Uniwersytet w Białymstoku. Wydział Historyczno-Socjologiczny1226026

Urwanowicz, Jerzy

Białostockie Teki Historyczne

Uniwersytet w Białymstoku. Wydział Historyczno-Socjologiczn

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Marian Wolski, Potoccy herbu Pilawa do początku XVII wieku. Studium genealogiczno-własnościowe, „Societas Vistulana”, Kraków 2013, ss. 438.

Jerzy Urwanowicz

null null

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

260 RecenzjeMarian Wolski, Potoccy herbu Pilawa do początku XVII wieku.Studium genealogiczno-własnościowe, „Societas Vistulana”,Kraków 2013, ss. 438.Potoccy to jeden z rodów, który wycisnął bardzo wyraźne piętno na historiiPolski1. Ale dotychczas nie miał on swego monograﬁcznego ujęcia, które przedewszystkim rozwikłałoby splot informacji bałamutnych, przekłamanych, niekiedylegendarnych na temat średniowiecznych korzeni tego domu, pokutujących podzień dzisiejszy w literaturze przedmiotu. Marian Wolski podjął się zbadaniai ustalenia genealogicznych początków rodu. Ma po temu kompetencje jako do-świadczony badacz który z powodzeniem łączy warsztat mediewisty i genealoga2.Autor wykonał sumienną kwerendę w Metryce Koronnej w Archiwum GłównymAkt Dawnych w Warszawie, jak też w księgach sądowych grodzkich i ziemskichkrakowskich, województwa ruskiego (halickie, trembowelskie, lwowskie i prze-1 Próbę rozeznania i zbilansowania tego zagadnienia stanowiła konferencja zatytułowana „Po-toccy w dziejach Rzeczpospolitej”, zorganizowana przez Instytut Historii Uniwersytetu Opolskiegow dniach 8–9 V 2014 r. Uczestniczył w niej z referatem m.in. Autor recenzowanego studium ge-nealogiczno-własnościowego.2 M.in. jest on autorem cenionej pracy: Trzeciescy herbu Strzemię. Małopolska rodzina szla-checka XIV–XVII wieku, Kraków, 2005.Recenzje 261myskie) przechowywanych w Centralnym Państwowym Historycznym Archiwumwe Lwowie oraz kamienieckich znajdujących się w Centralnym Państwowym Hi-storycznym Archiwum w Kijowie. Ten zasadniczy zrąb źródeł rękopiśmiennychzostał uzupełniony o inne rękopiśmienne miscellanea przechowywane zarównow zbiorach polskich, jak też obcych (Bazylea, Moskwa) oraz obszerny zestawźródeł drukowanych.Kwerenda przyniosła efekty, które wprawdzie nie pozwoliły na uchwycenieśredniowiecznych początków rodu. Jednakże charakter wykorzystanych źródeł,jak też zgromadzony materiał, stworzyły dobrą podstawę do przygotowania pracyprezentującej powiązania genealogiczne jak też przekształcenia majątkowe Potoc-kich. Stąd podtytuł pracy: Studium genealogiczno-własnościowe jest trafny, gdyżdobrze odzwierciedla zawartość książki. Przekonująco i starannie uzasadnionawydaje się być hipoteza Autora, iż Potoccy wywodzili się od Pampickich z Pam-pic (Pępic) z powiatu chęcińskiego (s. 80–81), zaś protoplastą domu Potockichbył Jakub, podkomorzy halicki (1488–1571/74). Przeniósł się on z Małopolskina Ruś Czerwoną, konkretnie do ziemi halickiej.Zasadniczy trzon książki tworzy dziesięć rozdziałów poświęconych dziesię-ciu (spośród dwunastu) męskim przedstawicielom rodu w ciągu trzech poko-leń, od protoplasty Jakuba poczynając. Dwaj spośród Potockich: Jan i Mikołaj,synowie Stanisława podkomorzyca lwowskiego, zostali przedstawieni wspólniez ojcem w jednym rozdziale. Jest to zabieg podyktowany rolą i pozycją tychczłonków rodu na tle innych jego przedstawicieli. Ale zarazem w owych roz-działach znalazła się też „wartość dodatkowa”, której tytuł książki nie ujawnia:Marian Wolski przedstawił w nich bowiem działalność publiczną i aktywnośćkulturową każdego z prezentowanych przedstawicieli rodu. Tak więc każdy z tychrozdziałów to biograﬁa konkretnego Potockiego, prezentująca jego życie, sytu-ację majątkową, wreszcie działalność w ujęciu problemowo-chronologicznym.Autor umiejętnie łączy analizę z próbami uogólnień. To między innymidlatego ustalenia syntetyzujące oparte na badaniach szczegółowych są przeko-nywające. Między innymi Autor skonstatował, że pozyskiwanie królewszczyzni umiejętne ich sytuowanie w