Czerenkiewicz, Michał

Polish

Jagiellonian Univeristy Repository

UNIWERSYTET  ZIELONOGÓRSKI   IN GREMIUM 13/2019Studia nad Historią, Kulturą i Polityką DOI 10 .34768/ig .vi13 .332 ISSN 1899-2722 s . 285-288J. Partyka, Historyczny księgozbiór kamedułów eremitów z krakowskich Bielan. Spojrzenie na kulturę materialno-duchową  polskich kamedułów. Kraków: Tyniec Wydawnictwo Benedyktynów, 2017. 239, [1] s. ISBN 978-83-7354-698-1*Do miejsc szczególnych, jakie w siedemnastym stuleciu pojawiły się w krajobrazie Rzeczypospolitej, należą eremy oraz kościoły kamedulskie, spośród których najbardziej znanymi są ośrodki zlokalizowane na obszarach nazwanych z biegiem lat Bielanami, w czasie swego powstania leżące jeszcze poza granicami Krakowa i Warszawy . Nie są to jedyne pustelnie eremickie wywodzące się z tradycji św . Benedykta, podjętej przez św . Romualda i działające wedle reguły bł . Pawła Giustinianiego (1476-1528) . Ten właśnie Włoch dał początek nowej gałęzi zakonu kamedulskiego, znanej dzisiaj jako Zgromadzenie Pustelników Kamedułów Góry Koronnej; epoka Wazów przyniosła jeszcze na ziemiach polskich rozwój ośrodków w Rytwianach, Wigrach i Bieniszewie . Wszystkie one wpisują się w panoramę życia religijnego jako centra wymiany mię-dzykulturowej, co może zaskakiwać, jeżeli weźmie się pod uwagę rygoryzm życia eremickiego, łączącego modlitwę z pracą fizyczną i pozostawiającego niewiele czasu na ściśle intelektualne otium . Na gruncie polskim eremy stanowiły początkowo jedne ze skupisk przenikania w pierwszym rzędzie wpływów włoskich do całego wielonur-towego obiegu kultury dawnej Rzeczypospolitej . O tym, że erem kamedulski był także przestrzenią, w której przywiązywano wagę do wytworów ludzkiej myśli, przekonuje nas jedna z najnowszych książek Jacka Partyki z Biblioteki Jagiellońskiej, poświęcona księgozbiorowi historycznemu kamedułów ze Srebrnej Góry (Mons Argentinus, Mons Argenteus) na krakowskich Bielanach . Publikacja stanowi uwieńczenie niemal dziesięcioletniej, żmudnej, skomplikowanej i odpo-wiedzialnej pracy jej Autora, współtworzącego zespół specjalistów zajmujących się opracowaniem merytorycznym oraz konserwacją starych druków prowadził działania mające na celu ochronę, identyfikację, opis formalny i przedmiotowy oraz uprzy-stępnienie szerokiemu gronu odbiorców części cennego księgozbioru, obejmującej stare druki, znajdującego się stopniowo od 2007 r . jako depozyt fizycznie na terenie * Tekst powstał w trakcie realizacji projektu „Kultura wczesnonowożytnej książki w kontekście produkcji wydawniczej oficyny Schedlów”, finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki, nr 2016/20/S/HS2/00078 .286 RecenzjeBiblioteki Jagiellońskiej (BJ) . Spośród łącznej liczby bez mała 11 tysięcy woluminów obejmujących zarówno druki wydane po roku 1800, jak i stare druki, w sumie ponad 14 tysięcy jednostek bibliograficznych, blisko 10 tysięcy jednostek to stare druki . Autor z założenia skoncentrował swoje prace przede wszystkim na inkunabułach i starych drukach, tak więc rękopisy i druki nowe znalazły się poza zasięgiem jego głównych zainteresowań w przedstawionej publikacji .Książka Jacka Partyki wpisuje się w badania z zakresu bibliologii historycznej, dziejów monastycyzmu i historii . Ustalenia wszystkich tych dyscyplin znajdują w tym miejscu swoje zastosowanie w kategorii badawczej, jaką jest kultura książki (zob . np . studia Krzysztofa Migonia) . Omawiana monografia wychodzi w swoim założeniu od książki jako obiektu materialnego, którego forma zewnętrzna, proweniencja oraz dzieje stają się punktem wyjścia do poznania umysłowości jego użytkowników . Tak przyjęta perspektywa badawcza niesie za sobą konieczność wieloaspektowego ujęcia przedmiotu eksploracji, co znajduje swoje odzwierciedlenie w recenzowanej książce .Praca dzieli się na osiem zasadniczych rozdziałów o różnej objętości, uzupełnionych o wstęp, uwagi