Leczyk, Marian

Studia Podlaskie

Marian Leczyk

Crossref

„Studia Podlaskie" 1989/1990-1997

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

STUDIA PODLASKIE tom VIII „Studia Podlaskie" 1989/ 1990- 1997 BIAŁYSTOK 1998 Czasopismo naukowe to instytucja, to możliwość oddziaływania na ob­licze naukowe środowiska, to potencjalna możliwość współudziału w tworze­niu określonego nurtu naukowego, a z czasem nawet odrębnej szkoły wyspe­cjalizowanej w uprawianiu wybranej dyscypliny naukowej z zastosowaniem własnych metod badawczych. Wymownym tego przykładem jest znane fran­cuskie czasopismo historyczne „Annales" . Niżej sformułowane uwagi mogą być próbą pośredniej odpowiedzi na pytanie: jak wypada na tle tak szeroko ujętych zadań czasopismo naukowe Instytutu Historii Uniwersytetu w Białymstoku? Posiadanie własnego periodyku naukowego i wydawanie go - jak dotąd przez lat dziewięć - jest dobrą legitymacją Instytutu, poświadczającą jego niemały potencjał naukowy i ambicje twórcze. Siedem numerów czasopisma wydanych od 1989 / 1990 r. plus niniejszy numer ósmy - jubileuszowy - to spora suma wiedzy, dająca pogląd na zainteresowania badawcze i na kierunki badań prowadzonych przez pracowników Instytutu. N a początek trochę statystyki. Siedem numerów „Studiów Podlaskich" objętych tą recenzją to 2430 stron druku. Poszczególne rubryki czasopisma mieszczą: 65 rozpraw, 8 rozważań metodologiczno-warsztatowych, 22 publi­kacje źródeł, 38 recenzji i 14 sprawozdań naukowych. Proporcje, obrazowane przez te liczby, są poprawne. Zdecydowana przewaga rozpraw, a więc prac dojFzałych, wspartych na obszernej z reguły podstawie źródłowej , obejmu­jących analizą wyodrębniony szerszy problem lub przyczynek do prac więk­szych i ogólniejszych, albo nawet jako próbne części monografii - nadaje „Studiom Podlaskim" trwałą wartość naukową i odpowiednią rangę pośród czasopiśmiennictwa historycznego w kraju. 304 Recenzje Druga sprawa natury ogólnej dotyczy wyspecjalizowania się „Studiów Podlaskich" w historii Podlasia i ziem przyległych, a przekraczając dzisiej­sze granice państwowe w tym regionie, także w dziejach Białorusi i Litwy. Sformułowane przez Redakcję w tomie I czasopisma założenie głosiło, że „Studia Podlaskie" będą „także ogłaszać te prace z innych - pokrewnych hi­storii - dziedzin, rejestrujące zanikający dorobek materialnej i duchowej kul­tury minionych epok, stworzony przez pokolenia mieszkańców tych ziem" . Zapowiedź ta jest z powodzeniem realizowana, co potwierdza, jak dotąd, kilkadziesiąt rozpraw, przyczynków i dokumentów dotyczących tej właśnie problematyki. „Studia Podlaskie" to jednak nie tylko historia regionalna całego pół­nocno-wschodniego obszaru Polski, części Białorusi i Litwy. Przekraczają one granice regionalizmu i sięgają ambitnie i skutecznie po tematy ogólno­polskie , a nawet ogólnoeuropejskie. Ta wielorakość geograficzna tematyki idzie w parze z dużą rozmaitością chronologiczną i wielorakością meryto­ryczną. Taki „heterogeniczny" charakter pisma jest wymuszony konieczno­ścią udostępniania jego łamów wszystkim pracownikom naukowym Insty­tutu, reprezentującym szeroki wachlarz zainteresowań badawczych , a także historykom z zewnątrz. Nie ma więc sensu zastanawiać się czy ta różnorod­ność tematyki i jej wszechstronny rozrzut jest