Cichosz, Wojciech

Teologia i Człowiek

Polish

Akademicka Platforma Czasopism

30(2015)2KwartalnikKS. wOJciecH cicHOSz*TOruńagnieszka Furmańska-Maruszak, anna Wójtewicz, Małgorzata Zamoj-ska, dobra i usługi społeczne dla najstarszego pokolenia. Szanse rozwoju w kontekście realiów społeczeństwa masowej konsumpcji, Wydawnictwo Naukowe UMk, Toruń 2014, ss. 149.DOI: http://dx.doi.org/10.12775/TiCz.2015.030Współczesny świat kultury europejskiej zmaga się z  procesem postępującego starzenia się społeczeństw. Dane Głównego Urzędu Staty-stycznego oraz prognozy Eurostatu pokazują wyraźne tendencje wzrostu udziału osób starszych (w tym w wieku powyżej 80 lat) w ogólnej popu-lacji ludności. Prognozuje się, że w 2030 roku na jednego emeryta będą przypadały dwie osoby w wieku produkcyjnym. Jednocześnie obserwuje się słabnące więzi rodzinne, z  czym z  kolei wiąże się zanikanie modelu opieki dzieci nad swoimi rodzicami i dziadkami. Z tego względu wzrasta zapotrzebowanie na profesjonalne instytucje, które byłyby w stanie zapew-nić szeroko rozumianą opiekę nad seniorami. Należy przy tym podkreślić, * Ks. prof. dr hab. Wojciech Cichosz – prezbiter archidiecezji gdańskiej. Obec-nie kierownik Katedry Pedagogiki, Katolickiej Nauki Społecznej i Prawa Kanonicznego; członek Komisji ds. Rozwoju i Strategii oraz Komisji ds. Nagród, Orderów i Odznaczeń Państwowych Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w  Toruniu; profesor zwyczajny w Wyższej Szkole Komunikacji Społecznej w Gdyni oraz Gdańskim Seminarium Duchownym; Radca ds. Formacji w  Zespole Szkół Katolickich im. Jana Pawła II w Gdyni (www.cichosz.pl).216 recenzjeże rosnące możliwości medycyny i farmacji sprawiają, że osoba starsza po-trzebuje już nie tylko opieki pielęgnacyjnej w tradycyjnym rozumieniu – jej potrzeby uległy znacznemu poszerzeniu.Właśnie tej złożonej i aktualnej problematyce zostały poświęcone ciekawe badania socjologa, ekonomisty i  politologa z  Instytutu Socjo-logii na Wydziale Humanistycznym UMK w  Toruniu – Agnieszki Fur-mańskiej-Maruszak, Anny Wójtewicz i  Małgorzaty Zamojskiej. Autorki opublikowanej ostatnio książki Dobra i usługi społeczne dla najstarszego pokolenia. Szanse rozwoju w  kontekście realiów społeczeństwa masowej konsumpcji zwracają uwagę na interdyscyplinarny charakter opracowania, co pozwala stosunkowo szeroko spojrzeć na zagadnienie funkcjonowa-nia osób starszych w  ponowoczesnym społeczeństwie konsumpcyjnym. Starzejące się nacje i pojawiająca się w związku z tym kwestia opieki nad osobą starszą to stosunkowo nowy problem społeczny. Z  reguły opieka nad osobą starszą kojarzy się z zapewnieniem jej wsparcia finansowego, pomocą w  wykonywaniu cięższych (lub wszystkich) prac domowych, usługami pielęgnacyjno-opiekuńczymi, załatwianiem spraw urzędowych, doradztwem w  różnych życiowych kwestiach, a  także wsparciem emo-cjonalnym. Tymczasem zapewnienie godziwych warunków egzystencji i  minimalizacja cierpienia w  obecnych czasach nie wyczerpują w  pełni oczekiwań trzeciego pokolenia. Omawiana w  publikacji problematyka odnoszona jest zarówno do dóbr i usług jednoznacznie konsumpcyjnych, jak i usług społecznych, świadczonych w celu zaspokojenia (nieodpłatnie, częściowo lub w  pełni odpłatnie) potrzeb ludzi starszych. Zasadniczym i  nowatorskim aspektem podjętej pracy jest połączenie „perspektywy ekonomii i polityki społecznej z perspektywą socjologii konsumpcji” oraz „kompleksowość ujęcia problemu w kontekście dynamicznych przemian społeczno-demograficznych i kulturowych” (s. 7).Struktura książki została starannie przemyślana i  zaplanowana według klasycznego schematu metodologicznego. Składa się ona z trzech rozdziałów, stosownego wprowadzenia i zakończenia oraz bibliografii, spi-su wykresów, tabel, rysunków. W rozdziale pierwszym – zatytułowanym Starzenie się społeczeństwa. Jakość życia seniorów a  realia społeczeństwa konsumpcyjnego (s. 13–50) – autorki analizują obecną sytuację demogra-ficzną w Polsce oraz określają jej prognozę na przyszłość. Podkreślają, że zauważa się systematyczny proces starzenia się polskiego społeczeństwa, 217recenzjechoć w  porównaniu do rozwiniętych krajów zachodu Europy Polacy wciąż są społeczeństwem stosunkowo młodym (s. 14). Zjawisko sta-rzenia się społeczeństw jest wynikiem zarówno postępu medycyny, na-wyków prozdrowotnych, wykształcenia, dostępu do usług medycznych, a w konsekwencji wydłużenia się średniej długości życia i spadku liczby zgonów, jak i  nowego modelu płodności (późne rodzicielstwo i  mała liczba potomstwa) oraz uwarunkowań migracyjnych (s. 19–23). W  tym kontekście czytelnik poznaje realia życia ludzi starszych we współczesnym społeczeństwie (wraz z krótkim rysem starości widzianej w perspektywie historycznej – s. 29–32), ich sytuację ekonomiczną (s. 33–36), styl życia (s. 39–41), jak również nawyki konsumpcyjne, o  których wiedza jest stosunkowo powierzchowna (s. 41–46). Autorki publikacji dowodzą, że – w  porównaniu na przykład do Stanów Zjednoczonych – polska gospodarka nie docenia potencjału ekonomicznego seniorów i ich siły nabywczej. Mimo relatywnie niskiego poziomu dochodów tej grupy społecznej (s. 35–36) wciąż niedoceniana jest jej gospodarność, oszczędność i umiejętność sensownego korzystania z  dóbr konsumpcyjnych. A  przecież przyszłościowe usługi społeczne, zwłaszcza o „charakterze socjalnym, ściśle związane z funkcjonowaniem gospodarstwa domowego, edukacyjne, opiekuńcze oraz organizacyjno--finansowe” (s. 48) są liczącym się sposobem możliwości rozwoju eko-nomicznego państwa (s. 48). Rynek usług skierowanych do najstarszego pokolenia Polaków można określić mianem zaledwie wschodzącego, toteż – jak zauważają autorki omawianej książki – „dobra i usługi (w tym także społeczne) dla seniorów to społecznie i ekonomicznie ważny obszar wymagający uwagi i zagospodarowania w najbliższych latach” (s. 49). Niebagatelnym obszarem usług, wymagającym szczegółowego dopracowania legislacyjnego i praktycznego, jest długoterminowa opieka nad osobami starszymi (rozdział drugi, s. 51–91), której potrzeba rodzi się w  chwili, gdy człowiek traci zdolność samoopieki. Odnosi się ona do wsparcia w  wykonywaniu codziennych czynności (np. higiena oso-bista, posiłki, opatrywanie ran, monitorowanie stanu zdrowia) zarówno w  domu osoby starszej, jak i  w  powołanych do tego celu instytucjach (s. 52). W  Polsce długoterminowa opieka jest nadal świadczona przede wszystkim przez członków rodziny (95,8%), niekiedy także sąsiadów, przyjaciół lub ewentualnie przez opiekuna z  ośrodka opieki społecznej 218 recenzjei – prawdopodobnie – nieformalnie zatrudnionych opiekunów opłacanych ze środków własnych. Ta forma opieki