Sienkiewicz, Jan Wiktor

Archiwum Emigracji

Polish

Jan W. Sienkiewicz

Crossref

Sztuka na uchodźstwie w krzywym zwierciadle w centrum św. Jana w Gdańsku (Art in Exile. Sztuka na uchodźstwie. Gotlib — Ruszkowski — Topolski — Żuławski. Z kolekcji Tomasza Zieleniewskiego, oprac. A. Zalewska, Gdańsk 2011)

Repository of Nicolaus Copernicus University

 407 SZTUKA NA UCHOD ŹSTWIE W KRZYWYM ZWIERCIADLE  W CENTRUM ŚW. JANA W GDAŃSKU Art in Exile. Sztuka na uchodźstwie. Gotlib — Ruszkowski — Topolski — Żuławski. Z kolekcji Tomasza Zieleniewskiego, prac. A. Zalewska, [katalog wystawy], Centrum Św. Jana w Gdań-sku, 31 sierpnia – 25 września 2011, Gdańsk 2011, (brak recenzentów).   Wystawa pt. „Art in Exile. Sztuka polska na uchodźstwie. Gotlib — Ruszkowski — Topolski — Żuławski”, która w dniach od 31 sierpnia do 25 września 2011 r. ekspo-nowana była w Centrum św. Jana w Gdańsku, jak zapowiadała jej kuratorka Anna Zalewska w pierwszych zdaniach katalogu, była „kontynuacją pierwszej gdańskiej prezentacji malarstwa polskiej powojennej emigracji na Wyspach Brytyjskich zatytu-łowanej «Malarski Exodus», prezentowanej w marcu 2010 r. ze zbiorów Archiwum Emigracji i Muzeum Uniwersyteckiego w Toruniu1. Tym razem, pisała Zalewska „[...] chodziło nam bardziej o ochronę przed zapomnieniem nazwisk niż prezentację repre-zentatywnego dorobku malarskiego poszczególnych twórców”2.  Przed zapomnieniem — w odniesieniu do tych jakże „encyklopedycznych” lon-dyńczyków? — pomyślałem i wystawę odwiedziłem. Gdyby to były nazwiska, cho-ciażby takie jak: Aleksander Werner, Jan Kępiński, Mieczysław Lurczyński, Kazimierz Dźwig, Andrzej Kuhn, Józef Piwowar czy Tadeusz Znicz-Muszyń ki — z owej „ochrony” ucieszyłbym się bardzo. Ale Henryk Gotlib, Zdzisław Ruszkowski, Feliks Topolski i Marek Żuławski, to artyści, których nazwiska i dorobek znane są i obecne w polskiej historii sztuki — i to zarówno dzięki badaniom, jakie podjęte zostały w Pol-sce po 1989 r.3, jak także i wcześniej. Gotlib i Ruszkowski, już przed upadkiem muru                                                            1 A. Zalewska, Sztuka na uchodźstwie, [w:] Art in Exile. Sztuka na uchodźstwie. Gotlib —Ruszkowski — Topolski — Żuławski. Z kolekcji Tomasza Zieleniewskiego, [katalog wystawy], Centrum Św. Jana w Gdańsku, 31 sierpnia – 25 września 2011, Gdańsk 2011, s. 7–23. 2 Tamże, s. 4. 3 Odsyłam (poza ujętymi przez autorkę w bibliografii katalogu pozycjami) do publikacji (w wyborze) autorstwa M. A. Supruniuka: Archiwum Emigracji — warsztat do badań dla history-ków sztuki polskiej XX wieku, Pamiętnik Sztuk Pięknych 2003 nr 4, s. 119–124; Co drugi dzień wernisaż. Polskie wydarzenia artystyczne w Wielkiej Brytanii w 1959 r., Archiwum Emigracji. Studia – Szkice – Dokumenty 2010 z. 1–2(12–13), s. 187–241; Galeria Sztuki Polskiej na Ob-czyźnie w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu — warsztat do badań l  historyków sztuki polskiej XX wieku, [w:] XXVI Sesja Stałej Konferencji Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie, 9–12 września 2004, Kraków 2004, s. 51–60; Kolekcja grafiki polskich emigrantów w zbiorach Archiwum Emigracji w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu, [w:] Polskie kolekcjo-nerstwo