albert.szupszynski@hotmail.comAlbert Szupszyński, mgr historii, absolwent Instytutu Historii i Nauk Politycznych Uniwersytetu w Białymstoku, mieszka w Hardwicke, Gloucestershire, UK.309-3142330931

Szupszyński, Albert

Studia Podlaskie

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

STUDIA PODLASKIE tom XXIII BIAŁYSTOK 2015ALBERT SZUPSZYŃSKIAzar Gat, Nations. The Long History and Deep Roots of Politi-cal Ethnicity and Nationalism, MPG Books Group, Cambridge2013, 447 stronDOI: 10.15290/sp.2015.23.23Historia to bez wątpienia jedna z tych nauk, w których terminologia niezawsze jest oczywista. W zależności od zastosowanych metod badawczych,czy też różnic w interpretacji zagadnienia, niejednokrotnie staje się polemdo szerszej polemiki. Wyznaczanie ram czasowych, ograniczenia językowe,a także dyskusje przy próbach objaśniania pojęć potraﬁą wzbudzić dużekontrowersje. Nie inaczej dzieje się w przypadku pojęcia narodu, na któregoomówienie i niejako odświeżenie zdecydował się w ostatnim czasie izrael-ski uczony, profesor Azar Gat. Dzięki wnikliwym badaniom i obserwacjomoraz owocnej współpracy z Alexem Yakobsonem, historykiem na co dzieńzwiązanym z Uniwersytetem Hebrajskim w Jerozolimie, powstała książkazatytułowana Nations. The Long History And Deep Roots of Political Ethnicityand Nationalism.Dotychczasowym dorobkiem naukowym Azar Gat udowodnił, że zna-komicie potraﬁ poruszać się w wieloletniej przestrzeni czasowej, a przy tymw sposób niezwykle przejrzysty konfrontować ze sobą liczne zjawiska i pro-cesy. Dwukrotny kierownik Katedry Nauk Politycznych na Uniwersytecie TelAwiwu pierwszy okres swojej pracy naukowej poświęcił zagadnieniom Hi-storii Wojskowej. Właśnie wtedy opracował dwa znaczące dzieła: A Historyof Military Thought: From the Enlightenment to the Cold War1, które ukazało sięw 2001 r. oraz War in Human Civilization z roku 20062. W kolejnych latachstopniowo poszerzał zakres swoich badań – przez politykę po myśl spo-łeczną i zagadnienia narodowościowe. Między innymi prowadził badanianad rozwikłaniem fenomenu współczesnej demokracji jako odpowiedzi na1 A. Gat, A History of Military Thought: From the Enlightenment to the Cold War, OUP, Oksford2001.2 Tegoż, War in Human Civilization, OUP, Oksford 2006.310 Albert Szupszyńskiwszechobecny w XX-wiecznej Europie totalitaryzm. Jego rozprawa Victoriousand Vulnerable: Why Democracy Won in the 20th Century and How it is Still Im-perilled3 ukazała się w 2009 r. Nations... jest najnowszą pozycją w bibliograﬁiprofesora Uniwersytetu Tel Awiwu. Stanowi ona swoisty głos autora w dys-kusji toczącej się już od dziesięcioleci, a którą najłatwiej zamknąć pytaniem:„Od kiedy w historii ludzkości można mówić o istnieniu narodów?”4.Już na wstępie swojej pracy izraelski uczony uświadamia czytelnika,że przez lata wytworzyły się dwie podstawowe koncepcje pojęcia: pierw-sza, wskazująca naród jako dzieło postępu, modernistycznej przemiany spo-łeczeństw, oraz druga, dla której termin ten wynika z natury człowieka i sięgapoczątków cywilizacji (s. 1–2). Obie wizje są tak różne od siebie i zarazemtak silnie argumentowane, że przedzielający je mur wydaje się niemal nie dosforsowania. Azar Gat nie ma jednak zamiaru zmienić tego stanu rzeczy. Bezcienia wątpliwości opowiada się za drugą z koncepcji, jednocześnie całkowi-cie wykluczając teorię forsowaną przez modernistów (s. 380). Już na pierw-szych stronach siedmiorozdziałowej Nations... historyk krytykuje swoich po-przedników, zauważając, że w większości badań kładli oni zbyt duży naciskna teorię, kosztem analizy i konfrontacji konkretnych zjawisk. W wynikutego, uczeni: Walker Connor, Karl Deutsch czy Carlton Hayes zbyt łatworadykalizowali pojęcie narodu i zamykali je w zbyt wąskich ramach (s. 2).Mniej merytoryczne wydaje się zarzucenie Ernestowi Gellerowi czy EricowiHobsbawmowi, że na ich teorie miały wpływ osobiste emocje związane z na-cjonalistyczną propagandą nazistów