wydaje się jednak coraz bardziej niesatysfakcjonująca w sytuacji, gdy młodsze pokolenia absorbuje nauka bądź praca zawodowa. Przygotowanie w Polsce systemowego ujęcia opieki długoterminowej staje się tym samym naglące. W  większości państw europejskich funkcjonuje opieka formalna (państwowa) finansowana z ubezpieczenia społecznego lub przychodów z podatków. Równolegle z nią istnieje opieka o charakterze nieformalnym, udzielana w domach osób starszych, instytucjach lub poprzez świadcze-nia pieniężne. W  Polsce formalna opieka długoterminowa jest obecna w niewielkim stopniu, a korzystanie z usług opiekuńczych w placówkach zamkniętych zdecydowanie przeważa nad dostępnością w  miejscu za-mieszkania. Oznacza to, że – jak już powiedziano – opiekę długotermino-wą świadczy przede wszystkim rodzina, co zresztą reguluje polski kodeks rodzinny i  opiekuńczy (s. 54). Niepokój budzi zarezerwowanie dostępu do usług formalnej opieki długoterminowej jedynie osobom znajdującym się w szczególnie trudnej sytuacji zdrowotnej lub społeczno-ekonomicz-nej. Tym samym koszty opieki nad pozostałymi seniorami ponoszone są przede wszystkim przez ich rodziny, które nie zawsze są w stanie podołać praktycznym i finansowym obowiązkom złożonym na ich barki (s. 68–69). Środki publiczne przeznaczane obecnie na pomoc osobom wyma-gającym opieki są zdecydowanie zbyt niskie. Stąd też wsparcie rodziny jest ze strony państwa tym bardziej konieczne, gdyż – jak zauważają autorki – zaledwie 8% Europejczyków i 3% Polaków wiąże swoją starość z domem opieki (s. 55). Zdecydowana większość Polaków jako optymalny wariant przyjmuje zamieszkanie rodzica z  synem bądź córką lub opiekę nad nim we własnym domu seniora. Część ankietowanych osób dopusz-cza korzystanie z  wyspecjalizowanych usług opiekuńczych w  miejscu zamieszkania lub wynajęcie opiekuna, niemal całkowicie wykluczając udział innych instytucji w opiece (s. 59). Jak wynika z przeprowadzonych badań, najbardziej pożądanym wariantem opieki nad osobą starszą jest pomoc świadczona przez osoby najbliższe właśnie w  domu i  ta forma opieki (nieformalnej) nie budzi większych zastrzeżeń. Społeczne przy-zwolenie na taki stan rzeczy nie zwalnia jednak polskich decydentów od podejmowania stanowczych działań nad doskonaleniem opieki formalnej. Dotyczy to zarówno świadczenia w naturze, jak i poprzez centra zarządza-219recenzjenia opieką (informacje o możliwości otrzymania wsparcia), domy opieki lub ośrodki pielęgnacyjne, hospicja, domy dziennego i czasowego pobytu, mieszkalnictwo chronione, jak również możliwość uzyskania świadczeń pieniężnych (s. 62–63). Inną formą opieki nad osobą starszą są usługi opiekuńcze świad-czone w ramach systemu pomocy społecznej (domy pomocy społecznej, rodzinne domy pomocy itp.), w  których koszt pobytu pokrywany jest przede wszystkim ze środków własnych przebywających w  nich osób. Placówki te są prowadzone zarówno przez osoby fizyczne, jak i prawne, po uzyskaniu stosownego zezwolenia. Inną formą opieki długoterminowej są usługi świadczone w domu osoby starszej lub chorej (domowa długo-terminowa opieka pielęgniarska, opieka hospicyjna itp.). Długoterminowa opieka domowa może być realizowana w formie stacjonarnej (zamknię-tej) lub półotwartej (opieka dzienna). Tę formę pomocy osobie starszej i  niepełnosprawnej uzupełnia pomoc oferowana w  ramach systemu po-mocy społecznej (s. 80–81), obejmująca usługi opiekuńczo-pielęgnacyjne świadczone w domu, dziennych i  środowiskowych domach pomocy lub klubach samopomocy, skierowanych zwłaszcza do osób z  zaburzeniami psychicznymi. Inną formą opieki są zasiłki i dodatki pielęgnacyjne przy-znawane osobom ze znacznym stopniem niepełnosprawności (s. 83–85). Jak słusznie zauważają autorki, dotychczasowa forma sprawowanej przez rodziny długoterminowej opieki nad seniorami może niebawem napotkać na istotne przeszkody wynikające ze zmian w strukturze rodzi-ny, większej aktywności zawodowej kobiet oraz przestrzennej mobilności młodego i średniego pokolenia (s. 87). Oznacza to, że na pewno wzrośnie zapotrzebowanie na pracowników świadczących usługi opiekuńczo-pie-lęgnacyjne w  domu. Należy podkreślić, że przebywanie we własnym, znanym sobie środowisku jest pożądane przede wszystkim ze względów emocjonalnych i  zdrowotnych, ale też ekonomicznych i  społecznych. Niestety, ten rodzaj zapewnienia opieki nie jest w  Polsce wystarczająco doceniany i  wspierany, a  większość publicznych nakładów finansowych przeznaczana jest na stacjonarną opiekę długoterminową. Możliwe do uzyskania w  Polsce środki pieniężne, takie jak zasiłek pielęgnacyjny (system pomocy społecznej), dodatek pielęgnacyjny (ubezpieczenia spo-łeczne), wprowadzony niedawno specjalny zasiłek opiekuńczy (opiekun jest zobowiązany m.in. do całkowitej rezygnacji z  pracy zawodowej) 220 recenzjenie zapewniają ani wystarczającej możliwości organizacji opieki długo-terminowej w  domu, ani nie dają opiekunom rodzinnym stosownego wsparcia. Konieczna jest zatem znajomość form usług świadczonych na rzecz osób starszych, co niewątpliwie ułatwia lektura trzeciego rozdziału książki Dobra i usługi społeczne dla najstarszego pokolenia. Szanse rozwoju w kontekście realiów społeczeństwa masowej konsumpcji. Autorki czytelnie i  przekonująco prezentują dostępną w  Polsce ofertę usług społecznych skierowanych właśnie do seniorów. Rozwój medycyny i farmacji, możliwość korzystania z najnowszych technologii i zmiana postrzegania starości (zwłaszcza wśród samych osób starszych) sprawiają, że rodzi się potrzeba tworzenia fundacji, stowarzy-szeń i spółdzielni socjalnych świadczących i usługi i oferujących produkty skierowane szczególnie do osób w  wieku powyżej siedemdziesiątego piątego roku życia. Autorki omawianej publikacji poddały zatem analizie działania wybranych losowo organizacji pozarządowych świadczącym usługi ludziom w  tym wieku (Mali Bracia Ubogich, s. 98–100) oraz zaprezentowały działania spółdzielni socjalnych proponujących usługi opiekuńcze i prozdrowotne (s. 101–106), usługi edukacyjne i  integracyj-ne, których celem jest aktywizacja tej grupy wiekowej. Warto dodać, że w  spektrum działań niektórych organizacji, takich jak Caritas, Flandria czy PCK, fragment ich działalności stanowi również pomoc osobom w podeszłym wieku (s. 104–106). W kontekście prowadzonych analiz należy pamiętać, że współcze-śni seniorzy charakteryzują się lepszą kondycją zdrowotną niż ich rodzice. Odczuwają większą potrzebę realizowania pasji, których – ze względu na liczne obowiązki – nie mogli spełniać, pracując zawodowo i wychowując dzieci. Z tego względu niezmiernie istotna jest aktywizacja osób starszych, na przykład przez działalność w Radach