końcowe, wykazy cimeliów, dzieł zaginionych i tych, które z racji zdefektowania egzemplarzy nie znalazły się w komputerowym katalogu BJ, ponadto bibliografię oraz indeksy . Całość uzupełniają fotografie, w tym pomieszczeń dawnej biblioteki klasztornej na krakowskich Bielanach, zaginionego inwentarza klasztornego, wreszcie kart wybranych starych druków . We Wprowadzeniu Autor m .in . przedstawia literaturę przedmiotową poświęconą kamedułom, obejmującą przede wszystkim druki nowe, jakkolwiek w tym miejscu znajdują się odwołania także do literatury XVII-wiecznej . Literatura podmiotowa zostaje przedstawiona w rozdziale Książka i biblioteka w prawodawstwie kamedułów św. Romualda i pustelników bł. Pawła . Ta część pracy ukazuje historyczny rozwój zakonu kamedulskiego, także na ziemiach polskich, wraz z podkreśleniem roli, jaką w jego reformie odegrał wybitny, choć do niedawna nieco zapomniany, pochodzący z Wenecji humanista Paweł Giustiniani . Na marginesie warto odnotować, że twórczość tego włoskiego autora, znawcy literatury klasycznej i reguł retoryki, zostaje polskiemu czytelnikowi uprzystępniona, po wydanej już wcześniej biografii oraz omówieniu jego poglądów1, dzięki ukazującym się sukcesywnie tłuma-czeniom Jacka Partyki . Fakt ten potwierdza bardzo dobrą u Autora przedstawianej książki znajomość zagadnień dotyczących kamedułów . Autor dokonuje uściśleń doty-czących liczebności książek w wybranych księgozbiorach prywatnych, jakie złożyły się na kamedulski zbiór przechowywany obecnie w Jagiellonce . W rozdziale Z Bielan do Biblioteki Jagiellońskiej. Zabezpieczenie księgozbioru ze Srebrnej Góry Autor zaznacza, że 1 J . Leclercq, Humanista-eremita. Błogosławiony Paweł Giustiniani (1476-1528), przeł . E . Buszewicz, Tyniec Wydawnictwo Benedyktynów, Kraków 2014; zob . także: idem, Sam na sam z Bogiem. Życie pu-stelnicze na podstawie doktryny błogosławionego Pawła Giustinianiego, przedm . M . Louis Merton, przeł . E . Buszewicz, Tyniec Wydawnictwo Benedyktynów, Kraków 2014 .287Recenzjejakkolwiek rabowanie księgozbioru na przełomie stuleci XX i XXI nie było zasadniczym powodem przeniesienia księgozbioru, to jednak je przyspieszyło . Jacek Partyka słusznie zwraca także uwagę na jeden z aspektów działalności XIX-wiecznych „miłośników książek”, których poczynania niejednokrotnie w odniesieniu do eksplorowania przez nich dawnych bibliotek klasztornych nazwać można rabieżą . Księgozbiór przenoszony sukcesywnie z Bielan został poddany szeregowi działań: konserwatorskich, inwentary-zacyjnych oraz opracowany merytorycznie, czego dowodem są opisy bibliograficzne w katalogu komputerowym Biblioteki Jagiellońskiej, rejestrujące nierzadko unikatowe, nieznane skądinąd wydania . Kolejne cztery rozdziały przynoszą przegląd zbiorów wedle kryterium rzeczowo--chronologicznego; omawiane są kolejno inkunabuły oraz druki wieków XVI, XVII i XVIII . Przygotowane statystki i zestawienia w odniesieniu do druków XVI-XVIII w . stanowią duży walor publikacji, unaoczniający kierunki intelektualnych poszukiwań mnichów oraz pośrednio wskazujące na strukturę etniczną bielańskiej społeczności w poszczególnych wiekach .  Zbiór inkunabułów liczy obecnie 73 egzemplarze dzieł, obejmujące 66 edycji . Został on uszczuplony wskutek kradzieży wybranych jednostek, a jego zmniejszającą się liczebność dokumentują także wcześniejsze prace rejestracyjne . XVI-wieczne druki obejmują 2307 egzemplarzy, mieszczących 2144 tytułów dzieł, z których niemal trzecia część to wydania pochodzące z terenu Italii . Tuż za nimi plasują się druki z krajów niemieckich oraz z Francji . Wysoka pozycja Włoch uwidacznia się także w przygotowanym przez Autora zestawieniu językowego rozwarstwienia książek ze zbioru: druki w języku włoskim są tuż za książkami wydanymi po łacinie, przy czym tych ostatnich w liczbie 1561 tytułów jest sześć razy więcej od druków w języku włoskim . Szesnastowieczne druki