i traumatycznymi okolicznościami emi-gracji z III Rzeszy (s. 384). Fakt, iż Azar Gat tak dużą część pracy poświęciłuargumentowaniu swojego stanowiska i wykazaniu błędów modernistów,z pewnością wiąże się z tym, że wciąż zwolennicy drugiej z teorii pozostająw zdecydowanej mniejszości. Zdając sobie sprawę z różnic w interpretacji po-jęć, Gat postanowił przedstawić swoją wizję podstawowych dla zagadnieniaterminów. I tak, we fragmencie książki zatytułowanym „Concepts and deﬁ-nitions”, w dość obszerny sposób objaśnione zostały, między innymi: etnicz-ność, naród, państwo narodowe, nacjonalizm czy patriotyzm (s. 18–26). Wrazz końcem książkowego etapu rozliczenia, autor zabiera czytelnika w praw-dziwą podróż. Jest to wyprawa dookoła globu, jego najdalszych zakątków,które zaprezentowane zostały zarówno z tej bliskiej, jak i odległej perspek-3 Tegoż, Victorious and Vulnerable: Why Democracy Won in the 20th Century and How it is StillImperilled, Hoover 2009.4 Tegoż, Nations. The Long History and Deep Roots of Political Ethnicity and Nationalism, MPGBooks Group, Cambridge 2013, s. 1.Recenzja książki Azara Gata Nations. The Long History and Deep Roots... 311tywy. Z każdą kolejną stroną lektury czytelnik z satysfakcją może dojść downiosku, że uczony okazuje się być znakomitym przewodnikiem.Wędrówka rozpoczyna się w dobie początków cywilizacji. Na przy-kładzie niewielkich plemion Aborygenów Gat ukazuje czytelnikowi sposóbfunkcjonowania rodzin i przykłady panujących wewnątrz nich relacji. Zwracaprzy tym uwagę na to, że pokrewieństwo od zawsze było silnym argumen-tem w życiu społecznym i politycznym (s. 29–38). Ile miejsc na Ziemi tylei dróg w rozwoju cywilizacyjnym, lecz pomimo niezaprzeczalnych różnicw każdej z kolebek wielkich cywilizacji można doszukiwać się podobieństwwynikających z natury człowieczeństwa. I tak, izraelski uczony, sięgając po re-lacje Europejczyków z dalekich podróży, uświadamia czytelnika o jakże czę-stym zdziwieniu wśród twórców pamiętników, że plemiona Indian w wieluaspektach funkcjonowania przypominały te z rodzimego kręgu kulturowego,które zamieszkiwały Stary Kontynent jeszcze przed epoką Imperium Rzym-skiego (s. 47). Gat powraca do najstarszych cywilizacji nie tylko we wspo-mnieniach wielkich odkrywców, lecz krok po kroku analizuje pierwsze sta-rożytne ośrodki władzy i poddane im grupy etniczne. Rozpoczynając od Fe-nicjan, Greków i Rzymian w obrębie Morza Śródziemnego, przez Sumerówna Bliskim Wschodzie oraz plemiona Yoruba wywodzące się z zachodniejNigerii, docieramy aż do Majów w Ameryce Środkowej i pierwotnych miesz-kańców dzisiejszej Malezji i Indonezji (s. 69–78). Nieco kontrowersji w pracyGata można odnaleźć przy dwóch ważnych ośrodkach państwowych Sta-rożytności: Egipcie i Chinach. W oczach historyka monarchia despotycznaznad Nilu, pomimo ustroju politycznego, który całkowicie niwelował zna-czenie jednostki w grupie społecznej, była ośrodkiem politycznym zjedno-czonym zarówno religijnie, jak i cywilizacyjnie w ramach narodu (s. 87).Jeżeli chodzi o Chiny, to uważa on natomiast, że pomimo tak chętnie akcen-towanej przez modernistów współczesnej myśli nacjonalistycznej z Pekinu,także w przeszłości było to państwo o dużym znaczeniu etnicznym (s. 93).W obu przypadkach można mieć jednak wątpliwość, czy argumentacja, któ-rej użył Gat, w odwiecznej bitwie poglądów wydaje się wystarczająca.Kolejnym ważnym przystankiem w wędrówce Gata jest Europa okresuśredniowiecznego i początków nowożytności, a tam autor stosunkowo dużąuwagę poświęcił Rzeczypospolitej. Historyk, wkraczając w tę tematykę, sięgapo prace takich polskich uczonych, jak: Teresa Chynczewska-Hennel, JanuszTazbir oraz Jerzy Ochmański. Gat nawiązuje do związków między Koronąi Litwą – relacji pomiędzy zupełnie różniącymi się od siebie narodami (Sło-wianie i Bałtowie), zaznaczając jednocześnie, że tytułowy termin powinnoodnosić się wyłącznie do stanu szlacheckiego i