Kącka, Katarzyna

Torun International Studies

Polish

Repository of Nicolaus Copernicus University

Toruńskie Studia MiędzynarodoweNR 1 (4) 2011Katarzyna KąckaCAROLA S. RUDNIK, DIE ANDERE HÄLFTE DER ERINNERUNG. DIE DDR IN DER DEUTSCHEN GESCHICHTSPOLITIK NACH 1989, TRANSCRIPT VERLAG, BIELEFELD 2011, SS. 766Na niemieckim rynku wydawniczym, od wielu lat, wśród pozycji z zakresu nauk historycz-nych oraz nauk o polityce istotne miejsce zajmują publikacje dotyczące polityki historycznej. Szczególnie po zjednoczeniu obu państw niemieckich w 1990 r. zauważalna jest intensyfika-cja tzw. badań pamięciologicznych, czego pośrednim efektem jest m.in. implementacja pod-staw polityki historycznej na grunt teoretyczny. Tendencji naukowej sprzyjał także fenomen społeczny, dostrzegalny właściwie w większości państw, które doświadczyły przemian ustro-jowych pod koniec XX wieku, polegający na znacznym wzroście zainteresowania przeszło-ścią wśród poszczególnych społeczeństw. Ten naukowy trend francuski historyk, zaliczany do trzeciej generacji Szkoły Annales, Pierre Nora określił mianem „ery upamiętnienia”1. Warto podkreślić, że „moda na historię” nie zawsze wywoływała pozytywne reakcje w środowisku naukowym, określano ją także jako „obsesję przeszłości”2 lub „opętanie historią”3.W zjednoczonych Niemczech, w latach dziewięćdziesiątych XX wieku, w ramach ba-dań nad rodzimą polityką historyczną, z dużą intensywnością zajęto się przede wszystkim problematyką związaną z wydarzeniami dwudziestowiecznymi. Przyczyny tego stanu rze-czy były przynajmniej dwie: tragizm wynikający z funkcjonowania narodu w rzeczywistości następujących po sobie opresyjnych reżimów: nazizmu i komunizmu oraz bliskość czasowa tych zdarzeń. Wiązało się to także bezpośrednio z obecną niezmiennie w Niemczech – choć z różnym natężeniem – społeczną potrzebą świadomościowego przepracowania historii XX wieku. Konfrontowanie się z nią przebiegało głównie na poziomie tzw. brunatnej przeszłości, czyli doświadczeń okresu drugiej wojny światowej. Niemniej interesująca dla pamięciologów 1 Por. P. Nora, Czas pamięci, „Respublika Nowa” 2001, nr 7, s. 37–43.2 Por. H. Rousso, La Hantise du passé: Entretien avec Philippe Petit, Textuel, Paris 1998.3 Por. A. Assman, U. Frevert, Geschichtsvergessenheit – Geschichtsversessenheit: Vom Umgang mit deut-schen Vergangenheiten nach 1945, Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart 1999.DOI: h p://dx.doi.org/10.12775/TIS.2011.007K  K80okazała się również „czerwona przeszłość”, związana z historią Niemieckiej Republiki De-mokratycznej. Jej pośrednio poświęcona jest właśnie recenzowana książka kulturoznawczyni Caroli S. Rudnik Die andere Hälfte der Erinnerung. Die DDR in der deutschen Geschichtspo-litik nach 19894, która ukazała się nakładem wydawnictwa Transcript w 2011 roku.Ta blisko ośmiusetstronicowa książka o miejscu NRD i pamięci o niej w niemieckiej po-lityce historycznej po 1989 r. nie spotkała się z dużym zainteresowaniem ani w Niemczech, ani w Polsce. Ten niezrozumiały brak reakcji na publikację można wyjaśnić właściwie tylko w jeden sposób. Carola S. Rudnik nie dokonuje w niej bowiem żadnych spektakularnych naukowych odkryć, nie formułuje nowych rozwiązań teoretycznych ani nie dekonstruuje obowiązujących – zwłaszcza w rodzimej historiografii – naukowych metod „poruszania” się w obszarze badań pamięciologicznych. Jej książka to niezwykle rzetelne i kompletne kom-pendium wiedzy o polityce historycznej – ze szczególnym uwzględnieniem aspektów me-moryzacyjnych – zjednoczonych Niemiec wobec enerdowskiej przeszłości ich wschodnich landów. Autorka w układzie problemowo-chronologicznym analizuje najważniejsze procesy jakie zachodziły po połączeniu obu państw w zakresie przepracowania, zrozumienia, pogo-dzenia się i ostatecznie upamiętnienia historii NRD. Systematycznie i konsekwentnie reali-zuje