Yıldırım, Sevinç

Türk Kütüphaneciliği

Turkish

Türk Kütüphaneciliği / Turkish Librarianship (Turkish Librarians’ Association)

TKDB. 34, 2 (1985)KÜTÜPHANELERİN YAYGINLAŞTIRILMASINDA İSTATİSTİĞİN ÖNEMİ VE YERİ* (**)(*) 21. Kütüphane Haftası dolayısiyle verilen konferans.(**) Millî Kütüphane Bilim Uzmanı.F, Sevinç YILDIRIM*"*Sözlerime başlarken, konuşmama bir açıklık getirmek istiyorum. Ko­nuşmam- süresince, konu ile ilgili ayrıntıya girmeyeceğim. Öylesine açık ve anlaşılır bir konukl çok sayıda örnekler vererek açıklamaya çalışmak sözü uzatmak olacaktır. Çünkü, konuşmanın konusu bilinen ya da bilin­mesi gereken - bir konu. Benim burada yapacağım, konuyu yeniden günde­me getirmek, gözler önüne sermek ve bir yerde uyarıda bulunmak ola­caktır.«Konu bilinen ya da bilinmesi gereken bir konu» dedim. Ama bilebil­diğim kadarı ile bu konuda yapılan ilk konuşma olacak. Bunun nedeni ae, sanıyorum -ülkemizde konunun yeterince bile değil, hiç önemsenmemesi- dir. İşte, böylesine önemsenmeyen bir konuda, yüreklilik, göstererek, bana konuşma olanağı veren sayın Dernek yöneticilerine ve - aynı yürekliliği din­leme konusunda gösteren siz sayın konuklarıma teşekkür etmek istiyo­rum. Sağolun.«İstatistik», bugünün rakamlarla tanıtımı, - geleceğin ise sayısal temel taşlarıdır. Bu nedenle çağımızda - büyük bir cnemi ve önemli de bir yeri vardır. Günümüzde, «-istatistik», bilimin ortak tekniği olarak doğal ve top­lumsal bilimlerde öğrenim ve , araştırmanın temel ve kaçınılmaz bir öğesi olmuştur. Özellikle deneye dayanma olanağı olan dcğal bilimlerin yanın­da , toplumsal bilimlerde «istatistik» deneyin yerini tutmaktadır. Çünkü, top­lumsal bilimlerde deney yapma olanağı son derece kısıtlıdır. Bunun yanın­da gözlem yapma olanağı , ise son derece geniştir. Bu nedenle de araştır­macı, gözlem sonuçlarını istatistiksel rakamlar kullanarak değerlendirir.Ülkemizde de çeşitli konularda istatistik çalışmaları yapılmaktadır. Bilindiği gibi, sadece - bu konuda çalışan- bir de kurumumuz vardır. Ancak, ülkemiz söz konusu olduğunda, -istatistiğin, biraz önce belirt^tiğjm önem çerçevesinde kullanılmadığı gerçeği ortaya çıkmaktadır. Yani, «bugünün rakamlarla tanıtımı, geleceğin ise sayısal temel taşları olarak» değerlen- airllmemektedir istatistik.Toplumsal bilimlerin bir dalı - olan kütüphanecilik ve onun uygulamaÎSTATtSTtĞİN ÖNEMİ VE YERt 73alanları kütüphanelerde de, bir alışkanlık - olarak, istatistik -çalışmaları ya­pıldığını görüyoruz. Ödünç verme istatistikleri, okuyucu- istatistikleri, kitap istatistikleri, kütüphanelerde tutulan kimi istatistiklerin genel başlıklarıdır. Ancak, kütüphanelerin çalışmalarında ve gelişmelerinde, bu İstatistikler -de­ğerlendirilmemektedir. Oysa, kütüphane hizmetlerinin yaygınlaştırılmasın­da; özellikle gelişmekte olan ülkemiz söz konusu- olduğunda, istatistikle­rin çok ciddi olarak - ele alınması ve değerlendirilmesi gerekmektedir. Kü­tüphanelerimizin durumu,- okuyucuların nitelikleri ve ülkenin sosyo-ekono- mik konumu bunu - zorunlu kılmaktadır.Kütüphane- istatistikleri, ötedenberl, kullanıcıların kaynaklara ulaşı­mını sağlayacak kaynakçasal denetim araçlarının hazırlanması, çeşitli yol­larla oluşturulan dermeden ve bu dermenin bakımından sorumlu olmaları, geçmiş yılın bütçesini hesaplıyarak, - gelecek yılın bütçeeini -hazırlamak gi­bi