Trzcieniecka-Schneider, Irena

Polish

Jagiellonian Univeristy Repository

Irena Trzcieniecka-SchneiderO PEWNYCH ANOMALIACH LOGICZNYCH W CODZIENNEJKOMUNIKACJI JĘZYKOWEJW ogromnej większości podręczników logiki można znaleźć ostrzeżenia przed sto- >waniem tego typu wypowiedzi, o jakich będzie mowa poniżej. Są one uważane za iwnie niepoprawne, jak na przykład wyrażenia wewnętrznie sprzeczne lub uznawanie wyrażeń wzajemnie sprzecznych, bądź za prowadzące do błędów, jak wieloznaczność semantyczna lub strukturalna czy błędne koła. Niewielu autorów podręczników za­ważyło, że aspekt opisowy języka, którego z reguły dotyczą owe podręczniki, różni się wyraźnie w tym względzie od aspektu komunikacyjnego. Tymczasem najbardziej nany paradoks wszech czasów - paradoks kłamcy - dotyczy właśnie aspektu komuni- acyjnego języka. Epimenides Kreteńczyk mówi, że wszyscy Kreteńczycy kłamią. To, o zaskakuje, kiedy rozważamy paradoks kłamcy, to nie fakt, że prowadzi on do kolej- lych zdań wzajemnie sprzecznych. Zaskakująca jest „typowość”, „zwyczajność” tego :dania. Na pierwszy rzut oka nie kryją się tu żadne pułapki i gotowi bylibyśmy przy­siąc (co wcale nie musi być złudzeniem), że słyszeliśmy podobne zdania setki razy, •ozumieliśmy je i w wyniku ich wypowiadania nie wydarzyło się nic złego. Wyda­jać by się mogło, że aspekt opisowy języka jest znacznie bardziej wrażliwy na anty- lomie niż aspekt komunikacyjny. W rozmowie paradoksalność często łagodnieje staje się mniej wyraźna, mniej uderzająca. Co więcej, owe wyrażenia, niepoprawne .v aspekcie opisowym, często odgrywają ważną rolę w komunikacji, bądź dostarcza- ąc dodatkowych informacji, bądź też pełniąc ważne funkcje retoryczne. Nawet wte­dy, gdy wydaje się, że mamy do czynienia ze zwykłym błędem językowym, warto jadać strukturę i genezę tego błędu. Wiele obecnie stosowanych haseł reklamowych zaczynało swoją karierę jako zwykłe błędy i przejęzyczenia. Podczas jednego ze »potkań poświęconego paradoksowi kłamcy Alfred Gawroński powiedział, że jeśli ludzie wypowiadają pewne zdania paradoksalne i nie traktują ich jako wyrażenia bezsensowne, to znaczy, że warto je badać. Zastanowimy się zatem, z jakich powo­dów powstają pewne paradoksy językowe, jak ludzie rozumieją takie wypowiedzi i, wreszcie, w jakim celu są one stosowane.Niestety, jednym z najczęstszych powodów powstawania wyrażeń wewnętrznie sprzecznych jest zwykłe niechlujstwo językowe. W Internecie można znaleźć całe zbiory zabawnych w swej paradoksalności wypowiedzi (jak na przykład: „I znowu niecelne trafienie!”), których autorami w przeważającej części są komentatorzy spor­towi. Z reguły, tak jak w cytowanym przykładzie, konieczność bardzo szybkiego wy­powiadania zdań nie pozwala zastanowić się nad sensem użytych słów. Zamiast wła­ściwego, często wypowiadany jest wyraz bliskoznaczny. Zjawisko to nosi nazwę 46 Irena Trzcieniecka-Schneiderchwiejności językowej i już Ernest Nagel we wstępie do Struktury nauki pisze o nim jako o nieusuwalnej cesze języka potocznego, a zarazem jako o jednym z najczęstszych źródeł nieporozumień. Jak się wydaje, każdy z nas chociaż raz w życiu wypowiedział zdanie, które traktowane literalnie jest zdaniem wewnętrznie sprzecznym. Autorka tego tekstu powiększyła dorobek ludzkości w tym względzie, wypowiadając kwestię: „Już musimy zacząć powoli się spieszyć”. Człowiek, który mówi: „Dzisiaj nie ma żadnych ludzi uczciwych”, nie jest świadomy faktu, że dużym kwantyfikatorem obejmuje także siebie samego. Podobny charakter mają stwierdzenia: „Zanim cokolwiek zrobię, muszę napić się kawy”, „Ja oczywiście teraz nie mówię serio”, „Nie wykonuj tego rozkazu!”. Szczególnie dużo przyjemności sprawiła mi ulotka naklejona na szklanych osłonach wszystkich przystanków tramwajowych w Krakowie, zwierająca treść następującą: „Naklejanie ulotek, plakatów zabronione pod karą z art. 63 A Kodeksu Wykroczeń Dz.U. nr 44/83 poz. 203”. Chociaż różnią się strukturą, wszystkie powyższe przykłady mają jedną cechę wspólną - ich wewnętrzna sprzeczność jest usuwalna przy pewnych dodatkowych założeniach.Zdanie pierwsze jest po prostu amfibolią - wyrażeniem wieloznacznym struktu­ralnie. Wystarczy przestawić kolejność słów tak, aby „powoli” odnosiło się do „za­cząć”, a nie do „spieszyć”, zgodnie z intencją mówiącego. Pozostałe przykłady są podobne do siebie. Każdy uwzględnia istnienie szczególnego przypadku, którego dana wypowiedź nie obejmuje. Picie kawy nie jest zaliczane do „robienia czegoś”, słowo „teraz” nie dotyczy wypowiedzi, w której zostało użyte, trzecie zdanie zostało wyrwane z kontekstu - „tego” nie musi znaczyć „tego, który w tej chwili wypowia­dam”, a treść ulotki nie dotyczy tej ulotki, która tę treść zawiera. Fakt, że pewne wypowiedzi (także i wypowiedź: „Wszyscy Kreteńczycy kłamią”) tylko z pozoru są wewnętrznie sprzeczne, znany był już Albertowi Wielkiemu. To właśnie Albert Wielki nadał antynomiom nazwę „insolubilia” („nierozwiązywalne”), pod którą były znane w średniowieczu. Scharakteryzowany wyżej problem można też opisać z po­mocą bardziej formalnych środków.Niech X, A i B będą zbiorami, takimi, że X=AuB, A^0 (B niekoniecznie). Wów­czas istnieje predykat jednoargumentowy (własność) P, taki żeVaeA P(a) a VaeB ~P(a)3xeX: (P(x)->~P(x)) a (~P(x)->P(x))Można zauważyć, że w podobnych wypadkach działa maksyma zachowania sensow­ności wypowiedzi o podobnym charakterze jak maksymy Grice’a. Nakazuje ona wy­kluczenie przypadku, który mógłby spowodować powstanie sprzeczności. Inaczej mó­wiąc, zamiast zbioru X należy ograniczyć zakres wypowiedzi do zbioru X\{x}.Mimo że Grice swój słynny wykład wygłosił w roku 1967, a więc w XX wieku, podobny pogląd głosił w wieku XIV ockhamista Piotr d* Ailly1. Uważał on, że język psychiczny podlega ograniczeniom - nie może produkować sprzeczności, ponieważ sprzeczności nie można pojąć. Stanisław Leśniewski uważał, że na gruncie języka naturalnego takie nałożenie ograniczeń jest niemożliwe. Język naturalny zawsze będzie produkował oksymorony, zatem, aby tego uniknąć, konieczne jest wprowadzenie ści­1 Przytacza to Jan Salamucha w pracy Z dziejów nominalizmu średniowiecznego [w:] Charisteria. Roz­prawy jilozoficzne złożone w darze Wł. Tatarkiewiczowi, pod red. T. Czeżowskiego, Warszawa 1960.O pewnych anomaliach logicznych w codziennej komunikacji językowej 47słego i jednoznacznego języka naukowego2. Warto zauważyć, że zastosowanie owej maksymy zachowania sensowności likwiduje znaczną część znanych paradoksów. Aby nie istniał paradoks golibrody, należy golibrodę wykluczyć z grona swoich potencjal­nych klientów. Aby zlikwidować paradoks Grellinga, ze zbioru rozważanych wyrazów należy wykluczyć wyrazy „heterosemantyczny” i „autosemantyczny”. Co więcej, jak twierdził Quine:2 S. Leśniewski, Krytyka logicznej zasady wyłączonego środka, „Przegląd Filozoficzny” nr 14, 1913, s. 315-352.3 W.V.O. Quine, Filozofia logiki, PWN, Warszawa 1977, s. 127.