postawione cele badawcze. Narracja jest szczegółowa, drobiazgowa, przesycona faktami przez co trudna w odbiorze i pozornie nieatrakcyjna. Jest to jednocześnie największa wada i największa zaleta książki. Jej lektura dostarcza bowiem, poszukującemu wiedzy na temat polityki memoryzacyjnej czytelnikowi, całościowy i spójny obraz. Carola S. Rudnik nie po-dejmuje prób oceny polityki państwa, przyjmuje postawę raczej kronikarską, skupiając się na jak najdokładniejszym przedstawieniu omawianego problemu. Trudno w tym miejscu nie docenić, przywoływanego w publikacji materiału źródłowego, który jest imponujący. Autorka przeprowadziła bowiem kwerendę nie tylko ogromnej więk-szości książek i artykułów naukowych niemieckojęzycznych, podejmujących problematykę polityki historycznej, ale i najistotniejszych pozycji ze światowej literatury, które omawiają to zagadnienie. Mimo, że książka ma charakter kulturoznawczy – autorka analizuje niemiecką politykę historyczną przez pryzmat procesów memoryzacyjnych – Carola S. Rudnik nie za-niedbuje klasycznej metody historycznej, co okazuje się sporym atutem publikacji. Kluczo-we dla oceny wartości książki są jednak badania archiwalne, przeprowadzone przez autorkę w kilkudziesięciu niemieckich archiwach państwowych, landowych, najważniejszych orga-nów politycznych oraz instytucji zajmujących się szeroko pojętym upamiętnianiem. Wśród nich znajdują się m.in.: Bundesarchiv, Archiv Antistalinistische Aktion, Parlamentsarchiv des Deutschen Bundestages, Stiftung zur Aufarbeitung der SED-Diktatur, Staatliche Archivver-waltung des MfIA der DDR oraz wiele innych.Książka podzielona jest na cztery rozbudowane rozdziały, z których każdy składa się z czte-rech obszernych podrozdziałów. Poszczególne jej części – poza pierwszą wprowadzającą – posiadają podobny układ: wstęp, rys historyczny problemu i dwa przykłady ilustracyjne, za-prezentowane w formie case study. Faktycznie każdy z rozdziałów mógłby być czytany osobno, ale ich zestawienie w publikacji nie ma charakteru czysto mechanicznego. Łącznie składają się na zwarty i kompletny obraz tematyki zawartej w tytule.4 C. S. Rudnik, Die andere Hälfte der Erinnerung. Die DDR in der deutschen Geschichtspolitik nach 1989, Transcript Verlag, Bielefeld 2011, ss. 766. Tytuł książki można przetłumaczyć na język polski następująco: Druga połowa pamięci. NRD w niemieckiej polityce historycznej po 1989 roku.C  S. R , D   H   E ... 81Rozdział pierwszy – w mojej opinii najciekawszy: Diskurse in der bundespolitischen Auf-arbeitung der SBZ 5/DDR-Vergangenheit, prezentuje szczegółową analizę parlamentarnej i po-litycznej dyskusji dotyczącej rozliczenia przeszłości NRD. Szczególnie interesująca jest nar-racja na temat działalności – specjalnie w tym celu powołanych – dwóch komisji śledczych. Pierwsza: Die Enquete-Kommission „Aufarbeitung von Geschichte und Folgen der SED-Dikta-tur in Deutschland”6, funkcjonująca w latach 1992–1994, odegrała szczególną rolę i istotnie wpłynęła na kształt niemieckiej polityki historycznej w latach dziewięćdziesiątych XX wie-ku. Druga: Die Enquete-Kommission „Uberwindung der Folgen der SED-Diktatur im Prozess der deutsche Einheit”7, obradująca w okresie 1995–1998 była kluczowa dla wypracowania mechanizmów w jak największym stopniu ograniczających wpływ socjalistycznej przeszłości na aktualne problemy zjednoczonych Niemiec. Jej rolą było także stworzenie instrumentów właściwego upamiętniania czasów NRD – co w praktyce okazało się niezwykle trudnym zadaniem. W konsekwencji działania obu komisji powołano m.in. funkcjonującą do dziś w Berlinie fundację Stiftung zur Aufarbeitung der SED-Diktatur, której głównymi celami są działalność naukowa, popularyzatorska oraz memoryzacyjna. Ciekawym wątkiem, który poruszyła Carola S. Rudnik jest wpływ jaki wywarły obie komisje na dyskusję polityczną, która toczyła