nedenlerle kütüphanelerde tutulan kayıtların, - gittikçe artan ve çeşitle­nen gereksinimler - sonucu, gelişmiş ve daha- işlevselleşmiş - biçimidir. Kü­tüphane - yönetimi, çalışmalarının geliştirilmesinde kütüphane istatistikle­rine gerek - duyar. Kütüphane istatistikleri, kütüphanelerin -çalışmaları, - ça­lışanları ve -bütçesine - ilişkin sayısal bilgileri, tüm- kütüphanelere verilen benzer terim ve anlamların doğru kullanımıyla gösteren nicel simgeler oiarak tanımlanmaktadır.Kütüphanelerin - varlığının kanıtlanması ve sağlıklı gelişimi, anlamlı ve yansız verilerin sağlanması ile - olasıdır. Burada değinilen kanıt, kütüpha­ne - istatistikleridir. Kütüphane istatistiklerinin başlıca amacı, olaylar ve gerçeklere ilişkin ya da gözlenebilen olayların evrimi - için - sayısal yeri sağ­lamaktır. Bu anlamda istatistikler, yönetim çalışmalarında ve karar alma sürecinde, önemli bir öğedir. İstatistikler, dinamik yönetim, gelişme ve planlamada hazırlık araçlarıdır.Kütüphane istatistiklerinden çeşitli - alanlarda yararlanılmaktadır. Ulus­lararası literatürde - bu alanlar şöyle belirlenmiştir :1. Planlama : Yakın geçmişte, toplumsal kurumlarln işletimsel araç , • ve gereçlerini tanımlamada, çağdaş yöntemlerden birisi de uluslararası, ulusal ve bölgesel gelişmeler için yeterli- ölçütlere sahip olmalarıdır. Bu ölçütler olmaksızın, en alt düzeyde bile, akla yatkın bir yönetim- planlama­sı yapmak ve olumlu sonuçlar almak oldukça güç olmaktadır. Uluslararası, ulusal ve bölgesel düzeyde yapılacak planlama, düzenli ve sürekli tutulmuş sayısal verileri gerektirmektedir. Bir plan taslağı hazırlanırken, kütüphane çalışmalarının bugünkü durumu ve yapısına- - ilişkin güvenilir İstatistiksel veriler gerekmektedir.Kütüphaneler geleceğe - yönelik, en azından gelecek yıla ilişkin plan­larını yapabilmek İçin eldeki olanakları ve gelişmelerini değerlendirerek gelecekteki gelişmelerini bu değerlendirmelere dayandırmak - zorundadır.74 F. Sevinç YILDIRIMBunlar da kuşkusuz kütüphanelerde tutulan istatistikler ve bunların gös­terdiği gelişmeler olacaktır.Planlama için gereken - gerçek durumun tanımı istatistik verilerden sağlanmaktadır. İstatistik ve ekonomik değerlendirmelerin olmayışı, plan­lamada başlangıcın yapılmasını engellemektedir. Salt kütüphaneler değil - tüm - toplumsal kurumlarda, istatistiksel veriler olmaksızın, geleceğe yö­nelik planlar yapmak olanaksızdır. Bir plan taslağının sunuluşunda, güve­nilir sayısal verilerin yokluğu, çeşitli düzeylerdeki kütüphane çalışmaları­nın bugünkü durumu, yapısı ve doğasının yer aldığı planlama aşamasının olmayışı anlamındadır. İstatistiksel ve ekonomik değerlendirmelerin yok­luğu, planlamada -bir başlangıcın tanımının yapılmasını engellemektedir. Bu durum da sorunun çözümlenmesini ya da gelişmeyi durdurmaktadır.2. İşbirliği : Kütüphanelerarası işbirliğinde, istatistiksel veriler, kütüp­hanelerin kaynaklarını ve olanaklarını belirtmesi, işbirliği planlamasını yönlendirmesi açısından oldukça önemlidir. Yine bu veriler, kütüphanele­rin işbirliğine katılımını ve güvenini sağlamaktadır.3. Bütçe : Bütçe çalışmaları için sayısal veriler oldukça gereklidir. Kü­tüphanelerin parasal gereksinimlerinin - sağlanması, giderlerin tanımlanarak gerekli kaynakların bulunmasında ve -bir önceki yılın giderlerini tanımlaya­rak gelecek yılın bütçesinin hazırlanmasında istatistiklere başvurulmak­tadır.4. Yasama : Kütüphanelere ilişkin yasalar yapılmasında, kararlar alınmasında istatistik veriler gerekmektedir. Bu veriler, kütüphane yasa­larını yönlendirip biçimlendirmektedir.5. Karşılaştırma : Uluslararası, ulusal, bölgesel çeşitli düzeylerde kar­şılaştırmalar için sayısal verilerin- sağlanması zorunludur. Bunlar olmaksı­zın sağlıklı- karşılaştırma yapılamaz.6. Standartlaştırma- : Kütüphane istatistiklerinin en gerekli olduğu an­lardan biri de kütüphaneler için konulacak -standartlara dayanak sağlama­sıdır. Ülke kütüphanelerine ilişkin standartlar, eldeki istatistik verilerin - in­celenmesi -ile geliştirilebilir. Bu standartlar kütüphane türlerine göre hazır- lanmalıdır.Kütüphanelerin yaygınlaştırılması sözkonusu olduğunda, istatistikleri iki bölümde ve üç dönemde ele almak gerekmektedir. Çünkü, bu tür bir ça­lışmada hem genel istatistikler, hem- de özel istatistikler, yeni kütüphane istatistikleri önem' kazanmaktadır. Bu nedenle, genel ve özel isatistikler olarak iki ayrı bölümde konuyu ele almak gerekmektedir. Bu İstatistikler üç - ayrı dönemde ele alınıp değerlendirilmelidir.İzniniz olursa, - bu dönemleri ve -bu- dönemlerde istatistiğin önemini kı­saca belirtmek istiyorum. Konuşmanın asıl konusu da bu zaten.İSTATİSTİĞİN ÖNEMİ VE YERİ ,751. Dönem : Bu dönem, kütüphane açma çalışmalarının yer aldığı dö­nemdir. Bu nedenle «açılış» ya da «başlangıç» dönemi olarak adlandırıla­bilir.Bilindiği gibi, ülkemizde hemen hiçbir kurumda kütüphane açmanın belirli bir planı ve programı yoktur. Genellikle devletin ve vatandaşın istek­leri doğrultusunda kütüphaneler açılmaktadır. İstatistiklere bir göz atılacak ' olursa, kütüphanelerin yurdumuzda dağılımının- çok dengesiz olduğu ve çelişkilerle dolu olduğu- görülecektir. Kimi - illerde bir tek kütüphane varken, kimi illerin bütün İlçelerinde kütüphane bulunmaktadır. Kimi ilçe ve bucak­larda kütüphane bulunmazken, bunlara bağlı köylerde kütüphane açılmış­tır. Örnekler çoğaltılabilir. Ancak fazla ayrıntıya inmek istemiyorum. Ama- kütüphanelerimizin genel durumu budur.Yine istatistikler ve yapılan araştırmalar göstermektedirki, - bugün - kü- tophanelerimizi ' kullanan okuyucu- kitlesinin büyük çoğunluğu öğrenciler­dir. Ve bunlar genellikle, ansiklopedi, sözlük gibi danışma kaynaklarını kul­lanarak ev ödevlerini yapmak için kütüphaneye gelmektedir. Bu durumda, okuyucunun niteliği, kullanacağı kaynak ve isteği açıkça belli olmaktadır. Okuyucu, öğrencidir, danışma kaynakları ve benzeri yardımcı kaynaklar kullanmaktadır, -oturacak yer istemektedir. Okuyucunun kısa özeti budur, istatistikler ve gözlemler bunu göstermektedir. Bu görünüm sonrasında ve . bu aşamada istatistikler daha bir önem kazanmaktadır. Öncelikle de genel nitelikli istatistikler. Kütüphane açılacak yörenin nüfusu, okur-yazar oranı, okullaşma durumu, öğrenci sayısı, ekonomik durum- - irdelenmesi gereken konular olarak ortaya çıkmaktadır. Bu konudaki istatistik verilerin incelen­mesi ve- değerlendirilmesi gerekmektedir. Ayrıca, bu genel istatistiklerin yanı sıra, varsa yöredeki diğer kütüphanelerin istatistikleri de incelenme- lidir. Okuyucu, - sağlama, kolleksiyon, yapı, görevli, bütçe konusundaki is­tatistikler büyük ölçüde önem taşımaktadır.Genel ve özel, bu verilerin değerlendirilmesi, kütüphanelerin açılması­nı, diğer adıyla yaygınlaştırılmasını bir plana bağlayacaktır.2. Dönem- : Çalışma dönemidir. Varolan kütüphanelerin etkinliklerini, ' çalışmalarını içeren dönemdir. Kütüphanenin kendi çalışması içinde, çalış­malarını planlaması - ve yönlendirmesi, gelişimini denetim- altında tutabilme­si için yine istatistiklere başvurulması zorunludur. Bu aşamada genel ve özel - istatistikler önemlidir. Kütüphaneler, yapı, bütçe, - okuyucu, kolleksiyon ve personel açısından gelişimini, bu konudaki kendi istatistiklerine olduğu kadar bulunduğu yörenin nüfus, okur-yazar, öğrenci, okullaşma ve ekono­mik alanlardaki istatistiklerine de dayandırmak zorundadır.Kuşkusuz kütüphanenin kendi istatistikleri - tanıtım- açısından da ayrı bir önem taşımaktadır. Bir kütüphaneyi, kitaplarda yazan genel tanımlarla 76 F. SEVÎNÇ YILDIRIMtanımlayabilirsiniz ama, bu ' kütüphaneyi tanıtmaya yetmez. Burda, bütçe­sinden okuyucusuna, dermesinden görevlisine ve fiziksel durumuna kadar kütüphanenin kendi özellikleri, sayısal verileri geçerli olur.Kütüphaneler, ülkelerin kültürel yapılarının yansıdığı ve yansıtıldığı yerlerdir. Bu nedenle de kütüphane istatistikleri önemlidir.3. dönem : Kütüphanelerin geleceğe yönelik çahşmalannı içeren dö­nemdir. Kütüphane istatistikleri ■ geçmişi ve bugünü geleceğe ileten bilgi­lerdir. Kültürel, eğitsel, ekonomik ve benzeri çeşitli konularda yapılacak bi­limsel araştırmalara ışık tutacak verilerdir. Ülkenin kültür düzeyinin be­lirlenmesi, değerlendirilmesi için gerekli bilimsel çalışmaların yapılabilme­si açısından eğitim: ve öğretime yardımcı araştırma ve kültür kurumlan olan kütüphanelerin durum^ ve gelişmelerinin sayısal verilerle belirlenmesi ve de­ğerlendirilmesinin kütüphaneler yanında, ülke için de ayrıca önem taşıdığı bir gerçektir.İkinci olarak da kütüphanelerin yaygınlaştırılmasında, yeni kütüpha­neler | açılmasında, uygulamaya yönelik araştırmalara temel olacak bilgiler­dir. Yeni, bir kütüphane açılırken yöredeki diğer kütüphanelerin çalışmala­rı ile ilgili istatistikler bu konuda yardımcı olacaktır.Görülmektedirki, kütüphanelerin yaygınlaştırılmasında istatistik son derece önemlidir. Bunu belirtmeye çalıştım'. Ancak, çok ayrıntıya inmemeğe ve 'belirgin örnekler vermemeğe özellikle özen gösterdim. Çünkü, istatistik­lerin nasıl kullanılacağı ■ ve değerlendirileceği hepimizce bilinmektedir. An­cak, yine de konuşmamı yüzeysel kılmamak için bir örnek vermek isti­yorum. >Kütüphaneyi oluşturan beş ' ana öğe herkesçe bilinmektedir. Bunlardan biri okuyucudur. Diğer dört öğeden amaç da okuyucudur. Zaten kütüphane­nin temel işlevi okuyucuya yönelik olmaktır. Bu nedenle, okuyucuyu . bir kü­tüphanenin ana öğesi olarak almak yanlış olmayacaktır. Böyle olunca . da, kütüphanenin oluşumunda okuyucu istekleri ve sayısı ölçü olarak alınacak­tır. Yöre nüfusunun, ' buna bağlı olarak okur-yazar sayısının artması izlen­meli ve bu kütüphaneye yansıtılmalıdır. Bu sayıların kütüphaneye yansıtıl­ması, yayın alimim, yerleşim planını, oturma yeri sayısını ve tüm- bunların sonucu olarak bütçeyi etkileyecektir. Kütüphane yapısını bu verilere göre plânlamak gerekecektir. Okuyucular tarafından kullanılan kitapların sayısı, bunların türlerine ve konularına göre dağılımı, sağlama politikasını yön­lendirecektir. Daha önce de söylediğim gibi, bunların tümü, doğal olarak bütçeyi etkileyecektir.Bütün bunların en yararlı biçimde kullanılması, değerlendirilmesi kü­tüphanelerde istatistiklerin sürekli olarak değerlendirilmesini zorunlu kıl­maktadır.76 F. SEVÎNÇ YILDIRIMtanımlayabilirsiniz ama, bu ' kütüphaneyi tanıtmaya yetmez. Burda, bütçe­sinden okuyucusuna, dermesinden görevlisine ve fiziksel durumuna kadar kütüphanenin kendi özellikleri, sayısal verileri geçerli olur.Kütüphaneler, ülkelerin kültürel yapılarının yansıdığı ve yansıtıldığı yerlerdir. Bu nedenle de kütüphane istatistikleri önemlidir.3. dönem : Kütüphanelerin geleceğe yönelik çalışmalarını içeren dö­nemdir. Kütüphane istatistikleri ■ geçmişi ve bugünü geleceğe ileten bilgi­lerdir. Kültürel, eğitsel, ekonomik ve benzeri çeşitli konularda yapılacak bi­limsel araştırmalara ışık tutacak verilerdir. Ülkenin kültür düzeyinin be­lirlenmesi, değerlendirilmesi için gerekli bilimsel çalışmaların yapılabilme­si açısından eğitim' ve öğretime yardımcı araştırma ve kültür kurumlan olan kütüphanelerin durum' ve gelişmelerinin sayısal verilerle belirlenmesi ve de­ğerlendirilmesinin kütüphaneler yanında, ülke için de ayrıca önem taşıdığı bir gerçektir.İkinci olarak da kütüphanelerin yaygınlaştırılmasında, yeni kütüpha­neler ' açılmasında, uygulamaya yönelik araştırmalara temel olacak bilgiler­dir. Yeni, bir kütüphane açılırken yöredeki diğer kütüphanelerin çalışmala­rı ile ilgili istatistikler bu konuda yardımcı olacaktır.Görülmektedirki, kütüphanelerin yaygınlaştırılmasında istatistik son derece önemlidir. Bunu belirtmeye çalıştım. Ancak, çok ayrıntıya inmemeğe ve belirgin örnekler vermemeğe özellikle özen gösterdim. Çünkü, istatistik­lerin nasıl kullanılacağı ■ ve değerlendirileceği hepimizce bilinmektedir. An­cak, yine de konuşmamı yüzeysel kılmamak için bir örnek vermek isti­yorum. >Kütüphaneyi oluşturan beş ' ana öğe herkesçe bilinmektedir. Bunlardan biri okuyucudur. Diğer dört öğeden amaç da okuyucudur. Zaten kütüphane­nin temel işlevi okuyucuya yönelik olmaktır. Bu nedenle, okuyucuyu . bir kü­tüphanenin ana öğesi olarak almak yanlış olmayacaktır. Böyle olunca . da, kütüphanenin oluşumunda okuyucu istekleri ve sayısı ölçü olarak alınacak­tır. Yöre nüfusunun, ' buna bağlı' olarak okur-yazar sayısının artması izlen­meli ve bu kütüphaneye yansıtılmalıdır. Bu sayıların kütüphaneye yansıtıl­ması, yayın alimim, yerleşim planını, oturma yeri sayısını ve tüm- bunların sonucu olarak bütçeyi etkileyecektir. Kütüphane yapısını bu verilere göre plânlamak gerekecektir. Okuyucular tarafından kullanılan kitapların sayısı, bunların türlerine ve konularına göre dağılımı, sağlama politikasını yön­lendirecektir. Daha önce de söylediğim gibi, bunların tümü, doğal olarak bütçeyi etkileyecektir.Bütün bunların en yararlı biçimde kullanılması, değerlendirilmesi kü­tüphanelerde istatistiklerin sürekli olarak değerlendirilmesini zorunlu kıl­maktadır.

KÜTÜPHANELERİN YAYGINLAŞTIRILMASINDA İSTATİŞTİĞİN ÖNEMİ VE YERİ

Sevinç Yıldırım

Directory of Open Access Journals

http://www.tk.org.tr/index.php/TK/article/download/1424/1416

KÜTÜPHANELERİN YAYGINLAŞTIRILMASINDA İSTATİŞTİĞİN ÖNEMİ VE YERİ

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Türk Kütüphaneciliği / Turkish Librarianship (Turkish Librarians’ Association)

Directory of Open Access Journals