adammski@gmail.comInstytut Historii i Nauk Politycznych, Uniwersytet w Białymstoku2029930

Miodowski, Adam

Studia Podlaskie

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Partia komunistyczna w Polsce. Struktury-Ludzie-Dokumentacja… 299STUDIA PODLASKIE tom XX BIAŁYSTOK 2012ADAM MIODOWSKIInstytut Historii i Nauk Politycznych Uniwersytet w Białymstokuadammski@gmail.comPartia komunistyczna w Polsce. Struktury‑Ludzie‑‑Dokumentacja, red. Dariusz Magier, Lublin‑Radzyń Podlaski 2012, ss. 656.Wiosną 2012 roku na półki księgarskie trafiła publikacja Partia komunistyczna w Polsce. Struktury‑Ludzie‑Dokumentacja będąca pokłosiem konferencji nauko-wej zorganizowanej 26-27 maja 2011 roku przez Archiwum Państwowe w Lubli-nie i Radzyńskie Towarzystwo Naukowe. Ambicją organizatorów tego spotkania naukowego i wydawców, wśród których wiodącą rolę odegrał dr Dariu sz Magier1, stało się podsumowanie dotychczasowego stanu badań, wymiana doświadczeń archiwalnych oraz prezentacja najnowszych kierunków dociekań badawczych nad partią komunistyczną w Polsce. Ramy chronologiczne dyskursu naukowego i zamieszczonych w wydawni-ctwie wypowiedzi historyków objęły okres od grudnia 1918 roku, czyli ukonsty-tuowania się Komunistycznej Partii Robotniczej Polski, do stycznia 1990 roku, czyli samorozwiązania Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Zakres mery-toryczny wygłoszonych i opublikowanych wypowiedzi obejmuje zagadnienia dotyczące struktur partyjno-organizacyjnych, w których skupiali się i działa-li polscy komuniści, w tym problematykę związaną z funkcjonowaniem po-szczególnych instancji i ich komórek wewnętrznych. Nie pominięto przy tym wymiaru osobowego działalności poszczególnych jednostek organizacyjnych, podejmując refleksję na temat partyjnych szeregów członkowskich, działaczy funkcyjnych i pracowników zaplecza biurowego. Przedmiotem zainteresowa-nia wielu historyków i archiwistów stały się też mechanizmy funkcjonowania zaplecza biurowo-kancelaryjnego partyjnych struktur organizacyjnych, głów-nie PZPR, jak też „produkt” przez nie „wytwarzany” w postaci dokumentacji aktowej. W tym kontekście ważnym nurtem zaiteresowań i wypowiedzi zarów-no historyków, jak i archiwistów stały się zagadnienia związane z teorią i meto-dyką pracy ze spuścizną aktową parii komunistycznej. 1 Związany zawodowo z Uniwersytetem Przyrodniczo-Humanistycznym w Siedlcach oraz Archiwum Państwowym w Lublinie. Autor słowa wstępnego do niniejszej publikacji, a zarazem główny modera-tor konferencji i redaktor tomu pokonferencyjnego.Adam Miodowski300Wśród uczestników recenzowanego projektu konferencyjno-wydawniczego znaleźli się, obok historyków wywodzących się z licznych ośrodków akademi-ckich (Białystok, Lublin, Poznań, Rzeszów, Siedlce), także ci reprezentujacy poszczególne oddziały i delegatury Instytutu Pamięci Narodowej (Bydgoszcz, Gdańsk, Katowice, Kraków, Lublin, Poznań, Rzeszów, Warszawa) oraz duże grono archiwistów z placówek terenowych (Gdańsk, Katowice, Lublin, Olsztyn, Piotrków Trybunalski). Podjęcie przez tę grupę wspólnego wysiłku badawcze-go i zaprezentowanie jego efektów zarówno na forum konferencyjnym, jak i w szerszym wymiarze w postaci recenzowanego wydawnictwa miało (ma) na celu zbudowanie całościowego obrazu ruchu komunistycznego i ukazanie go jako machiny organizacyjnej i biurokratycznej wywierającej wpływ niemal na wszystkie dziedziny życia społeczeństwa, ale też jako aktu o twórcy, który pozostawił po sobie potężną spuściznę archiwalną. Dopowiedzieć jeszcze na-leży, że „Projekt wydawnictwa przewidywał zgromadzenie prac mieszczących się w trzech zasadniczych zakresach tematycznych, które stanowią także działy książki: struktury, ludzie, dokumentacja. Te słowa – klucze obejmują główne ele-menty systemu biurokratycznego