się w kolejnych latach na temat miejsca pamięci o NRD w niemieckiej polityce, a ostatecznie na kształt współczesnej polityki historycznej Niemiec.Trzy kolejne rozdziały autorka poświęciła analizie konkretnych przykładów działalno-ści memoryzacyjnej państwa oraz związanych z nimi dyskusji społecznych i politycznych w trzech wybranych obszarach. Pierwszy zawarty w drugiej części książki zatytułowanej: Die Umwandlung ehemaliger Haftanstalten in Gedenkstätten jest szczególnie atrakcyjny dla osób zainteresowanych historią dawnych więzień (głównie politycznych) i ich współczesnym ob-liczem jako miejsc pamięci narodowej. Wybranymi przez autorkę przykładami ilustrującymi ten proces są enerdowskie więzienia w Berlinie: Gedenkstätte Berlin-Hohenschönhausen oraz saksońskim Budziszynie: Gedenkstätte Bautzen.Der Streit um das Erbe der Stasi: „Runde Ecke” und „Haus I” to tytuł rozdziału poświęconego drugiemu z wybranych obszarów, a mianowicie spuściźnie po działalności Stasi (Ministerium für Staatssicherheit)8. Jest to w najnowszej historii Niemiec temat szczególnie istotny i często podej-mowany. Rozliczenie tej karty przeszłości stało się tam niezwykle istotne i intensywnie dyskuto-wane. Przykładami ilustrującymi ten dyskurs są wybrane przez Carolę S. Rudnik byłe siedziby Stasi, które dziś funkcjonują jako muzea (tzw. muzea Stasi); są to lipskie Gedenkstätte Mu-seum in der „Runden Ecke” oraz berlińskie Forschungs- und Gedenkstätte Normannenstraße.W ostatnim rozdziale: Konflikte um Gedenkstätten zur deutschen Teilung: Die Berliner Mauer und Marienborn autorka podejmuje się analizy wybranych przykładów z trzeciego obszaru czyli miejscom pamięci związanym z podziałem Niemiec. Dyskusje toczące się wo-kół tej tematyki były najbardziej burzliwe i eskalowały społeczne i polityczne konflikty. Za przykład posłużyły jej Gedenkstätte „Berliner Mauer” oraz Gedenkstätte „Deutsche Teilung Marienborn” wraz z pomnikiem Grenzdenkmal Hötensleben9.5 SBZ – Sowjetische Besatzungszone, radziecka strefa okupacyjna w Niemczech.6 Komisja śledcza w niemieckim Bundestagu ds. rozrachunku z historią i skutkami dyktatury Socja-listycznej Partii Jedności w Niemczech.7 Przezwyciężenie skutków dyktatury Socjalistycznej Partii Jedności w procesie zjednoczenia Niemiec.8 Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego Niemieckiej Republiki Demokratycznej.9 Są to miejsca: muzeum i pomnik w Saksonii-Anhalt upamiętniające biegnącą między oboma pań-stwami niemieckimi granicę.K  K82Książka Caroli S. Rudnik Die andere Hälfte der Erinnerung. Die DDR in der deutschen Geschichtspolitik nach 1989 ma charakter naukowy, oparta jest o rozległe i pogłębione badania kulturoznawcze i historyczne. Nie znajdzie w niej czytelnik rozwiązań dylematów współ-czesnej niemieckiej polityki historycznej. Otrzyma za to rzetelną, przemyślaną i kompletną narrację opisującą najważniejsze zagadnienia dotyczące miejsca historii NRD i pamięci o niej w polityce współczesnych zjednoczonych Niemiec oraz strategii jej upamiętniania. Sposób prezentacji wybranych zagadnień sprawia, że niezwykle trudno jest podjąć z autorką pole-mikę. Można ewentualnie zaryzykować dyskusję z wybranymi do ilustracji poszczególnych zagadnień przykładami. Nie wpłynie to jednak w najmniejszym stopniu na ogólną ocenę książki. Dobór case study choć subiektywny, spełnia swoją rolę, przez co Carola R. Rudnik re-alizuje postawione sobie cele. Książka choć trudna w odbiorze, jest ze wszech miar godna po-lecenia wszystkim, którzy szukają wiedzy, a nie tylko często zbędnej naukowej ekwilibrystyki. 

CAROLA S. RUDNIK, DIE ANDERE HÄLFTE DER ERINNERUNG. DIE DDR IN DER DEUTSCHEN GESCHICHTSPOLITIK NACH 1989, TRANSCRIPT VERLAG, BIELEFELD 2011, SS. 766

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repository of Nicolaus Copernicus University

Crossref

Akademicka Platforma Czasopism