Seniorów, uniwersytetach trze-ciego wieku czy bankach czasu. Te ostatnie nie tylko zagospodarowują wolny czas seniorów, ale i sprzyjają pielęgnowaniu więzi i solidarności oraz integracji międzypokoleniowej (s. 114). Dla komfortu życia osób starszych, oprócz zabezpieczenia podstawowych potrzeb bytowych i  zdrowotnych, niezwykle ważną rolę odgrywa poczucie niewyalienowania społecznego, więź z młodszymi pokoleniami (s. 111–121).Mimo istnienia już pewnej liczby wspomnianego typu organizacji pozarządowych (trzeci sektor) ich liczba jest wciąż niewystarczająca. Nie 221recenzjesą zatem w stanie dostarczyć niezbędnych produktów i usług wszystkim zainteresowanym. Przepisy prawne po 1989 roku umożliwiły co prawda tworzenie organizacji pozarządowych, jednak dotyczyły w przeważającej mierze ludzi młodych, wciąż pozostawiając problemy ludzi starszych na uboczu. Również tak popularny w  innych krajach wolontariat (w  tym wykonywany przez same osoby starsze) w  Polsce wciąż pozostaje nie-doceniony (s. 97). Wprowadzone ustawą w  2012 roku podwyższenie wieku emerytalnego, coraz powszechniejsze jednoosobowe gospodarstwa domowe, małżeństwa bezdzietne, rodziny zamieszkujące z dala od siebie (s. 112) to elementy, które bez wątpienia znacząco wpłyną na potrzebę systemowego projektowania opieki nad seniorami. Przeprowadzone przez Agnieszkę Furmańską-Maruszak, Annę Wójtewicz i Małgorzatę Zamojską analizy, ilustrowane licznymi tabelami, wykresami, diagramami, a nawet zrzutami ekranu, jednoznacznie poka-zują, jak wieloaspektowo i  interdyscyplinarnie powinna być udzielana owa opieka. Czytelnik zyskuje ważną wiedzę o funkcjonujących w Polsce organizacjach pozarządowych skupiających się wokół opieki nad osobą starszą, które promują swoją działalności między innymi poprzez sieć internetową. Cenną pomocą są uwagi wskazujące, na jakie wątki działal-ności wybranych organizacji należy zwracać uwagę podczas poszukiwania wsparcia w organizowaniu i  sprawowaniu opieki nad seniorami. Niepo-zostawianie ich samym sobie, twórcze współistnienie łańcucha pokoleń i  umiejętność współpracy wszystkich grup wiekowych bez wątpienia korzystnie oddziałują nie tylko na osobę starszą, ale każdego człowieka. Zaprezentowana książka Dobra i usługi społeczne dla najstarszego pokolenia. Szanse rozwoju w  kontekście realiów społeczeństwa masowej konsumpcji z pewnością może służyć pomocą w organizowaniu opieki nad osobą starszą zarówno podmiotom, jak i przedmiotom owej działalności i w pełni zasługuje na uważne zapoznanie się z  jej treścią.

Agnieszka Furmańska-Maruszak, Anna Wójtewicz, Małgorzata Zamojska, Dobra i usługi społeczne dla najstarszego pokolenia. Szanse rozwoju w kontekście realiów społeczeństwa masowej konsumpcji, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2014, ss. 149

Repository of Nicolaus Copernicus University

Wojciech Cichosz

Crossref

https://apcz.umk.pl/TiCz/article/download/TiCz.2015.030/7682

Agnieszka Furmańska-Maruszak, Anna Wójtewicz, Małgorzata Zamojska, Dobra i usługi społeczne dla najstarszego pokolenia. Szanse rozwoju w kontekście realiów społeczeństwa masowej konsumpcji, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2014, ss. 149

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Akademicka Platforma Czasopism

Repository of Nicolaus Copernicus University

Crossref