napisane po polsku obejmują jedynie 3 tytuły . Druki łacińskie i włoskie dominują pod względem liczby także wśród publikacji XVII w .: stanowią one odpowiednio 3438 oraz 551 tytułów . W tej grupie następuje już wzrost procentowy publikacji w języku rodzimym do jakkolwiek obiektywnie niewielkiej liczby 184 tytułów, spośród których najliczniej reprezentowane są teksty panegiryczne . Język łaciński przeważa także w liczącej łącznie 1430 dzieł grupie druków wie-ku XVIII . Po łacinie napisanych zostało blisko 48 procent ogólnej liczby spośród tej grupy dzieł . Warto ponadto zauważyć, że wzrasta również udział druków w języku polskim – jest ich już 241, zaraz za najliczebniejszą grupą niemiecką . Biorąc natomiast pod uwagę kraj wydania, ponad połowa książek ukazała się w Polsce, z czego zdecy-dowanie najwięcej w Krakowie .Kolejny rozdział omawia zagadnienia z zakresu badań proweniencyjnych oraz tegumentologii: Darczyńcy, grupy proweniencyjne, oprawy . Bardziej szczegółowo przed-288 Recenzjestawione zostały grupy książek przekazanych przez fundatora eremu na Srebrnej Górze, Mikołaja Wolskiego (1553-1630), podróżnika Pawła Maurycego Henika (ca 1550-1623) oraz kanonika Jana Chryzostoma Bodzentę (zm . 1678) . Dla osoby zainteresowanej literaturą wieków dawnych szczególnie pasjonujący może okazać się Wykaz dzieł uni-katowych i rzadkich, w którym odnotowywane są nierejestrowane dotychczas edycje druków krakowskich . Księgozbiór kamedulski zawiera także wydania zachowane w bardzo niewielkiej liczbie egzemplarzy, np . jedyny na terenie Polski egzemplarz weneckiej edycji Horae secundum usum Romanum, wyszły spod pras drukarskich Alda Manucjusza w 1497 r .  Recenzowana praca jest nie tylko przeglądem i przedstawieniem przede wszyst-kim starodrucznej części księgozbioru kamedulskiego; ma także walory rejestracyjne wybranych dzieł literatury XV-XVIII w ., chociaż autor odnotowuje także utwory z XIX stulecia . Można zastanawiać się, czy dla czytelnika bardziej funkcjonalne nie byłoby przywoływanie tytułów inkunabułów i starych druków zgodnie z zasadami transkrypcji, zamiast postaci odzwierciedlającej pisownię na karcie tytułowej zgodnie z zaleceniami przyjętymi dla bibliotecznego formatu MARC 21 . Z całą pewnością książka Jacka Partyki stanowi uzupełnienie dotychczasowej wie-dzy na temat działającej na ziemiach Rzeczypospolitej kongregacji kamedulskiej . Jest zarazem mniej lub bardziej szczegółowym przedstawieniem przez specjalistę od oma-wianego zagadnienia księgozbioru należącego do zakonników ze Srebrnej Góry, niegdyś oddalonej od Krakowa, dziś leżącej na jego terenie . Trudno by oddzielić charyzmat zakonu, zakorzeniony w duchowości benedyktyńskiej, od praktycznego profilu jego aktywności; tymczasem kamedulski erem na Bielanach jako z rozmysłem zaprojekto-wane „święte pustkowie”2 był także swego rodzaju centrum kulturalnym, w minionych wiekach co prawda o ograniczonym tego rodzaju oddziaływaniu, dziś o wiele większym dzięki uprzystępnieniu jego księgozbioru badaczom z kraju i zagranicy .Michał CzerenkiewiczORCID 0000-0003-2219-62622 L . Patteta, Eremi e „Santi Deserti”. Novità tipologiche nel XVI-XVII secolo, „Arte Lombarda” 1993, no . 105/107 (2-4), s . 206-211 .

J. Partyka, Historyczny księgozbiór kamedułów eremitów z krakowskich Bielan. Spojrzenie na kulturę materialno-duchową polskich kamedułów. Kraków: Tyniec Wydawnictwo
Benedyktynów, 2017. 239, [1] s. ISBN 978-83-7354-698-1

https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/152302/czarenkiewicz_historyczny_ksiegozbior_kamedu%c5%82ow_eremitow_z_krakowskich_bielan_2019.pdf?sequence=1&isAllowed=y

J. Partyka, Historyczny księgozbiór kamedułów eremitów z krakowskich Bielan. Spojrzenie na kulturę materialno-duchową polskich kamedułów. Kraków: Tyniec Wydawnictwo Benedyktynów, 2017. 239, [1] s. ISBN 978-83-7354-698-1

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository