Ewa Dubas-Urwanowicz - Uniwersytet w Białymstoku. Instytut Historii; Jerzy Urwanowicz - Uniwersytet w Białymstoku. Instytut Historii830330

Dubas-Urwanowicz, Ewa

Urwanowicz, Jerzy

Białostockie Teki Historyczne

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Prof. dr hab. Teresa Zielińska(10 V 1929 – 15 II 2010)Archiwistyka i historia – te wzajemnie uzupełnia-jące się dziedziny wiedzy były treścią życia zawodowegoi naukowego prof. dr hab. Teresy Zielińskiej. Starała siępoświęcać im swój czas i uwagę w równym stopniu.Lecz obserwując jej pracę i dorobek, można odnieśćnieodparte wrażenie, że to archiwistyka była bliższa Jejsercu. Świadczy o tym 58 lat przepracowanych przez Niąw pierwszym – i jedynym! – miejscu pracy, ArchiwumGłównym Akt Dawnych w Warszawie. Co więcej, uzy-skując kolejne stopnie naukowe na gruncie historii, aniprzez moment nie zrezygnowała z pracy w AGAD, aniprzez chwilę nie zawieszała swoich działań nad porządkowaniem zespołów ar-chiwalnych, tworzeniem pomocy archiwalnych, nawet gdy formalnie była jużna emeryturze.Z AGAD związała się w 1951 r., jeszcze podczas odbywania studiów w In-stytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Po ukończeniu studióww roku następnym praca w tej instytucji nabrała trwałego charakteru. Od po-czątku była zatrudniona w Oddziale III, w którym gromadzone są akta rodzini osób prywatnych oraz ich posiadłości. Praca w tym oddziale wymaga wszech-stronnej, wciąż pogłębianej wiedzy i nieustannego doskonalenia umiejętnościwarsztatowych. Teresa Zielińska uporządkowała oraz była autorką bądź współau-torką inwentarzy do dziesięciu zespołów archiwalnych. Są to na ogół obszerne,niezwykle bogate w materiały archiwalne m.in. takie zespoły, jak: ArchiwumZamoyskich, Archiwum Radziwiłłów dz. X i XI, Zbiór Czołowskiego, skatalo-gowała Teki Glinki. Bodaj największym Jej dziełem archiwalnym było porządko-wanie i opracowywanie Archiwum Roskiego: Akta rodzinno-majątkowe. Publika.Militaria. Jeszcze latem 2009 r., pomimo że była już poważnie chora, żyła na-dzieją, że uda się Jej dokończyć tę pracę. Niestety, nie było Jej to dane. A dokońca zabrakło już naprawdę niewiele...Równolegle z pracami archiwalnymi postępowały publikacje naukowe.Pierwsze artykuły dotyczyły problematyki archiwaliów prywatnych. Ale pojawiły304 Prof. dr hab. Teresa Zielińska (10 V 1929 – 15 II 2010)się też teksty, w których prezentowała informacje pochodzące z własnych zna-lezisk źródłowych odkrytych podczas porządkowania archiwaliów. Szczególnieceniła sobie odnalezienie w Archiwum Roskim kwitu dokumentującego sprze-daż przez Jana Sebastiana Bacha fortepianu Janowi Klemensowi Branickiemu doBiałegostoku. Drobny przyczynek posłużył jako inspiracja do napisania dwóchświetnych tekstów dotykających problematyki a) mecenatu Branickiego; b) re-cepcji fortepianu w Europie w XVIII w.; wreszcie c) ustaleń „Bachologicznych”– podpis Jana Sebastiana był ostatnim zachowanym jego autografem, zaś treśćpokwitowania została napisana przez syna, Jana Krzysztofa Fryderyka Bacha(Osiemnastowieczna transakcja zakupu fortepianu, „KHKM”, t. 15: 1967, nr 3,s. 523–526), (Nieznany autograf Jana Sebastiana Bacha, „Muzyka”, t. 12: 1967,nr 4, s. 67–70).Od lat 70. zaczyna wzrastać liczba publikacji poświęconych problematyce hi-storycznej. Wówczas też przygotowuje rozprawę doktorską pod kierunkiem prof.Janiny Leskiewiczowej, pt. Magnateria polska epoki saskiej. Funkcje urzędówi królewszczyzn w procesie przeobrażeń warstwy społecznej. Praca zostaje ogło-szona drukiem w 1977 roku. Zdobywa uznanie środowiska historyków zarównoze względu na problematykę, nowatorstwo metodologiczne, jak też – czemusię trudno dziwić – znakomity warsztat. Sekretarz Naukowy PAN uhonorowałją nagrodą. Doczekała się pięciu recenzji krajowych i trzech zagranicznych (nałamach „Revue Historique”, „American Historical Review” i „Zeitschrift fu¨r Ost-forschung”). Problematyce szlachecko-magnacko-arystokratycznej pozostanie dokońca wierna w swych badaniach. Dekadę później w oparciu o dorobek na-ukowy ukoronowany książką: Szlacheccy właściciele nieruchomości w miastachXVIII stulecia (Warszawa 1987), Teresa Zielińska uzyskuje habilitację. I w tymwypadku publikacja książki została doceniona przez badaczy. Świadczy o tympięć recenzji zamieszczonych na łamach fachowych periodyków. Dziesięcioletnirytm pracy naukowej zostaje utrzymany i w 1997 r. ukazuje się Poczet pol-skich rodów arystokratycznych. Porozumienie Wydawców Książki Historycznejnagradza publikację nagrodą „Klio” pierwszego stopnia w kategorii autorskiej.Dzieło to stanowi kompendium wiedzy o czołowych rodach arystokratycznych.Problemy genealogiczne w mistrzowski sposób włączone zostały w problematykępolityczną, społeczną, gospodarczą.Bibliograﬁa prac prof. Teresy Zielińskiej liczy sobie 110 pozycji. Ogromi jakość dorobku robią wrażenie, tym bardziej, że publikacje powstawały „pogodzinach”, po odbyciu ośmiogodzinnej pracy archiwalnej. Kilka z nich ukażesię drukiem już jako opera posthuma...Archiwistka, uczona, przede wszystkim jednak była wspaniałym człowie-kiem. W czasach, gdy jeszcze wnętrza AGAD nie chronili strażnicy i kody do-stępu, do pokoju, w którym pracowała Pani Teresa (nikt ze znajomych i prawienikt z nieznajomych nie zwracał się do niej inaczej, pomimo kolejnych awansóww hierarchii naukowej), ciągnęły pielgrzymki: po poradę archiwalną i historycznąProf. dr hab. Teresa Zielińska (10 V 1929 – 15 II 2010) 305albo w celach towarzyskich. Cierpliwie, przy kawie lub herbacie, znajdowałaczas na rozmowę. Można tu było spotkać i poznać historyków z całej Polski,jak też z zagranicy. Broniła się ze wszystkich sił przed obowiązkami admini-stracyjnymi i jakimikolwiek stanowiskami służbowymi. Jednakże poprzez swojąpostawę była niewątpliwym autorytetem i naukowym, i moralnym dla współ-pracowników. Teoretycznie nie pozostawiła po sobie uczniów, „teoretycznie”, bomy wszyscy korzystający z Jej rad, biorący udział w dyskusjach z Nią, czujemysię poniekąd Jej uczniami.Nic tak dobrze nie charakteryzuje postawy Pani Teresy, jak historia Jej rocz-nej „banicji” z AGAD. Otóż, gdy w 1985 r. w wielu środowiskach podpisywanebyły protesty przeciwko usunięciu z pracy w IH PAN prof. Bronisława Geremka,pośród licznych sygnatariuszy protestów znalazło się oczywiście nazwisko Te-resy Zielińskiej. Ówczesne władze archiwalne – nie wiedzieć, z jakiego powodu– uznały, że była Ona inspiratorką protestu na terenie AGAD. Zadecydowały, że„za karę” zostanie upokorzona rocznym przeniesieniem do Archiwum Państwo-wego m. st. Warszawy. Dla osoby tak związanej z macierzystą instytucją jak PaniTeresa, była to naprawdę kara dotkliwa. Tymczasem Ona nie dała po sobie nicpoznać, nie stroiła się w szaty „męczennicy reżimu”, do całej sprawy odniosła sięz charakterystycznym dla siebie dystansem i w swoim nowym miejscu pracy...po prostu sporządziła indeks korespondencji do Zbioru Borotyńskich.Pośród przyjaciół i znajomych Pani Teresy krążyła żartobliwa, acz niepozba-wiona podstaw opinia, że za badania historyczne wzięła się Ona po odchowaniutrójki dzieci. Faktem jest, ze rodzina bardzo wiele dla Niej znaczyła. W cza-sach, gdy nie śniło się jeszcze nikomu o programach komputerowych, diagramyi wykresy do książki o magnaterii epoki saskiej sporządził Jej mąż, AndrzejZieliński, znany i ceniony architekt.Bardzo wiele znaczyła dla Niej wiara, pozwolimy sobie na wyrażenie na-szego poglądu, że przeżywana zgodnie z zasadą „ﬁdes quaerens intellectum”,wiara poszukująca zrozumienia. Nie była religijna na pokaz. Nie obnosiła sięz uczynkami miłosierdzia. O tym, że uczestniczyła w prowadzeniu paraﬁalnejkuchni dla ubogich dowiedzieliśmy się z mów wygłaszanych nad Jej grobem naPowązkach.Zbanalizowanym, a nawet irytującym jest stwierdzenie, że nie ma ludzi nie-zastąpionych. Irytującym, gdy żegnamy kogoś takiego formatu, jak prof. TeresaZielińska. Ale ponieważ pompatyczność i ponuractwo było Jej samej obce, więcz wdzięcznością korzystajmy z Jej dorobku archiwalnego i historycznego, zaści, którzy mieli zaszczyt i przyjemność znać Panią Teresę osobiście, niech z ra-dością wspominają spędzone z Nią chwile na rozmowach i dyskusjach zawszenacechowanych życzliwością i ciepłym, dyskretnym humorem.Ewa Dubas-Urwanowicz, Jerzy UrwanowiczBiałystok

Prof. dr hab. Teresa Zielińska (10 V 1929 – 15 II 2010)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)