grafiki. Ludzie i instytucje, red. E. Frąckowiak, A. Grochala, Warszawa 2008, s. 239–251; „Trwało ść i płynność”. Sztuka polska w Wielkiej Brytanii w XX wieku — wstęp do opisu, Archiwum Emigracji. Studia – Szkice – Dokumenty, 2006 z. 1–2(7–8), s. 127–159; Mała Gale-ria Sztuki Emigracyjnej ze zbiorów Archiwum Emigracji, [katalog wystawy], Toruń 2002 (wspól-nie z J. Krasnodębską); Sztuka polska w Wielkiej Brytanii w latach 1940–2000. Antologia, wy-brał, przygotował do druku i wstępem opatrzył ..., Toruń 2006, oraz J. W. Sienkiewicza: Marian Bohusz-Szyszko. Życie i twórczość 1901–1995, Lublin 1995; Marek Żuławski — Góral czy Euro-pejczyk, [w:] Podhalanie w świecie. Historia i współczesność, pod red. A. Judyckiej, Z. Judyc-kiego i H. W. Żalińskiego, Kraków 2005, s. 130–135; „Dwa światy” — jedna sztuka. Pomiędzy  408 berlińskiego doczekali się monograficznych opracowań swojej twórczości. Również sylwetki twórcze Marka Żuławskiego i Feliksa Topolskiego nie są pozbawione rozpo-znań i prób analizy ich dorobku. Wystarczyłoby, gdyby autorka wystawy zechciała docenić już chociażby te wybrane przez siebie publikacje, których spis zamieściła na końcu katalogu swojej wystawy.  Samą inicjatywę zaprezentowania w gdańskim Centrum św. Jana prac autorstwa czterech polskich artystów tworzących po wojnie (ale także wcześniej) w Wielkiej Brytanii, a pochodzących z prywatnej kolekcji Tadeusza Zieleniewskiego — trzeba uznać za przynajmniej wartą zauważenia. I zapewne jej odbiór oraz ocena wartości byłyby lepsze, gdyby nie towarzyszył jej całkowicie niefortunnie wydany, zwłaszcza w warstwie merytorycznej, katalog pióra Anny Zalewskiej. Szkoda. Bo zawierający 35 reprodukcji dzieł, autorstwa czterech polskich londyńczyków katalog, wydrukowany został na bardzo dobrym papierze i w ciekawej oprawie graficznej.  Nie czyni taryfy ulgowej, w ocenie tego niestety bardzo złego tekstu fakt, iż autor-ka wstępu oraz not o czterech artystach, których prace na swojej wystawie pokazała, jest historykiem sztuki młodym i rozpoczynającym swoją karierę zawodową. I nie w mojej naturze jest wypominanie błędów w tekstach pisanych — bo one są częścią składową, stałym elementem pracy badawczej. Badacz, który uważa że jest nieomylny, właśnie się myli. Mając tę zasadę na względzie, uwagi moje pozostawiłbym do rozwa-żenia przy innej okazji, ale tylko w sytuacji, w której rzeczywiście błędy są jedynie „niewielką częścią składową” tekstu, a nie jego „dominantą”. Lektura tekstu katalogu nie dała mi minimalnej szansy, bym uwag w odniesieniu do lektury katalogu nie po-czynił.  Przede wszystkim, rozpoczynając pracę nad drugą przecież wystawą plastyki pol-skiej na emigracji, autorka katalogu i kuratorka wystawy z większą ostrożnością i uwa-gą powinna wcześniej zapoznać się szczegółowo ze stanem badań dotyczącym polskiej sztuki na emigracji, który od 1989 r. w polskiej literaturze ma wcale pokaźny, wskaza-ny w wyborze we wcześniejszych przypisach, dorobek.  