rzeczą dobrą czy złą - po prostu tak musi być. W tym miej scu dygresja. Zwolennicy monografizowania czasopism na­ukowych kierują się wzrastającą specjalizacją w nauce, ale obserwujemy też równoległą tendencję do humanizacji nauki, podyktowaną rosnącymi potrzebami ergonomicznymi, rozumianymi tutaj jako najbardziej wszech­stronne przystosowanie jej osiągnięć i przyswajanie ich człowiekowi na wszy­stkich możliwych polach. Nie tylko więc integracja nauki, ale jej kumula­cja na wyższych szczeblach jej konsumpcji przez człowieka. W tym sen­sie można też mówić o nowej antropologii nauki. Nauka historyczna może mieć tu swój udział , mutatis mutandis, historyzując coraz to nowe przestrze­nie działalności ludzkiej i przepajając je właśnie humanizmem, albo - jak dzisiaj się zwykło mówić - wartościami humanistycznymi. Takie podej ście wyzwala, jak widać, argumenty na rzecz różnorodności tematycznej pisma naukowego. Wracając do charakterystyki „Studiów Podlaskich" , przeanalizujmy je, dokonując kolejnego przekroju ich zawartości . Tematów, które odpowiadają kryterium historii regionalnej zawiera czasopismo 38, problematyka ogólno­polska jest reprezentowana przez 1 1  prac, artykułów oraz drobnych przy­czynków metodologiczna-warsztatowych jest 8 .  Recenzje 305 Podkreślić trzeba dość obszerny dział recenzji - zamieszczono ich ogó­łem 38. Udział recenzji w poszczególnych numerach jest jednak nierówny: w pierwszym jest ich 1 1 ,  ale są dwa numery, w których dział recenzji jest ubogi (zaledwie po trzy),  a w jednym z numerów nie ma ich wcale. Publi­kowanie recenzji to bardzo istotna funkcja czasopisma naukowego. Liczba zamieszczonych recenzji wskazuje na kontakty ze środowiskiem naukowym kraju i za granicą, na stopień orientacji czasopisma w aktualnym stanie nauki - w tym przypadku historycznej ,  jest to też ważna funkcja informa­cyjna. Stąd też sądzę , że ukrywanie wszystkich publikowanych w danym numerze recenzji w spisie treści pod wspólnym tytułem Recenzje nie jest najszczęśliwsze (numery IV-VI) . I jeszcze jedna uwaga: na 38 zamieszczo­nych recenzji tylko 6 dotyczy prac obcojęzycznych, w tym trzy dotyczą ksią­żek napisanych w językach zachodnioeuropejskich, jedna książki rosyjskiej , jedna białoruskiej i jedna słowackiej . Brakuje natomiast prawie całkowicie lub całkowicie recenzji dotyczących publikacji w językach państw sąsiednich : Rosji , Białorusi i Litwy. Jest to słabość działu recenzyjnego i nie korespon­duje to z potrzebami historii regionalnej - szeroko pojętej . W krajach tych (głównie w Rosji i na Litwie) dzieje się obecnie dużo nowego i ciekawego na polu nauki historycznej , powstają prace oparte na nie publikowanych dotąd źródłach . Kolejna uwaga związana jest z charakterem zamieszczanych recenzji. Niewielki tylko procent spośród nich spełnia naczelny postulat kierowany pod adresem recenzji - to jest postulat krytycyzmu. Przeszło polowa zamie­szczanych recenzji (24) to w gruncie rzeczy omówienia i streszczenia. Tylko 6-7 recenzji spełnia wymóg krytycyzmu, reszta 7-8 jest mało krytyczna, let­nia. Może też dlatego zamieszczane recenzje nie wywołują polemik, listów do Redakcji itp. Mankament bezkrytycyzmu recenzji to nie tylko kłopot „Studiów Podlaskich" - jest to „dolegliwość" ogólniejsza, dotycząca wielu innych czasopism