partii komunistycznej”2.Najbardziej rozbudowaną część publikacji zajmuje rozdział dotyczący struktur partyjnych. Znalazło się w nim aż 16 wypowiedzi. Pierwsza z nich, autorstwa niżej podpisanego, to studium charakteryzyjące Priorytety polityki wojskowej radykal‑nej lewicy polskiej i próby ich urzeczywistnienia na gruncie wychodźczym w Rosji w latach 1917‑1918. Pragnienie ustanowienia na ziemiach polskich republiki pro-letariackiej z racji na zbyt małe poparcie społeczne dla tej idei wiązało się z ko-niecznością uzyskania przez polskich komunistów wsparcia militarnego ze strony Armii Czerwonej, stworzenia polskich formacji rewolucyjnych i doprowadzenia do dezintegracji najpierw Korpusów Polskich, a w dalszej perspektywie Wojska Polskiego. Aktywności radykalnej lewicy polskiej w tej przestrzeni poświęcony został przywołany referat. W grupie wypowiedzi odwołujących się do począt-ków funkcjonowania struktur polityczno-partyjnych wprost występujących pod szyldem komunistycznym (SDKPiL oraz PPS – Lewica otwarcie tego nie czyniły) znalazły się jeszcze dwa kolejne teksty. Jeden, autorstwa Macieja Romana Hub-ki, dotyczy działalności KPRP w regionie piotrkowskim w latach 1918‑1920. Drugi Działalność KPP w podlaskich garnizonach Wojska Polskiego w latach 1927‑1938 jest pokłosiem badań prowadzonych przez Pawła Borka. Kolejne cztery opraco-wania odwołują się do okresu funkcjonowania Polskiej Partii Robotniczej i po-dejmują problematykę związaną z działalnością jej terenowych komitetów oraz mniejszych komórek organizacyjnych. Lidia Potykanowicz-Suda zamieściła 2 Patrz: Wstęp do: Partia komunistyczna w Polsce. Struktury‑Ludzie‑Dokumentacja, red. D.  Magier, Lublin-Radzyń Podlaski 2012, s. 12.Partia komunistyczna w Polsce. Struktury-Ludzie-Dokumentacja… 301tekst Wydział Propagandy Komitetu Wojewódzkiego PPR w Gdańsku w latach 1944‑1948 – struktura, cele, zadania. Wiesław Charczuk ukazał w swoim ar-tykule specyficzną Działalność kół (komórek) PPR w Wydziale Ochrony Rządu MBP w latach 1945‑1948. W tym samym „bezpieczniackim” nurcie zaintereso-wań mieszczą się też badania Rafała Drabika, których efektem są ustalenia Pod‑stawowej Organizacji Partyjnej PPR/PZPR w Powiatowym Urzędzie Bezpieczeń‑stwa Publicznego w Lublinie. Tę serię wypowiedzi zamyknął tekst Katarzyny Głowani Działalność i organizacja Komitetów Miejskich PPR na terenie Zagłębia Dąbrowskiego w latach 1945‑1948. Dziewięć kolejnych studiów ich autorzy po-święcili różnym aspektom funkcjonowania Komitetów Wojewódzkich PZPR3 i ich oddziaływaniu na struktury administracji państwowej4, sferę oświaty5 oraz szkolnictwo wyższe6. Podjęta też została w nich problematyka nowych jakoś-ciowo uwarunkowań działalności struktur partyjnych w okresie stanu wojen-nego i przedokrągłostołowym7. Rozpoznanie struktur organizacyjnych stało się naturalnym wstępem do podjęcia refleksji na temat tych kilku milionów ludzi, którzy tworzyli „żywą tankę partyjną”. Drugi rozdział recenzowanej publikacji właśnie Ludzie został w większości8 im poświęcony. W sześciu, spośród ośmiu zamieszczonych w tej części tomu wypowiedzi, ich autorzy skupili się przede wszystkim na pezet-peerowskiej „elicie”, począwszy od szczebla komitetu uczelnianego, poprzez powiatowy i wojewódzki, a na centralnym kończąc. Ujmując tę narrację hie-rarchicznie, czyli z punktu widzenia pozycji zajmowanej przez opisywane po-stacie na „partyjnej drabinie” jako pierwszy należy wymienić referat Mirosława 3 M. Żukowski, KW PZPR w Gdańsku w pierwszym roku istnienia (grudzień 1948 – grudzień 1949). Struktura organizacyjna i działacze, [w:] Partia komunistyczna w Polsce…, s.  139-154; T. Szafron, Organy władzy wykonawczej KW PZPR w Katowicach w latach 1975‑1990, [w:] ibidem, s. 171-180; 4 K. Zawadka, Komitet Wojewódzki PZPR jako lokalne centrum władzy – kierunki działania, metody i środki, [w:] ibidem, s. 155-170; M. Korejwo, Oddziaływanie PZPR na aparat administracji państwowej, [w:] ibidem, s. 273-304.5 J. Durka, Działalność Wydziału Nauki i Oświaty (Nauki, Oświaty i Kultury) KW PZPR w Częstochowie w latach 1975‑1990 w świetle planów pracy i sprawozdań, [w:] ibidem, s. 211-272.6 P. Pleskot, Trudna sztuka kierowania nauką. Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR a Polska Akademia Nauk (1949‑1989), [w:] ibidem, s. 181-200; A. Bądkowski, KW PZPR w Poznaniu wobec szkolnictwa wyższego i środowiska naukowego w latach 1948‑1990, [w:] ibidem, s. 201-210.7 P. Rybarczyk, Struktura organizacyjna i zarys działalności KZ PZPR przy Komendzie Wojewódzkiej MO w Bydgoszczy w pierwszym roku stanu wojennego (grudzień 1981 – grudzień 1982), [w:] ibidem, s. 305-322; A. Kazański, Gdańska PZPR wobec strajków na Wybrzeżu Gdańskim w maju i sierpniu 1988 roku, [w:] ibi-dem, s. 323-335.8 Z tego nurtu wypowiedzi w rozdziale „Ludzie” „wyłamują” się dwa referaty: T. Siewierski, Komuni‑ści i historycy. Polski ruch robotniczy w badaniach uczonych w PRL – wybrane aspekty, [w:] ibidem, s. 463-480; J. Ślęzak, Karykatura polityczna w okresie stalinizmu na przykładzie wybranych rysunków satyrycznych opublikowanych w „Trybunie Ludu” w latach 1949‑1955, [w:] ibidem, s. 481-503.Adam Miodowski302Szumiło zatytułowany Roman Zambrowski (1909‑1977) – kariera ‘zawodowe‑go’ komunisty. Zgodnie z przyjętą zasadą na przeciwległym biegunie ulokwać z kolei powinno się tekst, którego bohaterem został Eugeniusz Hetman – sekre‑tarz Komitetu Uczelnianego PZPR UMCS w Lublinie. Inni autorzy swoją uwa-gę skoncentrowali na postaciach szczebla pośredniego między przywołanymi powyżej skrajnościami. Piotr Brzeziński uczynił to w tekście Pierwsi sekretarze. Próba portretu zbiorowego elity partyjnej na przykładzie KW PZPR w Gdań‑sku (1948‑1990), a Paweł Róg w Studium o partyjnej elicie władzy, analizując przypadek Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Tarnobrzegu w latach 1975‑1989. Krzysztof Kołodziejczyk, dostrzegając z kolei rolę działaczy powiatowych w kształtowaniu „polityki kościelnej”, przedstawił to w swoim studium Aparat Komitetu Powiatowego PZPR w Kraśniku wobec Kościoła katolickiego w latach 1948‑1956, a Sebastian Drabik, koncentrując się z kolei na „partyjnych dołach”, w wypowiedzi Członkowie wojewódzkiej organizacji PZPR w Krakowskiem w latach 1956‑1975.Ostatni, trzeci rozdział recenzowanej publikacji, zatytułowany Dokumen‑tacja, poświęcony został partyjnemu zapleczu biurowemu (w wymiarze orga-nizacyjno-personalnym) i spuściźnie, jaką pozostawiło ono po swojej działal-ności. Tę część pracy otwiera tekst Dariusza Magiera, Czynności kancelaryjne w komitetach PPR. Przyczynek do badań nad systemami kancelaryjnymi struk‑tur partii komunistycznej w Polsce. W tej samej przestrzeni tematycznej porusza się autorka kolejnej wypowiedzi. Elżbieta Markowska relacjonuje Stan badań nad dziejami kancelarii komunistycznych struktur partyjnych w Polsce w latach 1948‑1990. Tomasz Czarnota „na warsztat badawczy” wziął z kolei Personel kancelaryjny w aparacie Komitetów Powiatowych PPR w województwie lubel‑skim w latach 1944‑1949. W innym nurcie zainteresowań (choć powiązanym merytorycznie) mieszczą się kolejne wypowiedzi zamieszczone w rozdziale trzecim. Dotyczą one partyjnych archiwów „zakładowych”, przechowywanej w nich dokumentacji i zagadnień związanych z ich opracowaniem. Agnieszka Laskowska zaproponowała ogólną refleksję na temat Problematyki archiwów partyjnych w literaturze naukowej. Rafał Galuba zainteresował się natomiast zagadnieniami prawnohistorycznymi, które podejmuje w tekście Materiały ar‑chiwalne, dokumentacja i archiwa PZPR w polskim prawie archiwalnym. Kwe-stią praktycznego funkcjonowania pezetperowskich archiwów „zakładowych” zajął się Tomasz Hajewski w swoim studium Działalność archiwum KW PZPR w Katowicach w latach 1953‑1990. Ewa Bednarczyk sformułowała z kolei Uwagi o opracowaniu akt w archiwum KW PZPR w Lublinie w latach 1948‑1990. Roz-dział trzeci zamykają informacje na temat akt popezetperowskich znajdujących się w zasobach dwóch prowincjonalnych placówek archiwalnych. Krzysztof Partia komunistyczna w Polsce. Struktury-Ludzie-Dokumentacja… 303Paszek i Przemysław Snoch zwracają naszą uwagę na Akta rejonów ewidencji partyjnej w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach, a Andrzej Wróbel czyni to samo w odniesieniu do Źródeł do dziejów PZPR w zasobie Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim.O wartości merytorycznej ocenianej publikacji świadczy przede wszystkim zawartość rzeczowa poszczególnych tekstów, które je współtworzą. Ogranicza-jąc się do lektury samego spisu treści przekonujemy się o ambitnych zamierze-niach poszczególnych autorek i autorów. Dalszy etap weryfikacji to sięgnięcie po same wypowiedzi i przyjrzenie się towarzyszącym im przypisom. Na tym poziomie rozpoznania wartości poznawczych pojedynczych tekstów przeko-nujemy się, że w ślad za ambicjami autorek i autorów poszedł też właściwy dobór materiałów źródłowych i literatury naukowej stanowiących niezbędną bazę wiedzy dla podjęcia wskazanej w poszczególnych tytułach problematyki badawczej. Finalny etap oceny to lektura każdego z zamieszczonych w recenzo-wanym tomie tekstów. Przekonujemy się w jej trakcie, że większość publikacji wnosi wiele nowych ustaleń, zarówno w zakresie his toryczno-poznawczym, jak i archiwalno-metodologicznym. W efekcie można uznać, że cele, jakie modera-torzy projektu konferencyjno-wydawniczego postawili przed jego uczestnikami zostały w dużym stopniu osiagnięte. W istocie wiemy więcej na temat struktur partyjno-organizacyjnych, w których skupiali się i działali polscy komuniści, na temat funkcjonowania poszczególnych instancji i ich komórek wewnętrz-nych, a przy tym mamy dogłębniej rozpoznany wymiar osobowy działalno-ści poszczególnych jednostek organizacyjnych, które współtworzone były nie tylko przez działaczy funkcyjnych, ale też przez „niziny” partyjne oraz pracow-ników zaplecza biurowego. Jeśli nawet powyższą ocenę uznać za subiektywną, bo wyartykułowaną przez osobę, która jest autorem jednej z zamieszczonych w ocenianym tomie wypowiedzi, to wydaje się, że rozstrzygający jest w tej mie-rze głos (i skład) zespołu recenzentów wydawniczych, wśród których znaleź-li się naukowcy tej miary co Antoni Dudek, Janusz Łosowski, Janusz Wrona i Zbigniew Zaporowski. Na koniec warto też podkreślić wzorowy poziom edytorski recenzowanej publikacji, o który zadbali wydawcy, Radzyńskie Stowarzyszenie Inicjatyw Lo-kalnych i Archiwum Państwowe w Lublinie. Za projekt okładki i skład teks-tu w zespole redakcyjnym odpowiedzialny był Przemysław Tytus Krupski, a drukiem i oprawą zajęł się zespół drukarzy siedleckich działających pod szyl-dem firmy Elpil. Na koniec drobna uwaga krytyczna odnośnie poziomu ko-rekty. Nie można jej najwyżej ocenić, skoro już w spisie treści oko czytelnika dostrzeże istotną omyłkę. Otóż, początek jednego z tekstów w rozdziale Ludzie lokowany jest na stronie 385, gdy w rzeczywistości znajdziemy go już na stro-Adam Miodowski304nie 381. Pomijając niedoskonałości natury „korektorskiej”, ocenianą publikację uznać należy bezdyskusyjnie za wartościowy wkład zarówno do dorobku pol-skiej historiografii, jak i istotne dokonanie w dziedzinie archiwistyki.

Partia komunistyczna w Polsce. Struktury‑Ludzie‑Dokumentacja, red. Dariusz Magier, Lublin‑Radzyń Podlaski 2012, ss. 656

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)