pobliżu dóbr rodowych stało się jedną z dźwigniawansu materialnego Potockich, zaś awans senatorski w trzech pokoleniach –rezultatem harmonijnej współpracy w rodzinie, braku sporów oraz występowa-nia przejawów solidarności i poparcia. Rozwój własności był możliwy dziękiciągłości funkcjonowania majątków, bez przerw na gospodarowanie nimi przezwdowy czy opiekunów, co przecież zdarzało się nierzadko w przypadku innychrodów (s. 341).Innym ważnym aspektem wpływającym na stan majątkowy była „politykamatrymonialna” Potockich. Starali się oni wybierać na małżonki osoby wywo-dzące się przede wszystkim spośród jedynych spadkobierczyń majątków, bądździedziczek dóbr zadłużonych. Stwarzało to bowiem szansę na przejęcie tychdóbr na własność. Majątki starali się pozyskiwać na szlakach handlowych bądź262 Recenzjew pobliżu nich, gdyż stwarzało to możliwość utrzymywania kontroli nad han-dlem (s. 351).Precyzyjne ustalenia Autora udało mi się wzbogacić o kilka nieznanych muszczegółów odnoszących się do braci Jana i Jakuba Potockich podczas oblężeniaSmoleńska. W zasobie Svenska Riksarkivet w Sztokholmie, dział Extranea IXPolen, zachowała się oryginalna korespondencja ks. Jakuba Zadzika (mikroﬁlmyz tego zbioru znajdują się w AGAD w Warszawie). Jako sekretarz kancelariikoronnej, był on obecny w obozie wojsk Zygmunta III. Z racji pełnionej funkcjiprzechodziły przez jego ręce wszelkie dokumenty, także nominacje na urzędyi nadania dóbr królewskich wystawiane przez kancelarię funkcjonującą w obo-zie u boku króla. O podjętych decyzjach informował on skrupulatnie i z dużączęstotliwością przede wszystkim kanclerza wielkiego koronnego i biskupa ku-jawskiego Wawrzyńca Gembickiego, nieobecnego pod Smoleńskiem3.I tak, rozstrzygając kontrowersje dotyczące daty śmierci Jana Potockiego wo-jewody bracławskiego, Marian Wolski przyjął, że nastąpiła ona 29 IV 1611 roku(s. 186–187). Tymczasem zmarł on 10 dni wcześniej. Jakub Zadzik poinformo-wał Wawrzyńca Gembickiego, że zaledwie kilka dni po opuszczeniu obozu wojskkrólewskich przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego, „my tu pod Smoleńskiembez wodzów [zostaliśmy]; umarł p. wojew. bracławski w przeszły wtorek [19 IV]in aurora w dawnej złej swojej wierze”. Jak widać, przy okazji sekretarz kance-larii koronnej nie omieszkał wytknąć zmarłemu kalwińskiego wyznania4.Marian Wolski datuje nominację na kasztelanię kamieniecką dla Jakuba Po-tockiego na drugą połowę 1610 r. (s. 242). Otóż nastąpiła ona później. JakubZadzik w liście datowanym 12 III 1611 r. napisał, że „kasztelania kamienieckajmp. staroście białokamieńskiemu [została] dana”5. Z kontekstu wypowiedzi wy-nika, że nominacja miała miejsce w dniu napisania tego listu.Korespondencja Zadzika pozwoliła też doprecyzować datę awansu JakubaPotockiego na województwo bracławskie oraz starostwo kamienieckie, które wa-kowały po śmierci jego brata Jana. Autor uważa, że stało się to 29 lub 30 VI1611 r., podczas uroczystego bankietu urządzonego na niedawno zdobytymzamku smoleńskim (s. 243–244). Dyplomy nadań przygotowane były zapewnejuż 25 czerwca. Tego dnia pisał bowiem Zadzik do Gembickiego, że „jutro[26 VI] JKM na zamku [smoleńskim], odprawiwszy tamże nabożeństwo, żoł-3 Informacje zaczerpnięte z listów J Zadzika przedstawiłem obszerniej w referacie: Jan i Ja-kub Potoccy w działaniach przeciwko Moskwie 1609–1611. Glosa do zagadnienia, wygłoszonympodczas wspomnianej konferencji w Opolu.4 J. Zadzik do W Gembickiego, z obozu pod Smoleńskiem, 18 i 23 IV 1611 r., SR Sztokholm,E. IX Polen, nr 105.5 Tenże do tegoż, z obozu pod Smoleńskiem, 12 III 1611 r., tamże, nr 105. Data nominacjisenatorskiej Jakuba Potockiego nie jest znana również wydawcom spisów urzędników podolskich:K. Przyboś, Urzędnicy województwa podolskiego XV–XVIII wieku. Spisy, Kraków 1994, nr 200;Urzędnicy podolscy XIV–XVIII wieku. Spisy, oprac. E. Janas [et al.], Kórnik 1998, nr 206.Recenzje 263nierstwo wszystko bankietować ma, tamże przywilej nominacyjny p. kamieniec-kiemu na województwo