tych, którzy posiadali prawa312 Albert Szupszyński(s. 167–169). Bardzo udanie interpretuje również pojęcie narodu szlachec-kiego, powszechnie funkcjonującego już od XVI w. Nie myli go z wartościamietnicznymi, zauważa, że przede wszystkim wpisuje się ono w ówczesną po-litykę i status nobilitowanych. Paradoksalne wydaje się autorowi, że tak na-prawdę na ziemiach polskich większa świadomość etniczna istniała przedwiekiem XVI, natomiast w latach późniejszych stale rosnąca liczba przywi-lejów szlacheckich tworzyła zupełnie inne podziały społeczne (s. 169–170).To, jak zaznacza Gat, w dalszej perspektywie stało się przyczyną ogrom-nego konﬂiktu na tle narodowościowym, jakim było powstanie Chmielnic-kiego (s. 172).Azar Gat, prezentując losy kolejnych grup etnicznych, zwraca uwagęna liczne czynniki wpływające na ewolucję poszczególnych narodów. Obokwzrostu świadomości politycznej w obliczu zagrożenia podaje także międzyinnymi stosunek do religii, dynastii panującej, czy odrębności wynikającez posługiwania się określonym dialektem. Także w dobie wielkich imperiówmałe narody, pomimo iż znikały w kalejdoskopie społeczności współtwo-rzących superpaństwa, nie zatracały swojej tożsamości, pielęgnowały wła-sną kulturę, tradycje, i w taki sposób potraﬁły funkcjonować nawet przezsetki lat (s. 111).Izraelski uczony w żaden sposób nie umniejsza znaczenia epoki moder-nizmu w historii, wskazując ją jako największą przemianę w dziejach ludzko-ści od momentu osiedlenia się i początków rolnictwa. Doskonale zdaje sobiesprawę, że miała ona również wpływ na ewolucję pojęcia narodu (s. 244). Au-tor zauważa jednak, że w klimacie po 1945 r., idee modernistyczne znaczniemijały się z prawdą. Powszechnie marginalizowano ważne aspekty, spłycającnacjonalizm do tworu całkowicie sztucznego. Wszelkie wpływy pierwotnecałkowicie negowano bądź też ujmowano roli w ogólnej dyskusji (s. 380–381).W taki oto sposób Gat dociera również w granice Unii Europejskiej. Au-tor wskazuje ją jako przykład organizacji, która w swojej formule zrzesza zesobą szereg odrębnych narodów. Według niego nie są to jednak wspólnotyetniczne, a raczej państwa obywatelskie, w których więzy krwi stanowią nie-mal marginalną wytyczną. Być może jednak był to klucz do sukcesu – Europaz kontynentu nieustannych konﬂiktów i wojen przerodziła się w polityczniei ekonomicznie pokojową Unię. Pomimo tego niewątpliwego sukcesu, histo-ryk ostrzega przed spoczęciem na laurach, wskazuje, że obecnie na barkachUnii Europejskiej znajduje się duży ciężar odpowiedzialności rozwiązywa-nia problemów w społeczeństwie tak różnorodnym społecznie i kulturowo.Autor porównuje dzisiejszą Unię do Europy z jej uniwersalistycznego okresuw czasie Średniowiecza (s. 265).Recenzja książki Azara Gata Nations. The Long History and Deep Roots... 313Znakomitym dopełnieniem pracy Gata jest ostatni z rozdziałów książki,w całości opracowany przez profesora Alexandra Yakobsona. Badacz zwią-zany z Uniwersytetem Hebrajskim rzuca w nim światło na problematykęterminologii, jednocześnie starając się wskazać miejsce, w którym spoty-kają się ze sobą etniczność i nacjonalizm (s. 328). Zauważa też, coraz wy-raźniej zarysowujące się na mapie świata, narody obywatelskie, które wy-tworzyły się wraz z napływem w ostatnich dekadach tysięcy imigrantówdo krajów Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych. Pomimo integra-cji kulturowej i socjalnej stają się one społecznościami międzynarodowymi,nie zaś narodami w tradycyjnym znaczeniu tego słowa. Yakobson zauważarównież, że rządy takich krajów jak Francja i USA coraz częściej wskazująjęzyk jako cechę świadczącą o przynależności do narodu obywatelskiego(s. 330–349). Swój rozdział jerozolimski uczony kończy stwierdzeniem, żepomimo iż w dzisiejszych czasach nie można już znaleźć wielokulturowychimperiów z przeszłości, to jednym z ważniejszych elementów spuściznypostkolonialnych mocarstw pozostają społeczeństwa zbudowane