historycznych w kraju. Jest to wprawdzie mała pociecha dla Redakcji , ale problem jest powszechnie sygnalizowany. Przy tej okazji wyrażam pogląd , iż „Studia Podlaskie" powinny wzbo­gacić dział informacyjny, wprowadzając nową rubrykę pod tytułem Prze­gląd badań. Zawierałby on wykazy tematów badawczych podejmowanych przez inne krajowe i zagraniczne sąsiednie ośrodki uprawiające historię: uni­wersytety, wyższe szkoły pedagogiczne, samodzielne instytuty historyczne. Przyczyniłoby się to zapewne do wzmocnienia więzi naukowych Instytutu Historii Uniwersytetu w Białymstoku, jako wydawcy „Studiów Podlaskich" ,  z tymi ośrodkami. Funkcja informacyjna czasopisma naukowego jest niezwy­kle doniosła i nie ma potrzeby tego udowadniać. 306 Recenzje Redakcja nie traci natomiast z pola widzenia potrzeby udostępniania łamów czasopisma autorom obcym . W siedmiu tomach „Studiów" publiko­wało rozprawy 10 autorów z zagranicy: 3 Rosjan, 3 Francuzów, 2 Niemców, 1 Litwin i 1 Łotysz. Jest to praktyka godna uznania. „Studia Podlaskie" preferują problematykę dawniejszą (do końca XVIII w.)  - 32 publikacje ,  prawie na tym samym poziomie ilościowym pla­suje się problematyka najnowsza - to jest wiek XX - 28 publikacji , na trze­cim miejscu występuje tematyka XIX. wieczna - 10 publikacji. Trudno mipokusić się o ocenę merytoryczną zamieszczonych w „Studiach Podlaskich" rozpraw, a to ze względu na ich ogromną rozpiętość chronologiczną i obfitość problematyki regionalnej , w której nie jestem specjalistą. Poprzestanę więc na spostrzeżeniach ogólnych. Zwraca więc uwagę obszerna i wsparta na bo­gatym materiale źródłowym rozprawa Ewy Dubas-Urwanowicz - StosunekKorony do unii z Litwą w latach 1562- 1574,  praca Marka Plewczyńskiego Szlachta podlaska w wojsku polskim za ostatnich Jagiellonów, imponująca erudycją i rzetelnością podstawy źródłowej . Wiek XIX nie znajduje natomiast odbicia w „Studiach" w szczególnie cennych rozprawach. Na podkreślenie zasługuje artykuł Aleksandra Nieczu­chrina z uniwersytetu w Grodnie. Jest to napisana z dużą znajomością rzeczy rozprawa o pozytywistycznym rozumieniu historii w Rosji w drugiej połowie wieku XIX i na początku wieku XX. Z historii najnowszej zwracają uwagę dwie prace Henryka Majeckiego: Chrześcijańska demokracja w województwie białostockim w latach 1918- 1935 i Obóz sanacyjny na Białostocczyźnie w latach 1926-1 929; stanowią one udokumentowaną ilustrację życia politycznego w tym regionie Polski w la­tach międzywojennych. N a uwagę zasługuje także cenny, gruntowny wykład - esej Jerzego Holzera pt . Demokracja i dyktatura w Europie XX wieku, w którym autor poddał analizie przyczyny trzykrotnego zwycięstwa de­mokracji w Europie w latach 1918-1989/1 990 oraz przyczyny ponoszonych przez nią porażek. Wszystkie te kwestie przedstawione zostały na tle an­tagonizmów między dwoma typami dyktatury: komunistycznej i faszystow­skiej oraz na tle alternatywy: komunizm lub antykomunizm . N a podkreśle­nie zasługują osiągnięcia Michała Gnatowskiego w dziedzinie publikowania wraz z obszernymi komentarzami oryginalnych dokumentów wydobytych z archiwów białoruskich: Mińska i Grodna, a dotyczących działań władz sowieckich (w tym NKWD ) na Białostocczyźnie w latach II wojny świa­towej . Osobną pozycją, zasługującą na wyróżnienie, jest cały numer „StudiówPodlaskich" (II/ 1989) poświęcony osadnictwu żydowskiemu na Podlasiu na Recenzje 307 przestrzeni ostatnich 500 lat . Jest to szczególnie cenny dorobek Instytutu jako organizatora międzynarodowej konferencji w Białymstoku . Materiały z tej konferencji - referaty, komunikaty, glosy w dyskusji wypełniają właśnie wspomniany numer . Wreszcie w dziedzinie metodologii zwracają  uwagę oryginalne prace An­drzeja Wyczańskiego i Cezarego Kukli , eksponujące nowe (kwantytatywne) metody badań nad zagadnieniami demograficzno-historycznymi w dawnej Polsce. Arcyciekawy jest artykuł C .  Kukli, charakteryzujący nowatorstwo informatyczne utworzonego systemu rekonstrukcji najniżej w drabinie spo­łecznej ulokowanych komórek (rodzina, grupa zawodowa, społeczność lo­kalna) w dawnej Polsce. „Studia Podlaskie" pozyskały też autorkę francuską Antoinette Fauve-Chamoux do zaprezentowania podobnych badań prowa­dzonych w jej kraju. Widzę tu pewne pokrewieństwo metodologiczna-tema­tyczne z rozwijającymi się w Europie Zachodniej (zwłaszcza w Niemczech) nurtami tzw. „mikrohistorii" czy „historii codzienności" .  Lektura siedmiu tomów „Studiów Podlaskich" z a  lata 1989 / 1990 - 1997,  prowadzi do wniosku, iż  pismo stanowi forum wypowiedzi przede wszystkim dla pracowników naukowych Instytutu Historii Uniwersytetu w Białymstoku (wcześniej Filii Uniwersytetu Warszawskiego) .  Zdecydowana większość pu­blikacji (nie licząc recenzji) to prace młodszych i średnich ( adiunktów-dokto­rów) pracowników naukowych (58) . Prac profesorów i doktorów habilitowa­nych naliczyłem 20. Sądzę, że są to proporcje prawidłowe; można tu mówić o prawidłowym i harmonijnym łączeniu aktywności i dynamizmu nauko­wego pierwszej grupy z doświadczeniem warsztatu historycznego i erudycji grupy drugiej . „Studia Podlaskie" są rocznikiem. W edycji poszczególnych roczników występuje jednak pewna arytmia. Najpierw mamy tom I z datą 1990 r . ,  potem tom II, ale z datą 1989 r. (sic ! ) ,  tom III nosi datę 1 99 1  r . ,  potem następuje tom IV, ale z datą 1993 r . ,  a więc brakuje rocznika 1 992; tom V nosi datę 1995 r. (brakuje więc rocznika 1994), potem już zgodnie z rytmem rocznym idzie tom VI z 1996 r. i tom VII z 1997 r . ;  brakuje zatem dwóch tomów. Redakcja zna zapewne przyczyny tego stanu rzeczy, mimo wszystko jest to mankament , który periodyczne pismo źle znosi. Od numeru IV bardzo się poprawiła szata edytorska „Studiów Podla­skich" , estetyczna okładka, dobry papier i czcionka zapewniają  niezbędny komfort lektury.Kosztuje to zapewne w dzisiejszych warunkach ekonomicz­nych niemało, tym większa zasługa kierownictwa Instytutu Historycznego i redaktora naczelnego profesora Michała Gnatowskiego, na których barkach spoczywa ciężar wydawania czasopisma. 308 Recenzje I na zakończenie tych uwag postulat . Sądzę, że ożywienie kolegium re­dakcyjnego (powołano w marcu nowy skład) przez jego regularne posie­dzenia, przyczyniłoby się do prowadzenia konsekwentnej linii czasopisma, stymulowania (przynajmniej częściowo) jego zawartości, przestrzegania ra­cjonalnych proporcji chronologicznych i tematycznych, utrzymywania kon­taktów z innymi o podobnym profilu czasopismami w kraju. Marian Leczyk 

„Studia Podlaskie" 1989/1990- 1997

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)