bracławskie i starostwo kamienieckie dawać będą”. Byłoto spowodowane uznaniem zasług przy zdobywaniu Smoleńska – pisał dalej Za-dzik – jak też zachętą do pozostania w twierdzy jako komendant garnizonu.Na co zresztą Jakub Potocki wyrażał zgodę6.Przedstawiając nieudaną, zakończoną klęską wyprawę Stefana Potockiegodo Mołdawii (s. 275–278), Marian Wolski nie miał możliwości zapoznania sięz ostatnimi ustaleniami Zbigniewa Chmiela na ten temat, bowiem jego obszernyartykuł ukazał się drukiem w 2014 roku7. Sygnalizuję w tym miejscu tę pu-blikację po to, aby czytelnik studium poświęconego Potockim, zainteresowanyproblematyką związaną z dramatyczną ekspedycją Stefana, wiedział o istnieniuopracowania Z. Chmiela opisującego tę sprawę.Wreszcie – pro domo sua, w związku z moimi zainteresowaniami Żółkiew-skimi h. Lubicz – chciałbym się odnieść do interesującego passusu związa-nego z kolejnym małżeństwem Stanisława Żółkiewskiego wojewody ruskiego(ojciec hetmana, zm. w 1588 roku). Autor podaje (s. 228), że Jakub Potockiw 1592 r. ożenił się z Jadwigą Prusinowską, córką Gabriela i Katarzyny Łasz-czówny, 1-o v. Stanisławowej Żółkiewskiej, 2-o v. Franciszkowej Żórawińskiej.Tak więc Katarzyna z Łaszczów miałaby być czwartą już małżonką StanisławaŻółkiewskiego (historiograﬁa dotąd przypisywała mu trzy żony). Wedle moichustaleń był on dwukrotnie żonaty: pierwsza, Zoﬁa z Lipskich, zmarła prawdopo-dobnie w 2. poł. 1580 r.; drugą była Elżbieta z Fredrów (przez niektórych histo-ryków wywodzona błędnie z Drohojowskich), 1-o v. Stanisławowa Herburtowa,2-o v. Hieronimowa Krzeczowska, która przeżyła Żółkiewskiego o ok. dwa lata.Nie ma tu, jak widać, miejsca na mariaż z Katarzyną Łaszczówną8. Dlatego teżstarszy z synów Stanisława Żółkiewskiego z pierwszego małżeństwa, Mikołajpodkomorzy lwowski, nie mógł być – jak chce Marian Wolski – „przyrodnimbratem” Jadwigi z Prusinowskich Potockiej.Drobne, przytoczone powyżej uzupełnienia, jak też polemika dotycząca rze-komego mariażu Stanisława Żółkiewskiego (który został poruszony mimocho-dem, marginalnie), w niczym nie podważają zalet tej ważnej książki. Gruntownaod strony merytorycznej, napisana dobrym, klarownym językiem, wzbogaconazostała nadto tablicą genealogiczną oraz zestawem dziesięciu map. Wśród nich6 J. Zadzik do W. Gembickiego, ze Smoleńska, 25 VI 1611 r., SR Sztokholm, E. IX Polen,nr 105. Wydawcy spisów urzędników podolskich podali za A. Lipskim (Potocki Jakub [w:] PolskiSłownik Biograﬁczny, t. XXVII, s. 20), że nominacja na starostwo kamienieckie nastąpiła 13 VI.Tymczasem Zadzik, który z reguły skrupulatnie odnotowywał w listach do Gembickiego wszelkieawanse i nadania, w liście pisanym 18 czerwca milczy na temat nominacji Jakuba Potockiego.7 Z. Chmiel, Wyprawa Stefana Potockiego do Mołdawii w 1612 roku, „Studia Historyczno--Wojskowe”, Siedlce 2014, t. IV, s. 79–111.8 Nie mogła też być Katarzyna żoną Stanisława, sędziego chełmskiego i podkomorzego beł-skiego, ojca wojewody ruskiego, gdyż zmarł on w 1525 r.264 Recenzjena szczególną uwagę zasługują przedstawienia kartograﬁczne obrazujące sytu-ację majątkową ośmiu przedstawicieli rodu Potockich. Pozwala to na lepszezrozumienie i uchwycenie dynamiki w rozwoju i zmianach stanu posiadaniatego domu. Książka jest też efektowna od strony edytorskiej, opatrzona staranniedobranym materiałem ilustracyjnym. Praca Mariana Wolskiego stanowi dogodnypunkt wyjścia do badań nad Potockimi i ich rolą odgrywaną w następnych stule-ciach. W moim przekonaniu Autor jest dobrze przygotowany do kontynuowaniatakiej pracy.Jerzy UrwanowiczWydział Historyczno-SocjologicznyUniwersytet w Białymstoku

Marian Wolski, Potoccy herbu Pilawa do początku XVII wieku. Studium genealogiczno-własnościowe, „Societas Vistulana”, Kraków 2013, ss. 438.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Marian Wolski, Potoccy herbu Pilawa do początku XVII wieku. Studium genealogiczno-własnościowe, „Societas Vistulana”, Kraków 2013, ss. 438.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w