Już poważne wątpliwości rodzi sam tytuł wystawy Art in Exile. Sztuka na uchodź-stwie — bliski bardzo tytułowi opracowania autorstwa Douglasa Halla pt. Art in Exile. Polish Painters in Post-War Britain (Bristol 2010), który dopiero w podtytule zawiera nazwiska czterech artystów: Henryka Gotliba, Zdzisława Ruszkowskiego, Feliksa Topolskiego i Marka Żuławskiego. Odpowiedniejszym, jak się wydaje, dla gdańskiej wystawy byłaby zwykła i logiczna w takim doborze nazwisk i dzieł, zamiana tytułu                                                                                                                                             PRL-em a niezłomnym Londynem w Galerii Mateusza Grabowskiego (1959–1975), [w:] Bariery kulturowe w turystyce, pod red. E. Lewandowskiej-Tarasiuk, Z. Krawczyka i ..., Warszawa 2007, s. 205–215; Multicultural context of Polish art galleries in London in the second half of the 20th Century, [w:] Multiculturalism at the Start of 21st Century: The British-Polish Experience. Au-stralian Theory and Practice. International Conference, pod red. K. Kujawskiej Courtney i M. A. Łukowskiej, Łódź 2007, s. 347–357; Halima Nałęcz, Toruń–Londyn 2007; Polscy artyści na Wyspach Brytyjskich. Polska sztuka religijna po II wojnie światowej. Zarys problematyki, [w:] Gaudium in litteris, pod red. S. Janeczka, W. Bajor i M. Maciołka, Lublin 2009, s. 803–818; Polskie galerie sztuki w Londynie w oczach brytyjskiej i polskiej krytyki artystycznej, [w:] Dzieje krytyki artystycznej i myśli o sztuce. Materiały z konferencji naukowej, Toruń 13–15 czerwca 2007, pod red. M. Geron i J. Malinowskiego, Warszawa 2009, s. 371–388; Wojciech Falkowski. Painting, Lublin–Londyn 2005; Ryszard Demel. W drodze do tajemnicy światła, Toruń 2010; Artyści polscy na obczyźnie. Z badań nad XX-wieczną sztuką polską poza krajem, [w:] Wkład wychodźstwa polskiego w naukę i kulturę Wielkiej Brytanii, Kraków 2010, s. 59–74.  409 z podtytułem: „Gotlib — Ruszkowski — Topolski — Żuławski. Artyści polscy na uchodźstwie”.  Bardziej jednak problematyczną stroną tejże wystawy, a precyzyjnie — jej katalo-gu, jest jego treść. Właściwie część pierwsza wstępu, poprzedzająca pierwszą notę o Henryku Gotlibie, jest nie do przyjęcia. Nie wiemy, czy przez przeoczenia fatalnej korekty, czy (co gorsza) po prostu niewiedzę, Anna Zalewska nie tylko przytacza na-zwiska niektórych artystów w zmienionej płci — Aleksander Żyw jest kobietą „Alek-sandrą Żywą” 4, ale też dopisuje do ich życiorysów nieprawdziwe miejsca studiów oraz pracy. W ten sposób, Stanisław Frenkiel, który z Bejrutu do Anglii przyjechał w 1947 r., i dzięki Edwardowi hrabiemu Raczyńskiemu otrzymał stypendium na dalsze studia w Sir John Cass College, a następnie ukończył historię sztuki na Uniwersytecie Lon-dyńskim i w latach 1958–1973 wykładał w Wimbledon College, Putney School of Art, Gipsy Hill College oraz na Wydziale Nauczania Artystycznego Uniwersytetu Londyń-skiego, według autorki wstępu do katalogu, wykładał w Slade School5. Częściowe usprawiedliwienie, powtórzeń błędnych informacji, można znaleźć w fakcie, iż Zalew-ska korzystała z opracowania (odwołuję się do niego w przypisie) sprzed 13 lat6. Te zaś, ze wzgledu na dynamikę podejmowanych w ostatnim dziesięcioleciu nowych badań nad polską sztuką na emigracji, zwłaszcza w środowisku związanym z toruń-skim Archiwum Emigracji oraz Zakładem Histori Sztuki i Kultury Polskiej na Emigra-cji UMK, są już publikacjami w wielu obszarach niepełnymi i posiadającymi znacznie bardziej doprecyzowane ustalenia, które pojawiły się na rynku wydawniczym do 2011 r.7 I do nich winna sięgnąć autorka. Anna Zalewska, która w marcu 2010 r., dzięki uprzejmości Muzeum Uniwersyteckiego w Toruniu, z wybranych dzieł z jego zbiorów — zorganizowała wystawę pt. „Malarski Exodus”, miała (wydawać by się mogło — odwiedzała bowiem ośrodek toruński) pełną wiedzę, iż badania polskiego środowiska artystycznego w Wielkiej Brytanii, od roku 1989 systematycznie i dogłębnie prowadzi — przynajmniej dwóch badaczy w Polsce (tak w aspekcie archiwalnym, jak i dyskursu naukowego), a ich wyniki systematycznie są publikowane jako wydawnictwa samo-dzielne lub też artykuły naukowe w „Archiwum Emigracji”. Z tego też względu nie można zrozumieć, dlaczego — jeśli zakładamy, że autorka dokonała przynajmniej ogólnego zapoznania się z literaturą poświęconą polskiej diasporze artystycznej w Wielkiej Brytanii po 1939 r. i miała możliwość skorzystania z pomocy merytorycz-nej — tego nie zrobiła?  Cały tekst zamieszczony w katalogu nadaje się do gruntownego poprawienia. Nie-ścisłości, przekłamania, brak krytycznego stosunku do przypadkowo znalezionych i niesprawdzonych informacji oraz (niestety) bardzo złe tłumaczenia cytowanych przez Zalewską fragmentów z opracowania Douglasa Halla, powodują, iż opublikowany tekst — jeśli trafi w ręce przyszłych badaczy powojennego polskiego życia artystycz-nego w Wielkiej Brytanii, już dzisiaj jest potencjalnie złym opracowaniem. Nieśc sło-ści i błędy pojawiają się na każdej niemal stronie tekstu katalogu. Wystarczy zajrzeć do not o artystach i informacji dotyczących chronologii i faktów z przedwojennego okresu ich studiów. Autorka, między innymi podaje, iż Feliks Topolski „podjął studia arty-                                                           4 A. Zalewska, Sztuka na uchodźstwie, s. 8. 5 Tamże. 6 Por.: S. Frenkiel, Kożuchy w chmurach i inne eseje o sztuce, oprac. J. Koźmiński, Toruń 1998. 7 Por.: J. W. Sienkiewicz, Czas walki, czas tworzenia. Edukacja artystyczna żołnierzy-artystów 2. Korpusu generała Władysława Andersa, [w:] Słowa, obrazy, dźwięki w wychowaniu, pod red. Sz. Kawalli, E. Lewandowskiej-Tarasiuk i J. W. Sienkiewicza, Warszawa 2011, s. 208–245.  410 styczne w [warszawskiej — J.W.S.] ASP” (s. 15). Tymczasem, w 1926 r., kiedy artysta podejmował pierwszy rok studiów, w Warszawie istniała jeszcze Szkoła Sztuk Pięk-nych (przekształcona dopiero w 1932 r. w Akademię Sztuk Pięknych) — i w niej stu-diował Topolski. To samo dotyczy Marka Żuławskiego, o którym autorka pisze, że „wykształcenie zdobył na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych — zresztą przez małe „p” (s. 19). A tymczasem Żuławski w 1926 r. (tak jak Topolski) zaczął studia w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie, początkowo w pracowni Karola Tichy’ego, później Felicjana Szczęsnego Kowarskiego i Leonarda Pękalskiego, otrzymując dy-plomy z malarstwa sztalugowego i ściennego.  Starając się być wyrozumiałym, co raz jeszcze podkreślam, dla tych nieścisłości, lektura kolejnych stron tekstu katalogu wystawy mnie nie uspakajała, ale podwyższała atmosferę niepokoju naukowego, a rozpaliła szczególnie przy zamieszczonych (już wcześniej o nich wspominałem) notach o artystach. Zdzisław Ruszkowski prze-chrzczony został na Tadeusza Ruszkowskiego (s. 12)! Chciałem wierzyć, że to jedynie drukarski chochlik. Jednak, kolejne strony katalogu, tym razem w jego części ilustra-cyjnej — zarówno w czterech podpisach prac malarza, jak i w żywej paginie „namięt-nie” utrwalają artystę jako „Tadeusza”. Być może bliskie w brzmieniu były autorce dwa nazwiska: Zdzisław Ruszkowski i Tadeusz Piotr Potworowski. Ale to inni artyści i inna twórczość, chociaż obaj (Potworowski do czasu wyjazdu z Anglii do Polski w 1958 r.) pracowali w Wielkiej Brytanii.  O stronie redakcyjnej i niedopatrzeniach korektorskich katalogu nie chciałbym pisać. Niezrozumiałe jest bowiem, dlaczego przy nazwie jednej galerii, autorka zapisu-je ją trzykrotnie inaczej: galeria Roland, Browse & Delbanco (s. 11) — i to zapis pra-widłowy, wcześniej zaś występuje ona jako „Roland Browse i Delbanco’s” (s. 10), zaś na stronie 13. jako „Roland Browse and Delbanco Gallery”. Część artystów, jakich Zalewska wymienia w treści katalogu, obok nazwiska posiada imię (co jest nie tylko chwalebne, ale i potrzebne w tekście towarzyszącym wystawie), inni zaś artyści, jak Stafan Knapp, Jan Lubelski, Jan Wieliczko, Andrzej Bobrowski, Marian Kratochwil i Stanisław Frenkiel (s. 8.) już imion nie posiadają. Mylące też jest zastosowanie jedy-nie kursywy, do zapisu tytułów czasopism takich jak: „Skamander”, „Cyrulik War-szawski” i „Wiadomości Literackie”. Ostatecznie „Skamander” był tytułem miesięcz-nika poetyckiego a Skamander (bez cudzysłowu, a zapisany kursywą) odnosi się do grupy poetyckiej założonej w roku 1918 przez m.in. Juliana Tuwima.  Dla autorki tekstu w katalogu, polscy artyści w Londynie zamiast „pracowni arty-stycznych” prowadzą „warsztaty”; Galeria Zrzeszenia Polskich Artystów Plastyków, prowadzona przez APA w wynajmowanych przez nią pomieszczeniach Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego w Londynie, przypisana jest do działalności POSK-u, a „stosunkowo niedawno” (chociaż działalność swoją kilka lat temu zawiesiła, a rozpo-częła ją w 1993 r.! — 18 lat temu), w są iedztwie słynnej Tate Modern — jak podaje autorka tekstu, działalnością wystawienniczą zajmuje się Sienko Gallery? Swoją drogą — nazwa brzmiała: Studio Sienko Gallery.  I na tym swoje uwagi chciałbym zakończyć, z nadzieją, iż przy kolejnych planach wystawienniczych, związanych z polską dwudziestowieczną sztuką na emigracji, za-równo Anna Zalewska, jak i inni badacze zechcą przyjrzeć się — w dużej mierze i w wielu obszarach — rozpoznanej już przez nieco wcześniej, przez starszych od nich badaczy, panoramie polskiego Londynu i innych artystycznych diaspor w świecie, znanych im z wieloletnich badań in situ.  Jan Wiktor Sienkiewicz (Toruń)

Sienkiewicz, Jan W.

Akademicka Platforma Czasopism

https://apcz.umk.pl/AE/article/download/AE.2011.033/949

Sztuka na uchodźstwie w krzywym zwierciadle w centrum św. Jana w Gdańsku (Art in Exile. Sztuka na uchodźstwie. Gotlib — Ruszkowski — Topolski — Żuławski. Z kolekcji Tomasza Zieleniewskiego, oprac. A. Zalewska, Gdańsk 2011)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repository of Nicolaus Copernicus University

Akademicka Platforma Czasopism