„Klasyczna logika funkcji prawdziwościowych i kwantyfikacji jest wolna od paradoksów, a ponadto jest ona wzorem jasności, elegancji i sprawności. Paradoksy powstają tylko w związku z teorią mnogości i semantyką. Próbujmy więc rozwiązywać je w ramach teorii mnogości i se­mantyki, nie niszcząc tego, co jest w porządku”3.Podany powyżej przepis na likwidację paradoksów spełnia ten postulat.Oczywiście, ktoś mógłby zaoponować, że nie jest to rozwiązywanie paradoksów, ale ich niszczenie, i to środkami czysto konwencjonalnymi. Umawiamy się po prostu, że pewne obiekty wykluczamy z naszych rozważań. Nie wydaje się jednak, aby umowność podanych rozwiązań miała duży wpływ na ich uniwersalność. Co więcej, ich charakter wydaje się zgodny z poglądami samego Arystotelesa. W Hermeneutyce Arystoteles zauważa, że nie ma wyrażeń sprzecznych, dopóki nie dodamy słowa „ist­nieje”. Tak więc „kwadratowa okrągła kopuła” stanowi po prostu wyrażenie puste, ale quine’owska kwadratowa okrągła kopuła na Bazylice św. Piotra konstytuuje sprzecz­ność, ponieważ wiemy, że istnieje Bazylika św. Piotra. Równocześnie jednak owa sprzeczność znika samoistnie, w momencie gdy nazwa sprzeczna wewnętrznie traci swą ogólność. Obiekt opisywany przez nazwę „kwadratowa okrągła kopuła na Bazyli­ce św. Piotra” nie istnieje w rzeczywistości, a, jak uważał Platon, słowo tylko wtedy coś znaczy, jeśli odtwarza prawdziwą rzeczywistość. Tak więc, jeśli chcielibyśmy pozostać w zgodzie zarówno z Arystotelesem, jak i Platonem, powinniśmy stwierdzić, że de facto paradoksów nie ma. To, co uważamy za paradoksy, to jedynie wyrażenia nieznaczące bądź wykroczenia przeciw maksymie sensowności. Obrońcą paradoksów okazuje się Arystoteles, według którego słowa nie odzwierciedlają rzeczywistości, ale są symbolicznymi znakami wrażeń doznawanych w duszy, a ich znaczenie jest wyni­kiem umowy. Paradoksów nie ma zatem w rzeczywistym świecie - źródeł paradoksal­nych wypowiedzi należy szukać we własnym umyśle. Na zakończenie tych rozważań przypomnijmy wypowiedzi takich filozofów, jak Thomas Kuhn i Paul K. Feyerabend, którzy uważali, że antynomie faktycznie tworzą uczeni, żeby nawzajem zadawać sobie zagadki.W logice sprzeczność jest błędem, choć bywa wykorzystywana - np. w dowodach niewprost. W codziennej komunikacji wykorzystujemy sprzeczność, także pozorną, do zwrócenia uwagi, zainteresowania naszą wypowiedzią. Taką funkcję pełni niewątpli­wie tytuł pracy naukowej: Świat w syntezy rozłamany. Ponieważ sprzeczność budzi emocje, tekst sprzeczny, nawet pozornie, jest łatwiej zapamiętywany. Ta właściwość naszej psychiki bywa wykorzystywana w sloganach reklamowych, ale nie tylko 48 Irena Trzcieniecka-Schneiderw nich. Tymoczko i Henie4 podają przykład naklejki do umieszczenia na zderzaku samochodu: „Jeśli możesz to przeczytać - podjechałeś za blisko”. Funkcję retoryczną sprzeczności i pozornej sprzeczności wykorzystuje nawet Wittgenstein, pisząc np.: „Przedmioty mogę tylko nazywać. Znaki je reprezentują. Mogę tylko mówić o nich, wypowiedzieć ich nie mogę”5. Pozorna sprzeczność wewnętrzna tej wypowiedzi ma skłonić odbiorcę do jej głębszej analizy, podobnie jak w wypadku choćby przysłowia łacińskiego Festina lenie.4 T. Tymoczko, J. Henie, Sweet