie pierwszego rozdziału nie wyjaśnia sytuacji drobnej szlachty w porównaniu z ludnością chłopską przed 1956 r. Rozdział poświęcony gospodarce drobnoszlacheckiej dotyczy zarówno fizjografii , struktury agrarnej , profilu produkcyjnego, jak również oświaty rolniczej . Autor przecenia sprawozdania gubernialne ( obzory) , których ogra­niczoną wiarygodność konstatowała rosyjska historiografia lat sześćdziesią­tych. Polemizuje z Elżbietą Kaczyńską, odwołuje się natomiast do usta­leń Adama Dobrońskiego, Reginy Chomać i Tomasza Szczechury, przeo­czając jednak publikację znanej mu w maszynopisie pracy o ruchu ludo­wym w Siedleckiem (LSW 1984). Odnośnie cytowanego Tymoteusza Łu­niewskiego może należało wspomnieć o Jego spuściźnie w Archiwum PAN . Większą ekonomiczną ekspansję gospodarstw chłopskich T. Krawczak wiąże z działalnością Banku Włościańskiego, ale tu czynnikiem komplikującym były przepisy faworyzujące prawosławnych we wschodniej części Podlasia w obrębie Królestwa Polskiego. Wydaje się, że odpowiedzi na szereg zwią­zanych z tym pytań należy szukać w aktach szczegółowych lubelskiego od­działu Banku Włościańskiego. Przejście od ogólnej statystyki do materia­łów zebranych przez obozy studenckie nie zawsze daje dostateczne wyja­śnienie .  Interesujące, choć zdawkowe, są dane o konsekwencjach reformy rolnej 1944 r .  dla drobnej szlachty. Podobnie jak S .  Rosłaniec , T. Krawczak stara się wszechstronnie ocenić problem komasacji ,  interesując się okresem pouwłaszczeniowym. W historiografii były podejmowane próby dotyczące 4 J. Sikorska-Kulesza,  Kobieta w rodzinie drobnoszlacheckiej w XIX wieku. Litwa i Białoruś, w: Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX w., pod red. A. Żar­nowskiej i A. Szwarca, Warszawa 1990, s. 92- 108; Deklasacja drobnej szlachty na Litwie i Białorusi w XIX wieku, Pruszków 1995 .3 1 6  Recenzje też okresu wcześniejszego, niekiedy na marginesie dziewiętnastowiecznych procesów osadniczych . Odnośnie innowacji gospodarczych Autor nie doce­nia bariery ekonomicznej . Na pogłębienie zasługiwał też wątek oświaty rol­niczej , jak i konsekwencji parcelacji dla struktury agrarnej . Choć rosyjska statystyka nie stwarza tu dużych możliwości, Autor ma jednak rację mówiąc, wbrew E. Kaczyńskiej , o rozwarstwieniu w obrębie tej grupy społecznej .  Punkt ciężkości pracy T .  Krawczaka spoczywa jednak n a  dalszych frag­mentach książki . Badania indywidualne prowadzone w latach 1976- 1984, kontynuowane przez obozy studenckie, którymi kierował T. Krawczak , ob­jęły obszar między Bugiem, Wisłą, Wieprzem i Tyśmienicą, niegdyś roz­dzielony między Litwę i Koronę, potem kolejno należący do departamentu siedleckiego, województwa podlaskiego, guberni siedleckiej oraz diecezji pod­laskiej . Było to jedno z największych skupisk drobnej szlachty, znacznie mniej zbadane w porównaniu z Łomżyńskiem. Indywidualnych relacji Autor zebrał 92. Dwaj Jego rozmówcy urodzili się w drugiej połowie lat siedem­dziesiątych, pięciu w latach osiemdziesiątych, dwudziestu pięciu w latach dziewięćdziesiątych. Sporo dały rozmowy z księżmi, a zwłaszcza z kanoni­kiem Romanem Soszyńskim z Białej Podlaskiej . Liczebnie przeważają jednak relacje z obozów studenckich z lat 1977-1982. Z punktu widzenia wartości źródłowej nie zostały one ocenione. Materiałów niepublikowanych szukał Autor w 36 miejscach. Za dobrze zachowane uznał archiwalia dotyczące po­czątków PRL. Nie jestem pewien w jakim zakresie udostępniono Mu akta diecezjalne. Niezbyt jasna jest sprawa odmowy GUS odnośnie spisu gos­podarstw 1970 r . ,  przez archiwum tej instytucji dementowana, jeśli idzie o zestawienia zbiorcze.Autor wspomina o 16 nielegalnych szkołach we wsiach drobnoszlachec­kich, głównie w powiecie węgrowskim, przed 1914 r. Materiały ankiety szkol­nej 1946 r . ,  które badałem wyrywkowo dla pow. łukowskiego i sokołowskiego, sugerują istnienie tajnego nauczania w czasie II wojny światowej w kilkuna­stu procentach szkól, usytuowanych we wsiach drobnoszlacheckich, odnoto­wanych na mapie załączonej do książki T. Krawczaka (Role pow.  Luków, Za­wady gm. Wyrozęby pow. Sokołów) .  Do najciekawszych fragmentów, luźniej związanych z głównym wątkiem, zaliczyłbym rolę drobnej szlachty w lokal­nej organizacji PPS .  W wyborach sejmowych II Rzeczpospolitej Narodowa Demokracja uzyskała w gminach drobnoszlacheckich Podlasia w 1919  r .  -85,93, w 1922 - 70,33,  w 1928 - 37,03.  Wpływy PSL-Wyzwolenie wzrosły z 10 ,43 do 16 ,63,  przy 13,83 jakie w 1928 r. padły na BBWR. Z 1 , 13 do 12,33 wzrosły wpływy PSL „Piast" . Wysoka była frekwencja wyborcza (w 1919 r. - 84,83) .  Recenzje 317 Dobrze opracowany został okres II wojny światowej , z wskazaniem na przewagę ZWZ-AK,  przy dużych wpływach Narodowej Demokracji w Lu­kowskiem a Konfederacji Narodu w Siedleckiem i Sokołowskiem. T. Kraw­czak korzystał też z badań kolegów: Kazimierza Leonarda Conkały ( eks­terminacja w pow .  łukowskim) i Henryka Piskunowicza (ZWZ-AK w pow. siedleckim) . Sporo miejsca poświęcał Autor sytuacji powojennej , zarówno legalnemu życiu politycznemu, jak i konspiracji ,  odnotowując szersze poparcie istnie­jącego systemu po Październiku, nie bez wpływu częściowej zmiany polityki rolnej . Część poświęcona obliczu kulturowemu (materialnemu i duchowemu) usytuowana jest na pograniczu socjologii i etnografii ,  stanowiąc drugi szcze­gólnie wartościowy wątek książki . Przy licznych problemach szczegółowych nie wszystko zostało skonfrontowane z literaturą przedmiotu (np .  sprawa odżywiania) ,  trafiają się wyraźne przerosty (zwyczaje weselne) . Nie jestem pewien , czy w odniesieniu do wszystkich grup ludności wiejskiej można mó­wić o gwałtownej poprawie sytuacji po 1864 r .  Autor skonstatował w XIX wieku większą izolację grup społecznych aniżeli w I jak i II Rzeczpospoli­tej .  Dla okresu międzywojennego wskazał na nowe możliwości zatrudnienia, jakie stwarzał rozwój oświaty i rozbudowa armii. Do szczególnie interesujących zaliczyłbym fragmenty o doborze part­nerów małżeńskich, wraz z problemem małżeństw mieszanych, edukacji na poziomie średnim (spory odsetek uczniów gimnazjum siedleckiego stanowiła drobna szlachta) , rozważania o poczuciu szlachectwa, o dynamice rozwoju gospodarczego, wreszcie o roli Kościoła. Sprecyzowania chronologicznego wymagałaby teza o masowym awansie młodego pokolenia w PRL ( s .  229) .  Dobrze dobrane są liczne ( 73)  ilustracje. Trafiają się niekiedy literówki m.in. w datach, brak paru nazwisk w bibliografii ( Irena Gieysztorowa, He­lena Radlińska, Edward Rosset , Kazimierz Sochaniewicz , Stefan Szulc ) ,  nie zawsze można trafić do akt śladem zbyt lakonicznych sygnatur archiwalnych. Są to jednak sprawy trzeciorzędne w tej niezwykle rzetelnej i wartościowej monografii. Pracę o ks . Stanisławie Brzósce ogłosił T. Krawczak równocześnie z ana­logiczną publikacją Eugeniusza Niebelskiego z Lublina5. Tekst T. Krawczaka uważam za znacznie lepszy, równomiernie oświetlający cale życie bohatera i wyjaśniający kwestię pochodzenia (Ojciec urodził się w zaścianku, był eko­nomem) oraz zasięg poparcia środowiska drobnoszlacheckiego dla oddziału .  5 E. Niehelski, „Na Bóg żywy, Bracia n ie  zasypiajmy sprawy!", Lublin 1995.318 Recenzje Struktura społeczna ogółu podlaskich powstańców widoczna jest rów­nież w zróżnicowaniu terytorialnym. Ówczesne powiaty łukowski i siedlecki zdecydowanie górują nad radzyńskim i bialskim. Podobne proporcje zacho­dzą wśród szlachty. W pierwszej dekadzie marca 1863 r. nastąpiła pacyfika­cja zaścianków. Wśród mieszczan-katolików proporcje są już bardziej spła­szczone, powiat radzyński zajmuje drugie miejsce (niestety bez podziału na poszczególne miasta i miasteczka).  Żydzi rekrutują się niemal wyłącznie z powiatu siedleckiego, na powiat łukowski przypada ponad 2/3 uczestni­czących w ruchu księży. Spośród 152 osób zaangażowanych w oddziale ks. Brzóski prawie 403 stanowiła niewylegitymowana szlachta (choć termin mieszczanin-szlachcic w tabeli 4 znaczy dla mnie coś innego) .  Spośród 42 chłopów aż 25 przy­pada na powiat łukowski , ale znaczy to coś innego niż proporcje dla ca­łego Podlasia. Z tabeli 5 wynikałoby, że jest tylko 1 1  chłopów gospodarzy, ale niejasna jest sprawa rodzin. Odnośnie dezerterów z wojska ( 4 wyroki śmierci) sformułowanie „aparat ucisku" nie jest najszczęśliwsze. Tabela 6 przedstawia rozmieszczenie wojsk rosyjskich na Podlasiu na początku 1864 r .  - 34 garnizony z 12 ,2 tys .  żołnierzy, oczywiście z szerszymi zadaniami niż od­dział ks. Brzóski. Autor sugeruje zbieżność taktyki podlaskiej partyzantki i OB PPS .  T. Krawczak polemizuje z opiniami o stosunku biskupa Ben­jamina Szymańskiego do ks .  Brzóski , z epilogiem internowania w Łomży i zgonu w 1869. Fragment o podkomendnych jest słownikiem biograficznym oddziału. Zanim wróciła Polska jest interesującym wyborem pamiętników, doty­czącym nie tylko kształtowania się świadomości narodowej przed ukazem tolerancyjnym 1905 r . ,  ale również losów późniejszych. Obok reedycji publi­kowanego już w 1895 r. pamiętnika Heleny Filipczuk ( 1857- 1920) i tłumacze­nia opracowania popa Nikołaja Liwczuka, znalazł się tu fragment wspomnień ks. Antoniego Kotyłły ( 1877- 1945) opartych na notatkach z lat 1902- 1914,  znanych z anonimowej publikacji z 1934 r .  Dalsi Autorzy to Ewa Iwanczew­ska ( 1860-1908), której wspomnienia, podobnie jak H. Filipczuk, odnalazł wydawca w archiwum Zgromadzenia Sióstr Niepokalanek w Szymanowie i urodzony w 1865 r. organista Wiktor Walewski, członek Ligi Narodowej w latach 1900- 1908 (potem Fronda) , którego pamiętnik powstały w latach 1920- 1921 udostępniły T. Krawczakowi córki Walewskiego. Wreszcie Ma­ria i Ludwika Tymickie, których pamiętnik pochodzi z 1974 r. We wstępie T. Krawczak podsuIIJowuje zasięg polityki represyjnej lat siedemdziesiątych XIX w. na Podlasiu: .około 80 zabitych i tysiąc zesłanych. Brak mi we wstę­pie nawiązania do sytuacji unii na ziemiach zabużańskich po 1831 r. Lista Recenzje 3 1 9  osób biorących udział w pracy religijno-oświatowej na Podlasiu pokrywa się z aktywem Ligi Narodowej . Odnośnie niektórych z tych osób brak danych, by tam angażowali się, innych brakuje (Władysław Rytel, Zenobiusz Bor­kowski) ,  zniekształcone jest nazwisko Jana Załuski . Do takich wniosków pro­wadzi lektura książki Stanisława Kozickiego Historia Ligi Narodowej i bio­gramów w PSB.  Publikację Zanim wróciła Polska, wydaną jako tom V Unitów Podla­skich, finansowały KBN i Stowarzyszenie Martyrium 6 •  Krzysztof Groniowski 6 Rec. O. J. Cygana, „ Podlaski Kwartalnik Kulturalny" 1995,  nr 1 ,  s. 72-74.

Tadeusz Krawczak: W szlacheckim zaścianku, Warszawa-Siedlce 1993, ss. 308, 31 nlb; Ksiądz generał Stanisław Brzóska, Ajaks, Pruszków-Sokołów 1995, ss. 88 ; Zanim wróciła Polska, Meriton, Warszawa 1994, ss. 263

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)