z licznychnacji (s. 363).Na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci tematyka narodowości i nacjonali-zmu powracała do harmonogramu pracy historyków z dużą częstotliwością.Od początków XX w. po dzień dzisiejszy ukazało się bardzo wiele opra-cowań i artykułów, choć bez wątpienia na zagadnienie to jaśniejsze świa-tło rzucają monograﬁe. Do najważniejszych z nich należą: ukazana po razpierwszy w 1944 r. The Idea of Nationalism: A Study of Its Origins and Back-ground5 Hansa Kohna, Nations and Nationalism6 Ernesta Gellnera, a takżeThe Antiquity of Nations7 czy Ethno-Symbolism and Nationalism8 autorstwa An-thony’ego Smitha. Smith jest ponadto autorem dziesiątek artykułów i refera-tów dotyczących nacjonalizmu. Na uwagę zasługuje również artykuł ErnestaRenana What is a Nation9, pochodzący z 1882 r., oraz szersza praca EricaHobsbawma Nations and Nationalism since 1780: Programme, Myth, Reality10.Natomiast publikacjami, w których autorzy w nieco odmienny sposób roz-5 H. Kohn, The Idea of Nationalism: A Study of Its Origins and Background (1944), Collier, Toronto1969.6 E. Gellner, Nations and Nationalism, Blackwell, Oksford 1983.7 A. Smith, The Antiquity of Nations, Blackwell, Oksford 1986.8 Tegoż, Ethno-Symbolism and Nationalism, Routledge, Londyn 2009.9 E. Renan, What is a Nation (1882), [w:] Nations and Narration, red. H. Bhabha, Routledge,Londyn 1990.10 E. Hobsbawm, Nations and Nationalism since 1780: Programme, Myth, Reality, CambridgeUniversity Press, Cambridge 1990.314 Albert Szupszyńskipatrują pojęcie narodu są: Nationalism and Social Communication: An Inquiryinto the Foundations of Nationalisty11 Karla Deutscha, The Socjology of Natio-nalism12 Davida McCrone’a, jak również The Ethnic Phenomenon13 Pierre’avan den Berghe’a.Nations...Azara Gata jest bez wątpienia ciekawym spojrzeniem na zagad-nienia etniczności, narodowości i nacjonalizmu. Autor posługuje się językiemnowoczesnym, przyjaznym czytelnikowi, a kompleksowość przygotowanejpozycji daje bardzo dużą podstawę w kierunku dalszych badań nad zagad-nieniem. Książka jest również świeżym komentarzem do dotychczasowegodorobku historyków pracujących nad tym zagadnieniem. Gat uważa bowiem,że pojęcie nacjonalizmu nie jest czymś pierwotnym samym w sobie, ale bez-pośrednio wiąże się z naturalnymi instynktami człowieka, takimi jak: sen-tyment, współczucie, solidarność. Dla uczonego, w odróżnieniu od myślimodernistów, to właśnie te cechy zintegrowały się z polityką, dzięki czemu,z czasem, mogła narodzić się idea państwowości. Uważa, że nowoczesnynacjonalizm jest czymś zupełnie innym. Czymś sztucznym, co narodziłosię z procesów demokratycznych, liberalizmu, słabnącego sentymentu i try-umfu materializmu, czyli zmian, które pozwoliły ludziom na otwarty wybór,a które politycy wykorzystali dla osiągnięcia własnych celów14. Azar Gat marównież nadzieję, że jego głos nie jest ostatnim w tej dyskusji, szczególniew momencie, gdy stale rozwijający się globalizm stanowi istotne zagrożeniedla nacjonalizmu i narodów w ogóle15.Albert Szupszyński, mgr historii, absolwent Instytutu Historii i Nauk Politycznych Uni-wersytetu w Białymstoku, mieszka w Hardwicke, Gloucestershire, UK.e-mail: albert.szupszynski@hotmail.com11 K. Deutsch, Nationalism and Social Communication: An Inquiry into the Foundations of Natio-nalisty, MA: MIT Press, Cambridge 1953.12 D. McCrone, The Socjology of Nationalism, Routledge, Londyn 1998.13 P. v. d. Berghe, The Ethnic Phenomenon, Elsevier, Nowy Jork 1981.14 A. Gat, Nations..., s. 380–287.15 Tamże, s. 325.

Azar Gat, Nations. The Long History and Deep Roots of Political Ethnicity and Nationalism, MPG Books Group, Cambridge 2013, 447 stron

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Azar Gat, Nations. The Long History and Deep Roots of Political Ethnicity and Nationalism, MPG Books Group, Cambridge 2013, 447 stron

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w