Reason. A Field Guide to Modern Logie, New York 1996, s. 46.5 L. Wittgenstein, Tractatus logico-philosophicus, 3.221, tłum. B. Wolniewicz, Warszawa 2004, s. 13-14.6 M.C. Escher, Grafiki. Wprowadzenie i komentarz artysty. Wyd. polskie TMC Art. 2001.7 Dokładniejsze informacje na ten temat znajdzie czytelnik np. [w:] M. Tokarz, Argumentacja. Perswa­zja. Manipulacja. Wykłady z teorii komunikacji, Gdańsk 2006.Sprzeczność komunikatu nie musi być całkowicie werbalna. Mistrzem samozwrot- nych komunikatów plastycznych był M.C. Escher. Sam artysta tak opisywał swój zna­ny rysunek samozwrotny „Rysujące ręce”:„Pinezki przypinają kawałek papieru do podłoża. Prawa ręka zajęta jest szkicowaniem spinki do koszuli na papierze rysunkowym. Na tym etapie praca jest nieukończona, ale nieco dalej po prawej stronie narysowano już lewą rękę wyłaniającą się z rękawa. Została tak szczegółowo przedstawiona, że wychodzi z płaskiej powierzchni i, teraz z kolei ona, szkicuje rękaw, z którego wychodzi prawa ręka, jak gdyby była żywą częścią ciała”6.Ręce rysujące siebie nawzajem to przykład niewerbalnego komunikatu samozwrot- nego, podobnie jak tzw. figury niemożliwe. Plastycy projektujący okładki książek chętnie umieszczali na nich figury niemożliwe wtedy, gdy problematyka książki była daleka od rzeczywistości materialnej. Figury te pojawiały się na książkach z zakresu matematyki, logiki, filozofii itp. Trudno jednoznacznie ocenić ten pomysł. Z jednej strony figury niemożliwe, jak każda sprzeczność, budzą zainteresowanie. Z drugiej strony jednak zdają się sugerować, że treść książki jest równie niepojmowalna jak rysunek na jej okładce. Jak się wydaje, było to najczęściej przeświadczenie owych twórców okładki, którzy, na wszelki wypadek, książki nie czytali. Znacznie trafniej wykorzystała sześcian niemożliwy na swojej ulotce reklamowej jedna ze szkół języ­kowych. Pod samozwrotnym rysunkiem napisano: „Niemożliwe? Wszystko jest moż­liwe! Będziesz mówić po angielsku”.Sprzeczność występująca, a często też wykorzystywana, w sytuacjach komunika­cyjnych niekoniecznie musi być tak jednorodna językowo jak w przykładach podanych wyżej. Niekiedy sprzeczność zachodzi między treścią werbalną wypowiedzi a tonem głosu bądź gestykulacją. Jak dowodzą wyniki badań7, w takim wypadku za bardziej reprezentatywne dla postawy nadawcy uznajemy sygnały niewerbalne. „Dziennik Pol­ski” z 7 I 2007 roku zamieścił zdjęcie ówczesnego ministra edukacji z następującym podpisem: „- Z pokorą przyjmuję orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego - powiedział wicepremier i minister edukacji Roman Giertych”. Tymczasem na zdjęciu Roman Giertych zgina palce wskazujące i środkowe obu rąk w geście, który w środowiskach młodzieżowych znaczy: „Nie mówię tego na serio”. Sprzeczność między werbalnym a pozawerbalnym składnikiem tej sytuacji komunikacyjnej powoduje u odbiorcy nie­wiarę w prawdziwość komunikatu werbalnego.O pewnych anomaliach logicznych w codziennej komunikacji językowej 49W powyższym przykładzie sprzeczność między komunikatem werbalnym i niewer­balnym ma wydźwięk komiczny. Nie jest to jedyny przykład osiągania efektu komicz­nego przez odwołanie się do sprzeczności. Już w starożytności tworzone były utwory literackie z grecka nazywane adynata (rzeczy niemożliwe), po łacinie impossibilia, zaś po polsku koszałki-opałki. Najbardziej chyba znanym polskim przykładem jest wiersz zaczynający się od słów:A gdzie to ten krzywy Jan, co chodził z toporkiem,Siekierą się opasywał, a podpierał workiem.Wisła nasza się zajęła, ryby się popiekły,Opalone szczupaki do Gdańska uciekły.Stodoła się rozhulała, zająca goniła,Izba widząc takie dziwy, oknem wyskoczyła8.8 Wg Z. Rogoszówna, Sroczka kaszkę warzyła, Lwów 1920.Efekt komiczny takich utworów wynika ze świadomego zderzenia absurdu ze zdrowym rozsądkiem.Na sprzeczność można spojrzeć także z punktu widzenia teorii informacji. Bar- -Hillel i Camap, którzy próbując stworzyć spójny system informacji semantycznej przyjęli definicję Shannona, że miarą zawartości informacyjnej komunikatu jest ilość stanów rzeczy wykluczonych przez ten komunikat, mieli kłopot z komunikatami we­wnętrznie sprzecznymi. W końcu uznali takie zdania za kontrtautologie i posłużyli się analogią. O ile tautologia była pusta informacyjnie, ponieważ nie wykluczała żadnego stanu rzeczy, o tyle zdania wewnętrznie sprzeczne wykluczały zbyt dużo. Wykluczały bowiem wszystkie stany rzeczy, włącznie z samym tym zdaniem. Dzięki tym swoim własnościom zarówno zdania o bardzo niewielkiej zawartości informacyjnej (bliskie tautologiom), jak i zdania o dużej zawartości, a zwłaszcza wartości informacyjnej peł­nią istotne funkcje retoryczne. Jeśli wygłaszając wykład, referat bądź przemówienie mamy do czynienia ze słuchaczami niechętnymi i uprzedzonymi, dobrze jest zacząć od kilku zdań o stosunkowo niewielkiej zawartości informacyjnej, ponieważ, jako iż bar­dzo niewiele stanów rzeczy stoi z nimi w sprzeczności, ze zdaniami takimi prawie każdy musi się zgodzić. Jeśli zaś zgodzi się już z pierwszymi zdaniami, będzie bardziej skłonny zgadzać się z następnymi. Z kolei jeśli słuchacze są senni i niezbyt zaintere­sowani tematem naszego wystąpienia, należy na początku uciec się do zdania kontro­wersyjnego, możliwie najbliższego sprzeczności, aby pobudzić i przykuć ich uwagę.Codzienny język potoczny nie tylko posiada więc mechanizmy chroniące przed wy­stąpieniem faktycznych sprzeczności, sprawiające, że formalna sprzeczność wypowie­dzi nie prowadzi do sprzeczności pojęciowej, ale też potrafi tę formalną sprzeczność wykorzystać bądź jako zabieg retoryczny, bądź do tworzenia implikatur.50 Irena Trzcieniecka-SchneiderBibliografiaEscher M.C., Grafiki. Wprowadzenie i komentarz artysty. Wyd polskie TMC Art. 200.Leśniewski S. (1913) Krytyka logicznej zasady wyłączonego środka, „Przegląd Filozoficzny” nr 14. Quine W.V.O. (1977) Filozofia logiki, PWN, Warszawa.Rogoszówna Z. (1920) Sroczka kaszką warzyła, Lwów.Salamucha J. Z dziejów nominalizmu średniowiecznego [w:] Charisteria. Rozprawy filozoficzne zło­żone w darze Wł. Tatarkiewiczowi, pod red. T. Czeżowskiego, Warszawa 1960.Tokarz M. (2006) Argumentacja. Perswazja. Manipulacja. Wykłady z teorii komunikacji, Gdańsk. Tymoczko T., Henie J. (1996) Sweet Reason. A Field Guide to Modern Logie, New York, s. 46. Wittgenstein L., Tractatus logico-philosophicus, tłum. B. Wolniewicz, Warszawa 2004, s. 13-14.

O pewnych anomaliach logicznych w codziennej komunikacji językowej

https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/149398/trzcieniecka-schneider_o_pewnych_anomaliach_logicznych_2008.pdf?sequence=1&isAllowed=y

O pewnych anomaliach logicznych w codziennej komunikacji językowej

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository